Η Ζατέλη, μαγνήτης της ελληνορωσικής προσέγγισης

Αυτό που φαίνεται, μας κρύβει το σκοτάδι…

Είναι η βραβευμένη Ζυράννα Ζατέλη που σαν ξωτικό μαγνητίζει τα βλέμματα στην ανοιχτή αίθουσα της εισόδου στην 31η Διεθνή Εκθεση Βιβλίου της Μόσχας (5-9/9/2018). Στο κοινό, τα λαμπερότερα ταλέντα των ελληνορωσικών σπουδών -διδακτικό και φοιτητικό δυναμικό από τα κρατικά πανεπιστήμια της Μόσχας (Λομονόσοφ) και της Αγίας Πετρούπολης- καθώς και περαστικοί Ρώσοι επαγγελματίες του Βιβλίου, που τη φωτογραφίζουν καθηλωμένοι από τον παθιασμένο λόγο της.

Δίπλα της κάθεται η ελληνίστρια Φατίμα Ελόεβα, που ετοιμάζει τη ρωσική μετάφραση του περίφημου μυθιστορήματος της Ζατέλη «Και με το φως του λύκου επανέρχονται» (1993). Το 1985 είχε οργανώσει στην Αγία Πετρούπολη το πρώτο από τα τρία Τμήματα Νεοελληνικών Σπουδών στην τότε ΕΣΣΔ, και σήμερα είναι πρόεδρός του.

Απέναντί της, η οργανωτική ομάδα του Ελληνικού Ιδρύματος Πολιτισμού (ΕΙΠ), με τον διευθυντή Διεθνών Εκθέσεων Μανώλη Πιμπλή (αντιπρόεδρο και της Επιτροπής του υπουργείου Πολιτισμού για τις ελληνορωσικές μεταφραστικές ανταλλαγές) και με τη Νόπη Χατζηγεωργίου. Και δίπλα τους, ο δραστήριος Δημήτρης Γιαλαμάς, μορφωτικός σύμβουλος της ελληνικής πρεσβείας.

«Είμαστε αυτό που ξέρουμε για τον εαυτό μας αλλά κυρίως αυτό που δεν ξέρουμε», συνέχισε η Ζατέλη στην ομιλία της, εξηγώντας ότι αντιμετωπίζει την πραγματικότητα «σαν μια ανοιχτή πολλαπλότητα», ότι την απασχολεί η ανθρώπινη περιπέτεια όταν υπερβαίνει το «εγώ», ότι την ενδιαφέρει να συλλάβει «την εσωτερική φλόγα» του ανθρώπου. «Μικρή είδα έναν κεραυνοβολημένο. Εκτοτε αισθάνομαι μαγεμένη από το μεγαλείο και την ασημαντότητα της ζωής».

Στον «ζατελικό κόσμο», όπως είπε, «ο λύκος συμβολίζει τη σκοτεινή αντανάκλαση του εαυτού μας». Και στις ιστορίες της, που επανέρχονται αλλιώς στη γέννηση, στον έρωτα και τον θάνατο, στην κυοφορία και τη φθορά, στους γόνους και τους απογόνους, στα φαντάσματα, στους φόβους και στις σκιές μας, τα βασικά υλικά της είναι: «τα όνειρα και το υποσυνείδητο», η παιδική ηλικία, «που είναι ο χαμένος παράδεισος», τα ζώα, «που είναι οι γονείς μας και από το βλέμμα τους θα κριθούμε», και ο θάνατος. «Επειδή μεγάλωσα σε μια αγροτική κοινωνία, σε έναν τόπο όπου επιζούν βακχικά βαλκανικά έθιμα, βλέπω τον θάνατο ως μέρος της ζωής να περιθάλπει τη ζωντάνια της. Αλλά επειδή διαμορφώθηκα και από τον κινηματογράφο, αφού ο πατέρας μου είχε ένα σινεμά την περίοδο 1952-1965, έμαθα νωρίς κι ότι χωρίς τον θάνατο δεν θα υπήρχε η ανάγκη για τέχνη».

Η παρουσία της Ζυράννας Ζατέλη, εναλλακτική και ενδιαφέρουσα όλες τις ημέρες της Εκθεσης Βιβλίου της Μόσχας, λειτούργησε σαν έναυσμα για μια ενθουσιώδη συνάντηση όλων των δυνάμεων που έχουν αναλάβει το στοίχημα να ξαναζωντανέψουν και να καλλιεργήσουν στη Ρωσία τη συστηματική παρουσία του σύγχρονου ελληνικού πνεύματος, αφού ώς τώρα η πλειονότητα των μεταφράσεων στα ρωσικά (72%) αφορά έργα της αρχαιοελληνικής γραμματείας.

Οι ρωσικές μεταφράσεις νεοελληνικών έργων γνώρισαν μια ακμή μετά το ’60, χωρίς ωστόσο η υπόθεση αυτή να προσεγγιστεί με προοπτική βιωσιμότητας και σύνθετα κριτήρια. Εξαίρεση, το έργο της καθηγήτριας Σόνιας Ιλίνσκαγια που μάλιστα επιμελήθηκε και τη «Ρωσική Καβαφειάδα» (2001), το αξεπέραστο ώς τώρα ελληνικό μπεστ σέλερ στη μετασοβιετική Ρωσία, με το έργο του Αλεξανδρινού σχολιασμένο από εκλεκτούς Ρώσους. Ωστόσο, από το 2005 κι έπειτα, το ελληνικό βιβλίο βρίσκεται σε ύπνωση. «Σαν μηχανή αυτοκινήτου που έσβησε», σημείωσε παραστατικά ο απερχόμενος πρέσβης της Ελλάδας Ανδρέας Φρυγανάς, που υπήρξε ιδιαίτερα υποστηρικτικός στην υπόθεση του ελληνορωσικού πολιτισμικού διαλόγου.

