Για τους περισσότερους, η αναφορά στην αρχαία Σπάρτη συνδέεται με την Ωραία Ελένη, την πρωταγωνίστρια στην πιο διάσημη μοιχεία της ελληνικής μυθολογίας, στην οποία αποδόθηκε ο Τρωικός Πόλεμος.
Αθελά τους, όμως, αδικούν την ιστορία της πόλης, την πανίσχυρη έδρα ενός από τα πιο σημαντικά βασίλεια της Μυκηναϊκής περιόδου.
Από το 1100 π.Χ. στην περιοχή εγκαταστάθηκαν οι Δωριείς και το ιστορικό αυτό γεγονός ήταν η αιτία για τις ριζικές διαφορές ανάμεσα στην Αθήνα της φιλοσοφίας και των καθημερινών απολαύσεων και στη Σπάρτη του λιτού βίου αλλά και του Καιάδα.
Οι δύο ισχυροί πόλοι εξουσίας στην αρχαία Ελλάδα είχαν συγκρουστεί πολλές φορές, με αποκορύφωμα τον πολυετή Πελοποννησιακό Πόλεμο.
Παραμέρισαν όμως τις διαφορές τους σε αρκετές περιπτώσεις, με αποκορύφωμα τους 300 του Σπαρτιάτη Λεωνίδα που το 480 π.Χ. έπεσαν «φυλάττοντες Θερμοπύλας» και λειτούργησαν ως «ασπίδα» στην επίθεση των Περσών κατά της Αθήνας.
Σε αντίθεση με την παρακμή της σημερινής ελληνικής πρωτεύουσας, στους βυζαντινούς χρόνους η ευρύτερη περιοχή της Λακωνίας συγκέντρωσε μεγάλη δύναμη με επίκεντρο τον Μυστρά.
Η σύγχρονη Σπάρτη ιδρύθηκε λίγο νοτιότερα από τα ερείπια της πόλης του Μενελάου, με διάταγμα του 1834 που φέρει την υπογραφή του Οθωνα.
Ο ίδιος είχε φροντίσει να αναθέσει την πολεοδομική μελέτη στον Βαυαρό Φρίντριχ Στάουφερ για μια έκτααση η οποία κάλυπτε 600 στρέμματα και ακολουθούσε τους κανόνες της ρυμοτομίας, με φαρδείς δρόμους και άνετα πεζοδρόμια που σηματοδοτούν την εικόνα του κέντρου της πόλης.
Τα σχέδια χωροθετούσαν τις υποδομές της νέας πόλης, με έμφαση στα δημόσια κτίρια, πολλά από τα οποία υλοποιήθηκαν και συνθέτουν τη σημερινή νεοκλασική εικόνα της Σπάρτης.
Ξεχωρίζει το Αρχαιολογικό Μουσείο, στην κεντρική οδό Νίκωνος, που κατασκευάστηκε την περίοδο 1874-1876 και θεωρείται το πρώτο δημόσιο κτίριο που σχεδιάστηκε για να φιλοξενήσει ευρήματα των ανασκαφών.
Ορισμένοι το αποδίδουν στον Χρ. Χάνσεν, αλλά οι περισσότεροι μελετητές έχουν αποδείξει ότι σχεδιάστηκε από τον αρχιτέκτονα Γ. Κατσαρό, για τον οποίο είναι γνωστό ότι μελέτησε το δημαρχείο, το πιο κομψό νεοκλασικό κτίριο της πόλης.
Οι λιτές φόρμες του εναρμονίζονται με την ελληνική οικοδομική που κυριαρχούσε πριν από την «εισβολή» του νεοκλασικισμού από την κεντρική και βόρεια Ευρώπη. Ξεχωρίζει μόνον το περίστυλο πρόπυλο, που αντιγράφει τις σπαρτιάτικες επιταγές.
Το μουσείο κατασκευάστηκε στην ανατολική πλευρά της προβλεπόμενης μεγάλης πλατείας, η οποία στην πράξη… ψαλιδίστηκε.
Το αρχικό κτίσμα ήταν μικρό και παραμένει ανεπαρκές, παρά τις δύο επεκτάσεις που έχουν γίνει, η πρώτη την περίοδο 1905-1908 και η δεύτερη το 1936. Οι επτά αίθουσες που διαθέτει μόλις καλύπτουν 500 τετραγωνικά, με αποτέλεσμα τα σπουδαία ευρήματα να παραμένουν σε αποθηκευτικούς χώρους. Με πρόταση των αρχαιολόγων, ορισμένα αγάλματα έχουν τοποθετηθεί στον περιβάλλοντα χώρο, δημιουργώντας την αίσθηση του ανοιχτού μουσείου.
Από νωρίς είχαν υποβληθεί αιτήματα για τη δημιουργία νέου μουσείου, που είχαν πυκνώσει στα τέλη του 20ού αιώνα, οπότε είχε υποδειχθεί βιομηχανικό κτίριο που είχε πάψει να λειτουργεί από το 1972 και είχε περιέλθει σε μεγάλη τράπεζα. Πρόκεται για το εργοστάσιο της «Χυμοφίξ», όπου γινόταν επεξεργασία και εμφιάλωση των εσπεριδοειδών που αφθονούν στην εύφορη κοιλάδα του Ευρώτα.
Βρίσκεται στην είσοδο της πόλης, πάνω στον οδικό άξονα Σπάρτης – Τρίπολης, δίπλα στην ιστορική «ιταλική» σιδερένια γέφυρα του ποταμού. Το κτιριακό συγκρότημα έχει συνολική επιφάνεια 5.680 τετραγωνικών και περιβάλλεται από αδόμητη έκταση 15 στρεμμάτων.
