Το μέγαρο του πρώην Ταμείου Εμπόρων ζωντανεύει ξανά

Φωτογραφίες: ΜΑΡΙΟΣ ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ

Η επιλογή του υπουργείου Εργασίας να αξιοποιήσει τη «νεκρή» περιουσία των ασφαλιστικών ταμείων έφερε και μια παράπλευρη… ωφέλεια: κηρύχθηκε διατηρητέο το μέγαρο του πρώην Ταμείου Εμπόρων στην οδό Βουλής, μαζί με την ομώνυμη Στοά του, που θεωρείται ο μακρινός πρόδρομος των σύγχρονων εμπορικών κέντρων. Πρόκειται όμως και για ένα αρχιτεκτονικό διαμάντι που έχει αφεθεί στην τύχη του από το 2006, όταν η έδρα του φορέα μεταφέρθηκε σε ένα σύγχρονο κτίριο στην οδό Ακαδημίας.

Από τα συνολικά 13 καταστήματα του ισογείου λειτουργούν μόνο δύο, τα οποία έχουν συνεχή παρουσία στον χώρο από τα τέλη του 19ου αιώνα και χαρακτηρίστηκαν επίσης διατηρητέα αλλά ως προς τη χρήση τους.

Η εικόνα της εγκατάλειψης είναι εμφανής και δεν αλλάζει ούτε χάρη στη φωτεινή επιγραφή «Ιχνη Εμπορείου», που τοποθετήθηκε το 2013 με αφορμή τη συνεργατική πρωτοβουλία για το ζωντάνεμα της Στοάς. Μια ματιά όμως από το απέναντι πεζοδρόμιο ξαφνιάζει με την ομορφιά του κτιρίου, που φέρει τις υπογραφές δύο διάσημων αρχιτεκτόνων.

Ο Κωνσταντινουπολίτης Εμμανουήλ Λαζαρίδης (1894-1961), μετά τις σπουδές του στην περίφημη Beaux Arts στο Παρίσι, εγκαταστάθηκε στην Αθήνα όπου σχεδίασε σπουδαία δημόσια και ιδιωτικά κτίρια, αλλά κορυφαίο έργο του είναι το λιτό Μνημείο του Αγνωστου Στρατιώτη και η διαμόρφωση του περιβάλλοντος χώρου μπροστά από τη Βουλή. Ανάλογη ήταν η διαδρομή σε Κωνσταντινούπολη και Παρίσι που έκανε ο Λεωνίδας Μπόνης (1896-1963), ο οποίος διακρίθηκε στη σχεδίαση ιστορικών πολυκατοικιών, αλλά έβαλε το στίγμα του στη νεοελληνική αρχιτεκτονική, μαζί με τον Βασίλειο Κασσάνδρα, με το εμβληματικό κτίριο του Μετοχικού Ταμείου Στρατού στο κέντρο της πρωτεύουσας, που λειτουργεί τα τελευταία χρόνια ως πολυκατάστημα.

Το οικόπεδο των 478 τετραγωνικών στην οδό Βουλής 8-10, που αγοράστηκε το 1946 από το Ταμείο Εμπόρων, έχει το προνόμιο να βρίσκεται πολύ κοντά στο ιστορικό, διοικητικό και οικονομικό κέντρο της πρωτεύουσας. Η επιλογή της αρχιτεκτονικής ομάδας, που συμπληρώνεται από τον σημαντικό στατικό του Μεσοπολέμου Ν. Χατζηπαναγιώτη, έγινε μετά από διαγωνισμό στον οποίο πήραν μέρος οι σημαντικότεροι μηχανικοί της εποχής. Τα αυθεντικά σχέδια του κτιρίου διασώζονται στο Αρχείο Νεότερης Αρχιτεκτονικής του Μουσείου Μπενάκη.

