Αυτοεπιβεβαιούμενες προφητείες

Τον τελευταίο καιρό η Ελλάδα ζει στον ρυθμό των «τουρκικών προκλήσεων» και της έντασης στις ελληνοτουρκικές σχέσεις. Πολλοί μιλούν και γράφουν για «σκόπιμο ατύχημα» που μπορεί να προκαλέσει η Τουρκία. Στο παρόν άρθρο ωστόσο, επισημαίνεται ο κίνδυνος του «ατυχήματος» που μπορεί να προκύψει και από την ελληνική πλευρά. Ενάντια στη συμβατική προσέγγιση, η οποία θεωρεί ότι στις διακρατικές σχέσεις και μάλιστα στις κρίσεις οι κυβερνήσεις έχουν τον έλεγχο, προβάλλεται το επιχείρημα ότι στη σύγχρονη κοινωνία, η οποία είναι λειτουργικά και όχι ιεραρχικά διαφοροποιημένη, αυτό δεν αποτελεί παρά μια ψευδαίσθηση.

Συστηματική έρευνα και ανάλυση που πραγματοποίησε η υπογράφουσα στοιχειοθετεί ότι το συστατικό στοιχείο στις κρίσεις του 1996 αλλά και του 1987 δεν ήταν οι ενέργειες/αποφάσεις των ιθυνόντων αλλά αυτοκαταλυτικές επικοινωνιακές διαδικασίες. Οι εν λόγω κρίσεις αναδύθηκαν και εξελίχθηκαν ως παράδοξα αυτοποιητικά συστήματα, ως «φαινόμενα της πεταλούδας» και όχι ως το αποτέλεσμα ορθολογικών αποφάσεων των κυβερνήσεων.

Η εν λόγω μεταφορά περιγράφει το φαινόμενο κατά το οποίο μια «πεταλούδα» που πετάει πάνω από την Αθήνα μπορεί να προκαλέσει τοπική αναταραχή, η οποία, με τη σειρά της, μπορεί να προκαλέσει τυφώνα στον Ατλαντικό. Ωστόσο, η «πεταλούδα» δεν αποτελεί την αιτία της δημιουργίας του τυφώνα. Η εσωτερική δυναμική των καιρικών συνθηκών, το περιβάλλον κατά τη δεδομένη στιγμή, αποδίδει αιτιότητα, επιτρέπει στην «πεταλούδα» να προκαλέσει το εκάστοτε αποτέλεσμα.

«Ατυχήματα», όπως η προσάραξη του Φιγκέν Ακάτ το 1996 και η απόφαση του Παπανδρέου να εθνικοποιήσει τις μετοχές της Denison Morris το 1987, ήταν οι «πεταλούδες» που πυροδότησαν δίκτυα αναφορών ενεργοποιώντας τις δομές της ελληνοτουρκικής σύγκρουσης, τις θεματικές, τις προσδοκίες, τα προγράμματα δράσης και τις πρακτικές, οι οποίες με τη σειρά τους αύξησαν την ταχύτητα των δομικών συζεύξεων μεταξύ διαφορετικών κοινωνικών συστημάτων και σταδιακά δόμησαν την περιπλοκότητα προς την κατεύθυνση της κλιμάκωσης της κρίσης.

Διαφορετικά κοινωνικά λειτουργικά συστήματα, της πολιτικής, της διπλωματίας, του στρατού, της οικονομίας, των ΜΜΕ αλλά και οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών συνέβαλαν στις εν λόγω κρίσεις. Αυτό συμβαίνει γιατί τα κοινωνικά συστήματα στη λειτουργία τους, στις επιλογές τους, δεν ακολουθούν κάποια υπέρτατη αρχή όπως το εθνικό συμφέρον ή η ειρήνη αλλά τις ιδιαίτερες δικές τους ορθολογικότητες.

Για παράδειγμα, τα ΜΜΕ λειτουργούν με γνώμονα την αύξηση της ακροαματικότητάς τους. Ο στρατός επίσης έχει τις δικές του ορθολογικότητες και πρακτικές. Ο Τούρκος ναύαρχος Guven Erkaya, υπεύθυνος του τουρκικού στόλου το 1996, ανέφερε μετά την κρίση: «Οι κρίσεις αυτού του τύπου οδηγούν σε αυτόματες διαδικασίες, οι οποίες οδηγούν σε άλλες ενέργειες και εκείνες σε άλλες, καταλήγοντας σε χιονοστιβάδα που δεν μπορεί να ελεγχθεί».