Χτίστηκε το 1957 σε σχέδια του σπουδαίου μοντερνιστή αρχιτέκτονα Τάκη Ζενέτου (1926-1977), ο οποίος είναι ο δημιουργός του συγκροτήματος «Φιξ» στη Συγγρού, που έχει ήδη διαμορφωθεί για τις ανάγκες του Μουσείου Μοντέρνας Τέχνης. Από το 1997 έχει χαρακτηριστεί διατηρητέο, με εξαίρεση τις μάλλον ακαλαίσθητες προσθήκες που είχαν γίνει το 1960 από άλλο μηχανικό.
Σχεδόν μια δεκαετία αργότερα αγοράστηκε από το υπουργείο Πολιτισμού για τις ανάγκες του αρχαιολογικού μουσείου και χρειάστηκαν άλλα δέκα χρόνια για να μπει στην κυβερνητική ατζέντα….
Τον Μάρτιο παραδόθηκε η κτιριολογική μελέτη του νέου μουσείου, που εκπονήθηκε την τελευταία διετία από στελέχη της αρχαιολογικής υπηρεσίας του υπουργείου Πολιτισμού, η οποία δρομολογεί τη δημοπράτηση των έργων.
Προβλέπει την αξιοποίηση του αρχικού κτιρίου του Ζενέτου, ενώ θα προστεθεί ένα διώροφο, ώστε να εξασφαλιστούν περίπου 2.000 τετραγωνικά για μόνιμες εκθέσεις αρχαιολογικών ευρημάτων.
Εχουν διασφαλιστεί χώροι για αμφιθέατρο, εργαστήρια, αποθήκες και πωλητήριο, που είναι απαραίτητοι στο σύγχρονο μουσείο. Θα διαμορφωθεί στεγασμένος χώρος 1.500 τετραγωνικών, όπου θα παρουσιαστούν τα μοναδικά ψηφιδωτά από έπαυλη της ρωμαϊκής εποχής. Στο νέο μουσείο θα στεγαστούν πάνω από 1.000 εκθέματα, που καλύπτουν τη Νεολιθική περίοδο ώς τους Υστεροβυζαντινούς χρόνους, από την 5η και 4η π.Χ. χιλιετία ώς τον 13ο μ.Χ. αιώνα.
Τα ευρήματα προήλθαν από παλιότερες ανασκαφές, αλλά και πρόσφατες που διεξάγονται στον Αγιο Βασίλειο Ξηροκαμπίου και εκείνες που έγιναν στον άξονα του νέου αυτοκινητόδρομου Λεύκτρο – Σπάρτη.
Εχει ενδιαφέρον ότι ο νέος χώρος διαθέτει τη δική του αρχαιολογική αξία. Ανασκαφές που έγιναν τα τελευταία χρόνια (2011-2015) έφεραν στο φως αρχαία οικοδομικά λείψανα και κινητά ευρήματα που καλύπτουν το μεγαλύτερο μέρος του οικοπέδου.
Από τις αρχαιότητες αυτές, διατηρούνται ορατές μια αρχαία οδός, πλάτους σχεδόν τριών μέτρων, που συνέδεε την αρχαία Ακρόπολη της Σπάρτης με τον ποταμό Ευρώτα, ένα στωικό οικοδόμημα εμπορικής δραστηριότητας και ένα μνημειώδες κτίσμα της ρωμαϊκής περιόδου.
Τα νέα στοιχεία οδήγησαν στη γενικότερη αναμόρφωση της περιοχής με τη δημιουργία αρχαιολογικού πάρκου, που θα ενοποιεί το σημερινό με το νέο μουσείο και την Ακρόπολη της Σπάρτης.
1. Ημέρα των Μουσείων
Η 18η Μαΐου έχει οριστεί από το 1977 ως Ημέρα των Μουσείων. Η πρωτοβουλία ανήκει στο Διεθνές Συμβούλιο Μουσείων (ICOM) με στόχο να γίνουν χώροι πολιτιστικών ανταλλαγών για την ενίσχυση της μάθησης, την προώθηση της αμοιβαίας κατανόησης, την ειρήνη και τη συνεργασία μεταξύ των πολιτών. Η είσοδος στα μουσεία είναι δωρεάν, ενώ οι εκδηλώσεις συνεχίζονται και σήμερα.
2. Εκθέματα
Τα μοναδικά εκθέματα του μουσείου της Σπάρτης προέρχονται κυρίως από τα ιερά της Ορθίας Αρτέμιδος και της Χαλκιοίκου Αθηνάς, ενώ ενδιαφέρον έχουν οι αμφίγλυφες πυραμίδες που απεικονίζουν ζεύγη μορφών, του Ορέστη και της Κλυταιμνήστρας, του Μενελάου και της Ελένης.
3. Τα ευρήματα
Η πρώτη συλλογή με ευρήματα από τη χώρα των Λακεδαιμονίων δημιουργήθηκε το 1833 από τον Γερμανό αρχαιολόγο Λ. Ρος και στεγάστηκε στην εκκλησία του αγίου Παντελεήμονα, που πολύ γρήγορα καταστράφηκε από πυρκαγιά. Ο πυρήνας της νέας συλλογής των 288 εκθεμάτων συγκεντρώθηκε το 1872 από τον κορυφαίο αλλά αυτοδίδακτο αρχαιολόγο Π. Σταματάκη.
