Μια δύσκολη αλλά αμοιβαία επωφελής συμφωνία που φέρνει ειρήνη και σταθερότητα στα Βαλκάνια, δύο κυβερνήσεις αποφασισμένες να την προχωρήσουν, σχεδόν ομόφωνη στήριξη του διεθνούς παράγοντα δύσκολα εξηγούν την εξαιρετικά χαμηλή συμμετοχή, μόλις 37%, στο δημοψήφισμα της Κυριακής στην ΠΓΔΜ για την έγκριση της συμφωνίας με την Ελλάδα. Ομως, μερικά σημεία αναδεικνύονται πλέον με σαφήνεια:
Πρώτα από όλα στα διαδικαστικά. Είναι καθαρό ότι η πίεση από το εξωτερικό, η διαρκής και μαζική παρουσία του διεθνούς παράγοντα κατά τις τελευταίες μέρες πριν ανοίξουν οι κάλπες έφερε το αντίθετο από το επιθυμητό αποτέλεσμα. Ετσι, η μεγάλη αποχή δεν είναι μόνο ένα πλήγμα στον Ζάεφ αλλά και στις Βρυξέλλες, το Βερολίνο και την Ουάσινγκτον. Το ελληνικό δημοψήφισμα του 2015, όπου είχαμε σωρεία δηλώσεων διεθνών παραγόντων υπέρ του «ναι», είναι ακόμη ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα του ίδιου φαινομένου.
Δεύτερο, το αποτέλεσμα της Κυριακής αποτελεί ξανά μια υπενθύμιση για την απατηλή φύση των δημοψηφισμάτων. Τα δημοψηφίσματα ενδείκνυνται για απλά, καθαρά ερωτήματα, όπως για παράδειγμα το ελληνικό δημοψήφισμα υπέρ ή κατά της βασιλείας το 1974.
Οταν πρόκειται για σύνθετα ζητήματα, όπως οι διεθνείς συμφωνίες, τελικά ο λαός ψηφίζει πάντα για άλλα θέματα, και κυρίως για την καθημερινότητά του: χαρακτηριστικό και πάλι το δημοψήφισμα του 2015. Στην περίπτωση της ΠΓΔΜ, το ερώτημα ήταν αν επιθυμούν την ένταξη στο ΝΑΤΟ και την Ε.Ε., αποδεχόμενοι τη συμφωνία με την Ελλάδα. Ομως, το όραμα της Ε.Ε. και του ΝΑΤΟ φαντάζει ακόμη θολό.
Αν και η ένταξη στο ΝΑΤΟ θα είναι άμεση μόλις περάσει η συμφωνία και από το ελληνικό Κοινοβούλιο, η προοπτική αυτή σε μια χώρα με φιλορωσικά αισθήματα δεν μπορεί να γοητεύσει. Αντίθετα, η απόλυτα επιθυμητή ένταξη στην Ε.Ε. είναι πιο δύσκολη, δεδομένου ότι δεν προβλέπεται να ανοίξουν οι διαπραγματεύσεις πριν από το καλοκαίρι του 2019. Αλλά και μετά, χρειάζονται αρκετά χρόνια για να καταλήξουν. Ενας κουρασμένος από την οικονομική ανέχεια πληθυσμός, που αγωνίζεται χρόνια με μια εξαιρετικά υψηλή ανεργία, δείχνει ότι έχει χάσει σε ένα μεγάλο βαθμό την ελπίδα του για αλλαγή της ζωής του.
Μεγάλη έκπληξη αποτέλεσε και η περιορισμένη συμμετοχή στις δυτικές αλβανικές περιοχές. Δύο αιτίες μπορούν να εντοπιστούν. Αρχικά η δυσαρέσκεια με τον Αλβανό ηγέτη Αλί Αχμέτι του κόμματος DUI, που η αλαζονική στάση του τον έφερε αντιμέτωπο με τα άλλα αλβανικά κόμματα. Αλλά ας μην παραβλέψουμε και το μεγάλο μεταναστευτικό ρεύμα προς το εξωτερικό από τις περιοχές αυτές, με αποτέλεσμα ένας στους δύο Αλβανούς ψηφοφόρους να μη διαβιοί πλέον στην ΠΓΔΜ.
Γενικότερα, ένα μεγάλο μέρος του πληθυσμού κοντά στο ένα τρίτο έχει υποχρεωθεί να μεταναστεύσει καθώς η χώρα πλήττεται από παρατεταμένη οικονομική κρίση και ανεργία. Αποτέλεσμα είναι οι εκλογικοί κατάλογοι να μην παρουσιάζουν την πραγματικότητα του εκλογικού σώματος.