«Παρουσιάζει ιδιαίτερη αρχιτεκτονική φυσιογνωμία, που συνίσταται κυρίως στα έντονα μορφολογικά στοιχεία της κύριας όψης του» επισημαίνει στην εισήγησή του το τμήμα Προστασίας και Διαχείρισης Νεωτέρων Μνημείων του υπουργείου Πολιτισμού, στην οποία στηρίχθηκε η απόφαση του Συμβουλίου Νεωτέρων Μνημείων για την κήρυξη ως διατηρητέου του μεγάρου του Ταμείου Εμπόρων. Αναφέρει επίσης πως είναι «μοναδικής αισθητικής αθηναϊκό κτίριο, δείγμα υψηλού μοντερνισμού με όρους επιστροφής στο κλασικισμό, με χρήση στοιχείων Art Deco».

Η ξεχωριστή ταυτότητα του κτιρίου εστιάζεται στους τέσσερις ορθογώνιους κίονες που διατρέχουν την πρόσοψη και φέρουν ανάγλυφες τις μορφές του κηρυκείου του Ερμή, του θεού του Εμπορίου, οι οποίες απεικονίζονται με αφαιρετική εικαστική μορφή. Ενισχύουν την κατακόρυφη διάταξη του οικοδομήματος, που διακρίνεται επίσης για τη άψογη συμμετρικότητά της.

Ενδιαφέρον παρουσιάζουν και σιδερένια κιγκλιδώματα του 4ου ορόφου, που στεγαζόταν η διοίκηση του φορέα και έφεραν τη μορφή του Ερμή. Είναι πιο χαρακτηριστικά στοιχεία που δείχνουν την προσπάθεια των αρχιτεκτόνων να ισορροπήσουν ανάμεσα στον «βαρύ» νεοκλασικισμό και τον λιτό μοντερνισμό.

Οι εφτά όροφοι πάνω από το ισόγειο, με συνολική επιφάνεια 2.657 τετραγωνικά, στέγαζαν τις υπηρεσίες του Ταμείου. Οι χώροι εξυπηρέτησης των ασφαλισμένων και τα γραφεία των υπαλλήλων διαθέτουν φυσικό φως, αφού οι αρχιτέκτονες φρόντισαν να εξασφαλίσουν και δεύτερη ελεύθερη πλευρά προς την οδό Λέκκα.

Από αυτή την πλευρά βρίσκεται και η είσοδος του δευτέρου υπογείου που διαθέτει το κτίριο, στο οποίο υπάρχει υποσταθμός της ΔΕΗ. Με αφορμή την πρόσφατη έρευνα για το μέγαρο αποκαλύφθηκε μια άγνωστη σελίδα της Ιστορίας, καθώς στο συγκεκριμένο υπόγειο λειτουργούσαν τα καταφύγια του κέντρου της Αθήνας, όπου κατέφευγαν οι πολίτες για να προφυλαχθούν κατά τους βομβαρδισμούς από γερμανικές δυνάμεις.

Το «Αριστον» και το λιλιπούτειο ρολογάδικο

Στο ισόγειο των 380 τετραγωνικών κυριαρχεί η πολιτογραφημένη Στοά Εμπόρων, η οποία χαρακτηρίζεται ως μία από τις κομψότερες ανάμεσα στις 170 που υπάρχουν στην πρωτεύουσα. Διαθέτει συνολικά 13 καταστήματα, που νοικιάζονταν και απέφεραν έσοδα στο Ταμείο. «Επί της υποδοχής», στην είσοδο της Στοάς από την οδό Βουλής, βρίσκονται δύο ιστορικές επιχειρήσεις. Είναι οι μόνες που εξακολουθούν να λειτουργούν και χαρακτηρίστηκαν διατηρητέες ως προς τη χρήση τους. Πρόκειται για το τυροπιτάδικο «Αριστον» και το ρολογάδικο, που λειτουργούσαν στους ίδιους χώρους πριν από την κατασκευή του κτιρίου!