Με το δυναμικό των νεοελληνικών σπουδών στο ελληνικό περίπτερο. Δίπλα της αριστερά η καθηγήτρια Φατίμα Ελόεβα και σε πρώτο πλάνο αριστερά η καθηγητρια Ιρίνα Τρεσορούκοβα και στα δεξιά ο Μανώλης Πιμπλής, διευθυντής Διεθνών Εκθέσεων Βιβλίου του Ελληνικού Ιδρυματος Πολιτισμού

Η πρώτη στροφή σημειώθηκε στην περσινή Διεθνή Εκθεση Βιβλίου της Μόσχας με το «Μνημόνιο Συνεργασίας μεταξύ του ΥΠΠΟΑ και της Ομοσπονδιακής Υπηρεσίας Τύπου και ΜΜΕ της Ρωσικής Ομοσπονδίας στους τομείς Λογοτεχνίας, Μετάφρασης και Εκδόσεων» που υπέγραψε η τότε υπουργός Πολιτισμού Λυδία Κονιόρδου. Ακολούθησε, την άνοιξη του 2018, η σύσταση της σχετικής Επιτροπής του ΥΠΠΟΑ (με πρόεδρο την ομότιμη καθηγήτρια Φραγκίσκη Αμπατζοπούλου) που κατέληξε σε προτάσεις συγκεκριμένων νεοελληνικών έργων των οποίων οι μεταφράσεις στα ρωσικά θα άξιζε να χρηματοδοτηθούν. Μεταξύ τους οι «Λύκοι…» (Καστανιώτης) της Ζατέλη, που ήδη τους διδάσκει η Ελόεβα, αφού «διαβάζοντάς τους, χωρίς να γνωρίζεις τίποτα για την Ελλάδα καταλαβαίνεις ότι πρόκειται για μια πολύ ιδιαίτερη χώρα».

Προσηνής, ομιλητική και «μαγική» με το ρωσικό κοινό, η Ζυράννα Ζατέλη έγινε λοιπόν η αφορμή για την αναζωογόνηση του ρωσικού ενδιαφέροντος για τον νέο ελληνισμό. Ετσι ο εκπρόσωπος του ΕΙΠ, Μ. Πιμπλής, είχε παραγωγικές συναντήσεις με τους εμψυχωτές των ελληνικών σπουδών, όπως: η καθηγήτρια στο Τμήμα Βυζαντινών και Νεοελληνικών Σπουδών του Λομονόσοφ, Ιρίνα Τρεσορούκοβα, και η αναπληρώτρια καθηγήτρια Ξένια Κλίμοβα, μεταφράστρια του Ε. Χ. Γονατά, που οργανώνει διαγωνισμούς μετάφρασης μεταξύ των φοιτητών, αλλά και ο επισκέπτης καθηγητής Διονύσης Μαρούλης ή η αποσπασμένη δασκάλα Γεωργία Παπαδοπούλου, καθώς και ο ίδιος ο Δ. Γιαλαμάς, πρώτος πρόεδρος του Τμήματος Ελληνικών Σπουδών στο Λομονόσοφ (1996-2006), που φάνηκε έτοιμος να επανενεργοποιήσει την εκδοτική του σειρά: «Ελληνική Βιβλιοθήκη».

Από την άλλη, η αποστολή του ΕΙΠ συναντήθηκε με εκλεκτούς Ρώσους εκδότες, που υπογράμμισαν το ρωσικό ενδιαφέρον όχι μονάχα για λογοτεχνικά έργα αλλά και για δοκίμια και μελέτες. Μάλιστα ήδη έχει δρομολογηθεί, με πρωτοβουλία του μοσχοβίτικου οίκου VESMIR, η έκδοση στα ρωσικά του έργου «Επτά πόλεμοι, τέσσερις εμφύλιοι, επτά πτωχεύσεις, 1821-2016» (εκδ. Πόλις 2016), του διακεκριμένου ιστορικού Γιώργου Δερτιλή.

Σχολιάζοντας στην «Εφ.Συν.» αυτό το στοίχημα, ο Μανώλης Πιμπλής σημείωσε: «Η συμμετοχή σε ξένες εκθέσεις βιβλίου είναι ένα καλό εργαλείο εξωτερικής πολιτιστικής πολιτικής, που για να χρησιμοποιηθεί σωστά χρειάζεται σύστημα, επιμονή, διάρκεια. Υπήρχαν εποχές που η ελληνική παρουσία σε διεθνείς εκθέσεις βιβλίου ήταν αξιοπρεπής και άλλες στις οποίες ήταν στα όρια της αναξιοπρέπειας.

Το σχέδιο λοιπόν απαιτεί: πρώτα αναβάθμιση της ελληνικής παρουσίας στις εκθέσεις και ενδιαφέρουσα ανάδειξη της σύγχρονης ελληνικής παραγωγής. Και δεύτερον, απαιτείται συνολική στρατηγική και διασύνδεση των δράσεων στις διάφορες εκθέσεις, μεταξύ τους αλλά και με τις δράσεις της Διεθνούς Εκθεσης Βιβλίου Θεσσαλονίκης, που κι αυτή θα αναβαθμίζεται. Αυτός είναι ένας πιο δύσκολος στόχος που, όμως, σε μια πενταετία θα μπορούσε να οδηγήσει και σε εντυπωσιακά αποτελέσματα».