Το αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος αποδεικνύει επίσης για ακόμη μια φορά ότι η γεωπολιτική έχει επιστρέψει στα Βαλκάνια. Η έκταση της ρωσικής επιρροής στην αναμέτρηση αυτή ήταν ιδιαίτερα σημαντική. Εκτός από τις επίσημες δηλώσεις, δεκάδες νέες ιστοσελίδες έκαναν την εμφάνισή τους παραμονές του δημοψηφίσματος παραπληροφορώντας για το περιεχόμενο της συμφωνίας και το τι αυτή συνεπάγεται για τη χώρα, συχνά καταστροφολογώντας. Η επιρροή επίσης μέσω εκκλησιαστικών κύκλων δεν πρέπει να υποτιμάται.
Πάντως, η ειρωνεία είναι ότι και οι αντίπαλοι του Ζάεφ επιθυμούν διακαώς την ένταξη της χώρας στους δυτικούς θεσμούς. Τους λείπει μόνο ένα σχέδιο και μια στρατηγική επίτευξης του στόχου αυτού. Πλέον είναι σαφές ότι το «δωρεάν εισιτήριο» για την ένταξη, ένταξη δηλαδή χωρίς επίλυση της διαφοράς με την Ελλάδα, δεν υπάρχει. Αρα, η νίκη τους αποδεικνύεται πικρή. Αποτρέπουν την υπερψήφιση της συμφωνίας χωρίς να παρουσιάζουν κάποια εναλλακτική για το μέλλον. Σε πολλά θυμίζει τη στάση της ελληνικής αντιπολίτευσης: επιθυμούν μια σταθερή χώρα στα βόρεια σύνορα, ανέξοδα, χωρίς μια ουσιαστική λύση.
Το γεγονός παραμένει, ότι στις κάλπες εμφανίστηκαν 661.393 ψηφοφόροι, 36,87% του εκλογικού σώματος, αρκετά μακριά από το 50% συν 1 που απαιτείται για να θεωρηθεί το δημοψήφισμα έγκυρο. Αν και το 91,5% όσων προσήλθαν ψήφισαν «ναι», τα πράγματα δυσκολεύουν στο Κοινοβούλιο για τη συνταγματική αναθεώρηση όπου ο Ζάεφ χρειάζεται πλειοψηφία 2/3, δηλαδή 80 βουλευτές, για να περάσει τις συνταγματικές αλλαγές.
Το VMRO έχει 49 βουλευτές, ουσιαστικά δηλαδή μπορεί να μπλοκάρει την αναθεώρηση. Θα βρει ο Ζάεφ τους 10 πρόθυμους βουλευτές που του χρειάζονται; Αν όχι, θα πρέπει να προκηρύξει εκλογές οι οποίες απαιτούν ένα όριο τουλάχιστον 90 ημερών από την προκήρυξη ώς τη διενέργειά τους, πρόβλεψη που ο ίδιος ο Ζάεφ έφερε με τον νέο εκλογικό νόμο που ψήφισε πρόσφατα. Η αλλαγή του ορίου είναι αναγκαία για να προλάβει τα χρονοδιαγράμματα της συμφωνίας ώστε να φτάσει αυτή έγκαιρα προς ψήφιση στην ελληνική Βουλή.
Σε κάθε περίπτωση, ας συγκρατήσουμε ότι το δημοψήφισμα είχε συμβουλευτικό χαρακτήρα. Αυτό δεν σημαίνει βέβαια ότι δεν παράγει αποτελέσματα, κυρίως στο επίπεδο της νομιμοποίησης της συμφωνίας. Μένει να δούμε αν ο Ζάεφ θα καταφέρει να κερδίσει τη μάχη της αναθεώρησης του Συντάγματος και σε ποια χρονικά πλαίσια.
Σε αυτό κρίνονται πολύ περισσότερα από τη συμφωνία. Κρίνεται το ευρωπαϊκό μέλλον των Βαλκανίων, η σταθερότητα και ειρήνη στην ευρύτερη περιοχή, το μέλλον της χώρας μας ως περιφερειακού πρωταγωνιστή. Και είναι κοντόφθαλμο και φτηνό να επιχαίρουμε για ένα αρνητικό αποτέλεσμα, τις συνέπειες του οποίου θα υποστεί και η Ελλάδα.
* αναπλ. καθηγήτρια Συγκριτικής Πολιτικής στο Πάντειο Πανεπιστήμιο
