Περιπατητική προφορική ιστορία

Θα ήταν πριν από περίπου πέντε χρόνια όταν, περιμένοντας τη σειρά μου να κουρευτώ στο μπαρμπέρικο της οδού Ρόμβης, είδα τον φίλο κουρέα, φανερά περήφανο, να δείχνει ένα βιβλίο στους πελάτες του, λέγοντας πως τους «είχε πάρει όπως ακριβώς τα είπαν». Ηταν το προηγούμενο της φιλόλογου-λαογράφου Ζ. Ρωπαΐτου, για τα παλιά κουρεία της πόλης. Μια εντυπωσιακή και ακριβής καταγραφή, όπως θα διαπίστωνα όταν ζήτησα να το φυλλομετρήσω.

Και τώρα, είχα στα χέρια μου το επόμενο βιβλίο της, για τον «κόσμο» που κατοικεί και δουλεύει σε μια περιοχή της αθηναϊκής αγοράς με κεντρικό άξονα την οδό Ευριπίδου, έναν «συναρπαστικό δρόμο» όπως η ίδια δίκαια τον χαρακτηρίζει.

Η επιλογή της περιοχής δεν ήταν διόλου τυχαία καθώς η Ζ. Ρωπαΐτου διατηρούσε συγκεκριμένες αναμνήσεις όσφρησης, όρασης και ακουστικής από την παιδική της ηλικία, την οποία είχε περάσει τριγυρίζοντας στην Αθηνάς, την Ευριπίδου και τους γύρω δρόμους. Τότε που το κέντρο ήταν ακόμα «εμπορικά ζωντανό», με μαγαζιά, πλανόδιους και παρόδιους εμπόρους και ασταμάτητη κίνηση από το πρωί ώς το βράδυ.

Ομως η Ζ. Ρωπαΐτου δεν επιστρέφει στις αναμνήσεις μιας παλιάς δόξας, σήμερα σε μεγάλο βαθμό χαμένης, ύστερα από τόσες ανατροπές, οικονομικές και κοινωνικές. Στόχος της, αντίθετα, είναι να απευθύνει ένα προσκλητήριο στους αναγνώστες ώστε να επισκεφθούν την περιοχή και να περπατήσουν στους δρόμους της, να μπούνε σε μαγαζιά και να φάνε σε ταβέρνες και μαγειρεία της, να μάθουν για τα μνημεία και τα πολιτιστικά ιδρύματά της.

Ο ψευδότιτλος του βιβλίου είναι ακριβέστερος: «Ενας περίπατος στον χώρο και στον χρόνο», καθώς δείχνει το πώς εργάστηκε η Ζ. Ρωπαΐτου, συλλέγοντας ένα απίστευτα πλούσιο υλικό μέσω συνεντεύξεων για τρία χρόνια. Γιατί εδώ συνδυάζονται δύο πληροφοριακά συστήματα: ένα για κτίρια και το εσωτερικό τους και ένα για ανθρώπους που τα κατοικούν ή τα επισκέπτονται, διαγράφοντας τη διαδρομή τους στον χρόνο.

Ενα τέτοιο παιχνίδι, σωστά οργανωμένο, είναι ικανό να διεγείρει την περιέργεια κάθε αθηναιολάτρη – ένα είδος που αναπτύχθηκε ιδιαίτερα στην περίοδο της οικονομικής κρίσης, όταν αναδύθηκαν οι αληθινές αξίες της πόλης, πέρα από τις γυαλιστερές αλλά ρηχές επιφάνειες του εκσυγχρονισμού της. Η Ζ. Ρωπαΐτου έχει μοιράσει το πληροφοριακό υλικό της σε τρία, άνισα κεφάλαια. Το πρώτο και κατά πολύ εκτενέστερο (180 σελ.) ασχολείται με την καταγραφή του «σήμερα» της περιοχής, το δεύτερο (50 σελ.) με τον περασμένο αιώνα και το τρίτο (10 σελ.) με τον 19ο αιώνα. Μια τέτοια ανισοκατανομή είναι κάτι φυσικό, καθώς βάση του υλικού της είναι το ζωντανό παρόν με προεκτάσεις προς τα πίσω στον χρόνο, που ολοένα αδυνατίζουν ώσπου χάνονται.

Αλλά εδώ συμβαίνει κάτι επίσης ενδιαφέρον: μπορεί η Ζ. Ρωπαΐτου να δανείζεται πληροφορίες για το παρελθόν και μέσα από τη σχετική βιβλιογραφία, αλλά ταυτόχρονα, οι πιο καίριες και ουσιαστικές παρατηρήσεις του βιβλίου προέρχονται μέσα από τις αναμνήσεις των επώνυμων πληροφοριοδοτών της. Δηλαδή, η προφορική ιστορία είναι εκείνη που θριαμβεύει από άκρη σε άκρη σε αυτό το βιβλίο. Εκεί οφείλονται το σφρίγος και η αυθεντικότητα των μαρτυριών και των κρίσεων που παραθέτει.

Αυτό πρέπει να το γνωρίζει και η ίδια, αλλιώς δεν θα έκανε τόσο κόπο να συγκεντρώσει αυτές τις μαρτυρίες πριν σκορπίσουν και χαθούν. Ετσι, καταλαβαίνουμε καλά τη στενοχώρια της που δεν μπόρεσε να πείσει τους νεοφερμένους στην περιοχή ξένους μετανάστες να μιλήσουν. Οπως και τη φροντίδα της να μεταγράψει όσο πιστά γίνεται όσα συνέλεξε, αν και πολλά πράγματα ήδη άλλαζαν μπροστά στα μάτια της καθώς περπατούσε στην Ευριπίδου. Γιατί, άθελά της, είχε ενταχθεί και η ίδια σε αυτόν τον τόσο ρευστό «περίπατο στον χώρο και στον χρόνο», ως κομμάτι της ζώσας ιστορίας της πόλης, στην αέναη μεταμόρφωσή της.