Μέσα από τα βιβλία και τα πάθη του

«Εναν χρόνο μετά τον θάνατό του, το 2014, άρχισα να ξαναδιαβάζω τα βιβλία του, για να έχω την αίσθηση της παρέας του. Και σιγά σιγά άρχισε να δημιουργείται στο μυαλό μου μια ταινία -την έβλεπα. Η αλήθεια, όμως, είναι ότι πριν μπει στο νοσοκομείο, όταν είχα ήδη αρχίσει να καταλαβαίνω ότι τα πράγματα δεν ήταν καλά, ένιωθα ότι πρέπει να τον κρατήσω. Γι’ αυτό και σε κάποια γενέθλια του Βίκου Ναχμία -πέθανε κι αυτός- άρπαξα μια μηχανή και άρχισα να τραβάω φωτογραφίες, δήθεν για το πάρτι, στην πραγματικότητα για τον Κωστή. Το ίδιο και στο νοσοκομείο, ακόμα και με το κινητό μου. Ελάχιστα χρησιμοποίησα, όμως, στην ταινία».

Η σκηνοθέτις Ελένη Αλεξανδράκη, λίγο πριν βγει, την Πέμπτη, στις αίθουσες το ντοκιμαντέρ της, «Κωστής Παπαγιώργης, ο πιο γλυκός μισάνθρωπος», βραβευμένο στο πρόσφατο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης από την Πανελλήνια Ενωση Κριτικών Κινηματογράφου, είναι ήρεμη ότι έκανε αυτό που ήθελε. Για έναν στενό της φίλο επί 20 χρόνια. Και για έναν πληθωρικό, σημαντικό, τολμηρό και ιδιαίτερο διανοούμενο, δοκιμιογράφο και μεταφραστή, που, σε αντίθεση με τη μοίρα των γραφιάδων του είδους του στην Ελλάδα, χαιρόταν μια μεγάλη αναγνώριση από το πλατύ κοινό, τόσο με τα βιβλία του όσο και με την αρθρογραφία του σε περιοδικά και εφημερίδες.

Ενα κακό είχε μόνο. Δεν πολυέδινε συνεντεύξεις και δη σε κάμερα. Πώς στο καλό μπορεί να γίνει μια καλή, ζωντανή, άμεση ταινία για έναν άνθρωπο τόσο γοητευτικό σαν κι αυτόν, χωρίς να υπάρχει ο ίδιος μέσα; Αυτή την απορία είχα -πριν δω το ντοκιμαντέρ και με αποστομώσει η δουλειά της έμπειρης σκηνοθέτριας. «Αυτό που εσείς θεωρείτε αρνητικό, το ότι δεν υπήρχε ούτε μια συνέντευξή του σε κάμερα, ήταν -αντίθετα- αυτό που με εξιτάρισε», απαντά. «Αν υπήρχε άφθονο τέτοιο υλικό για τον Κωστή, μπορεί και να μην είχα γυρίσει την ταινία. Γιατί η δουλειά μου θα ήταν πιο εύκολη. Δεν θα ‘πρεπε να τον ξαναφτιάξω μόνη μου από την αρχή, μέσα από τα κείμενά του. Να παλέψω για να φτιάξω δικές μου εικόνες. Αυτός ο αγώνας με ενθουσίαζε».

Στην ταινία, ο Παπαγιώργης προσεγγίζεται με τους λιγότερο ή περισσότερο κλασικούς τρόπους. Με μια όμορφη και γεμάτη αγάπη εικονογράφηση των κειμένων του. Με κείμενα, ίσως υπερβολικά πολλά (of και on με τους ηθοποιούς Ακύλλα Καραζήση και Αργύρη Πανταζάρα). Και με πολλές μαρτυρίες δικών του ανθρώπων, γνωστών και άγνωστων. Οι τελευταίες προσφέρουν στον θεατή συγκίνηση, ζεσταίνουν το κλίμα. Τα κείμενα -γραμμένα, μην το ξεχνάμε, για να διαβαστούν- τον αναγκάζουν να εντείνει την προσοχή του.