Με άλλα λόγια η ανάδυση μιας κρίσης και η εξέλιξή της είναι θέμα τύχης. Ωστόσο, τύχη δεν σημαίνει τυχαιότητα, αλλά έλλειψη συντονισμού. Η απιθανότητα του συντονισμού μεταξύ των διαφορετικών αυτόνομων κοινωνικών και ψυχικών συστημάτων αποτελεί συνθήκη της σύγχρονης, λειτουργικά διαφοροποιημένης κοινωνίας, η οποία καθορίζει τον εκάστοτε προσανατολισμό της προς την κατεύθυνση της σύγκρουσης ή της συνεργασίας.

Ερχόμενοι στο 2018, παρατηρείται ότι η αυθόρμητη, γενικόλογη, ενίοτε χωρίς γνώση και σίγουρα χωρίς στρατηγική, επικοινωνία σχετικά με την Τουρκία και τις ελληνοτουρκικές διαφορές, που πολλαπλασιάζεται ανεξέλεγκτα, δημιουργεί στην Ελλάδα ένα περιβάλλον έντασης, εχθρότητας, φόβου και επιφυλακής, δαιμονοποίησης όλων των Τούρκων και θυματοποίησης της Ελλάδας.

Παρατηρούμε σήμερα ότι ενώ ένα μέρος της κυβέρνησης προσπαθεί να κρατήσει χαμηλά τους τόνους, το υπουργείο Αμυνας, τα ΜΜΕ, η αντιπολίτευση, καθημερινοί άνθρωποι, νησιώτες που αγωνιούν και αναλυτές στρατηγικής αναπαράγουν και πολλαπλασιάζουν τον λόγο της σύγκρουσης και της κρίσης. Θεωρίες αποτροπής προκρίνονται ως η κατάλληλη στρατηγική, αγνοώντας τη σχετική βιβλιογραφία η οποία τεκμηριώνει ότι ακριβώς αυτές οι θεωρίες δύνανται να οδηγήσουν σε παράδοξα, σε αυτοεπιβεβαιούμενες προφητείες.

Εν τέλει η περιπλοκότητα των ελληνοτουρκικών διαφορών αλλά και των ελληνοτουρκικών σχέσεων γενικότερα έχει απομειωθεί, καθώς ενεργοποιούνται και ενισχύονται οι υπάρχουσες δομές της σύγκρουσης στην κοινωνία. Σε αυτό το περιβάλλον πράγματι ένα «ατύχημα» μπορεί να οδηγήσει σε κρίση με απρόβλεπτες συνέπειες. Ο Γκράχαμ Αλισον, ο οποίος έγραψε ένα από τα πιο γνωστά βιβλία για την κρίση της Κούβας, έχοντας διερευνήσει διεξοδικά τα γεγονότα των ημερών, ανέφερε χαρακτηριστικά «σε πολλές περιπτώσεις, τόσο οι Αμερικανοί όσο και οι Σοβιετικοί υπήρξαν απλά τυχεροί».

Ο Ανδρέας Παπανδρέου, το 1987, μετά την κρίση, όταν συνάντησε τον Τούρκο Πρέσβη Ακιμάν του είπε: «Κύριε Ακιμάν, δεν ήξερα τι συνέβαινε εκείνη τη στιγμή [κατά τη διάρκεια της κλιμάκωσης της κρίσης], πίστεψέ με. Ενας πόλεμος μεταξύ της Τουρκίας και της Ελλάδας; Αυτό είναι αδιανόητο. Πώς θα μπορούσα να χτίσω πάλι την οικονομία αυτής της χώρας;»

Σήμερα το αδιανόητο έχει γίνει καθημερινότητα και το «ατύχημα», το θέμα της συζήτησης των πολιτικών, των τηλεοπτικών πάνελ και της κοινωνίας. Τελικά θα είναι «ατύχημα» ή δημιουργούμε αυτό που θα έπρεπε να αποφύγουμε;

* PhD στην Ανάλυση Διεθνών Συγκρούσεων, διδάσκουσα ΕΑΠ/Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Διεθνών Σχέσεων – ΠΑΠΕΛ