Το εργαστήριο ζαχαροπλαστικής και πρατήριο πώλησης, που ιδρύθηκε το 1910 από τον Ζακυνθινό Αναστάσιο Λομποτέση, μετακόμισε προσωρινά για την κατασκευή του μεγάρου και επανήλθε στην αρχική του θέση όπου λειτουργεί ώς σήμερα από την ίδια οικογένεια. Είχε γίνει δημοφιλές από τα πρώτα του βήματα, αφού έφερε στην Αθήνα τις τυρόπιτες «κουρού» (σ.σ. στεγνές) από την Κωνσταντινούπολη, οι οποίες ήταν το αγαπημένο σνακ της εποχής.

Εκτός από τους ισόγειους χώρους πώλησης, επεκτείνεται στο υπόγειο όπου βρίσκονται οι υποδομές παρασκευής των προϊόντων. Διατηρείται ο κλίβανος του αγγλικού οίκου Dumbrill, που είχε φέρει ο ιδρυτής της επιχείρησης για το ψήσιμο της τυρόπιτας και ξεχωρίζει για την εσωτερική του επένδυση από πλίνθους, οι οποίοι έχουν μεγάλη θερμοχωρητικότητα και σε αυτούς αποδίδεται η ιδιαίτερη γεύση των παρασκευασμάτων.

Ξεχωριστή είναι και η ιστορία του λιλιπούτειου ρολογάδικου. Ο παππούς Σιδέρης, ο ιδρυτής της επιχείρησης, είχε την ευθύνη για τη συντήρηση των ρολογιών που βρίσκονταν στις αρχές του 20ού αιώνα σε δημόσιους χώρους της πρωτεύουσας, ανάμεσά τους εγκαταστάσεις του Αστεροσκοπείου αλλά και του κρατικού ραδιοφώνου που τότε λειτουργούσαν στα υπόγεια του Ζαππείου ενημερώνοντας το πανελλήνιο για την «ώρα Ελλάδος».

«Η αναβίωση της διαμπερούς στοάς θα λειτουργήσει καταλυτικά, λόγω της μορφής και της θέσης της, στην ευρύτερη εμπορική και κοινωνική αναβάθμιση του κέντρου» επισημαίνει ο Νίκος Μπελαβίλας, καθηγητής της Αρχιτεκτονικής Σχολής και διευθυντής του Εργαστηρίου Αστικού Περιβάλλοντος του Πολυτεχνείου.

Μια ομάδα επιστημόνων του έχει αναλάβει την τεχνική υποστήριξη του φιλόδοξου προγράμματος της υπουργού Εργασίας, Εφης Αχτσιόγλου, για αξιοποίηση περίπου 1.700 κτιρίων που ανήκουν σε ασφαλιστικά ταμεία.

Η έρευνα της ομάδας του Πολυτεχνείου εντόπισε επίσης τον ιστορικό, μηχανολογικό και εργαλειακό εξοπλισμό τυπογραφείου των αρχών του 19ου αιώνα, που βρίσκεται στο διπλανό, επίσης ιστορικό, κτίριο στην οδό Βουλής 6. Προτείνουν την ανάδειξη της αίθουσας και μάλιστα σε συνδυασμό με το ιστορικό βιβλιοπωλείο «Ικαρος», που έχει κριθεί από χρόνια διατηρητέο ως προς τη χρήση του και βρίσκεται στο διπλανό κτίριο.

Η τριπλή παρέμβαση θα αποτελέσει την πιο τονωτική «ένεση» για το ζωντάνεμα ολόκληρης της οδού Βουλής, που στο παρελθόν είχε γνωρίσει σπουδαίες ημέρες αλλά τις τελευταίες δεκαετίες έχει εγκαταλειφθεί.

Το πρώτο και ουσιαστικό βήμα θα γίνει με το μέγαρο του πρώην Ταμείου Εμπόρων, το οποίο θα μετατραπεί σε έδρα της εταιρείας Enterprise Greece, ενώ θα ζωντανέψουν όλα τα καταστήματα του ισογείου.