Ηταν μια δύσκολη ισορροπία; ρωτάμε την Ελένη Αλεξανδράκη. «Καθόλου. Διάλεξα αποσπάσματα κειμένων, τα οποία αντικατόπτριζαν τον χαρακτήρα του, αυτά με ενδιέφεραν κι ας υπήρχαν άλλα, πολύ πιο ενδιαφέροντα και σπουδαία. Με την ίδια λογική, τον χαρακτήρα του Κωστή αναζητούσα και προσπαθούσα να εκμαιεύσω από τούς ανθρώπους που δέχτηκαν να μου μιλήσουν. Κείμενα και μαρτυρίες συμπληρώνουν το ένα το άλλο, βοήθησε και το καταπληκτικό μοντάζ του Νίκου Πάστρα».

Ειναι μακρύς ο κατάλογος αυτών που μιλούν για τον «Κωστή τους», αλλά και το έργο του. Ζυράννα Ζατέλη, Θανάσης Καστανιώτης (ο εκδότης του), Νίκος Παναγιωτόπουλος, Στέλιος Ράμφος, Χρήστος Γιανναράς, Τζούλια Τσιακίρη, Λάγια Γιούργου, Μιχάλης Γκανάς, Τάσης Παπαϊωάννου, Χρήστος Καρακέπελης. Καλύπτουν κάθε φάση της ζωής του. Την οικογένειά του, τα παιδικά του χρόνια στην Κύμη, τα γυμνασιακά του στο Χαλάνδρι, τη δυσλεξία που τον ταλαιπώρησε, τον στρατό από τον οποίο γλίτωσε λόγω «αγχώδους απροσαρμοστίας», το Παρίσι, όπου ρίχτηκε με την παρέα του σε «έναν άγριο ανταγωνισμό, σε έναν πρωταθλητισμό για τη γνώση», αυτός που δεν πήρε ποτέ του ένα δίπλωμα. Αλλά και τη σούρα και τα σκυλάδικα, τον Ντοστογιέφσκι και τον Παπαδιαμάντη, «μπεκρήδες και άγιους» μαζί. Τον φίλο του Χρήστο Βακαλόπουλο. Τον έρωτα και τον γάμο του.

Χωρίς τη σύζυγό του, Ράνια Σταθοπούλου, τη χαρά της ζωής του, αλλά και τον γιο της, Θανάση Κόρρα, για τον οποίο ο Παπαγιώργης υπήρξε μια καθοριστική αλλά και τρυφερή παρουσία, η ταινία θα ήταν ανολοκλήρωτη. Ανοιξαν στην Ελένη Αλεξανδράκη το σπίτι τους, τη βιβλιοθήκη και τα βιβλία του, τα προσωπικά του αντικείμενα. Κυρίως τις καρδιές τους.

«Στην ουσία, τα είκοσι χρόνια φιλίας μου με τη Ράνια ήταν μια μακριά προεργασία του ντοκιμαντέρ», λέει η σκηνοθέτις. «Οταν της το πρότεινα, το δέχτηκε αμέσως. Την ήθελα οπωσδήποτε και την ίδια. Εκανα, όμως, αγώνα να την πείσω. Και ευτυχώς, όπως παραδέχεται σήμερα. Ηταν η πιο φοβισμένη από όλους σ’ αυτή την ιστορία, είχε τις μεγαλύτερες δυσκολίες να μιλήσει για τον Κωστή και οι ενδοιασμοί της για το πώς θα έβγαινε τελικά το ντοκιμαντέρ ήταν πολλοί. Λογικό το βρίσκω. Ενιωθε μεγάλη ευθύνη απέναντι στον άνθρωπό της, αλλά και το έργο του, αυτό που άλλωστε τόσο φροντίζει».

Σκέφτομαι πως το ντοκιμαντέρ «Κωστής Παπαγιώργης, ο πιο γλυκός μισάνθρωπος» σε οδηγεί τρέχοντας στη βιβλιοθήκη σου ή στο βιβλιοπωλείο. Για να χωθείς σε κείμενά του, γνωστά ή άγνωστά σου. «Μακάρι να καταφέρει η ταινία να ξαναδούμε το έργο του», λέει η Ελένη Αλεξανδράκη. «Αλλωστε, ο ίδιος είναι το έργο του. Είναι παρών μέσα στα έργα του, ακριβώς γιατί είχε καταλάβει ότι το βιωματικό γράψιμο είναι το μόνο που μπορεί να πει μια αλήθεια για τα πιο μακρινά και σημαντικά και μεγάλα ή για τα πιο μικρά».