«Εμπνευσμένη πράξη πολιτισμικής πολιτικής»

Είναι καθηλωτικό αυτό το τεράστιο γλυπτό κεφάλι στο προαύλιο του Πολυτεχνείου. Πόσοι όμως γνωρίζουν ότι έχει τα χαρακτηριστικά του ιστορικού Νίκου Σβορώνου και το φιλοτέχνησε ο γλύπτης Μέμος Μακρής;

Οι δυo τους είχαν μπαρκάρει με προορισμό το Παρίσι στο θρυλικό «Ματαρόα», το πλοίο που μετά τα Δεκεμβριανά έσωσε από τη λευκή τρομοκρατία εκείνους και εκείνες που έμελλαν να συμμετάσχουν καθοριστικά στην πνευματική και καλλιτεχνική αναγέννηση της μεταπολεμικής Ευρώπης. Μάλιστα ο Μακρής κρατούσε πάνω του τα χρήματα όλων τους κι όταν, στο παρά πέντε του απόπλου, εμφανίστηκε η Ασφάλεια ζητώντας να ελέγξει το δίδυμο, πρόλαβε και πάσαρε τον φάκελο στον διπλανό του, τον κατοπινό σκηνοθέτη και «πατέρα» του Νέου Ελληνικού Κινηματογράφου Μάνο Ζαχαρία.

Εκείνος, όπως αφηγήθηκε στην «Εφ.Συν.», τον έκρυψε σε μια κουλούρα με σχοινιά και κάθισε πάνω τους μέχρι που το επεισόδιο έληξε με παρέμβαση και των Γάλλων διπλωματών οπότε το «Ματαρόα» σάλπαρε για τον Τάραντα. Στην κουβέρτα του, στέκονταν σιωπηλοί εκατόν πενήντα τέσσερις επίσημοι υπότροφοι του γαλλικού κράτους. Κι όταν το πλοίο πέρασε τους φάρους του Πειραιά, άρχισαν να τραγουδούν.

Ησαν ο ανθός μιας γενιάς νέων διανοούμενων, καλλιτεχνών και επιστημόνων, οι περισσότεροι ενεργά μέλη του ΕΑΜ ή του ΕΛΑΣ, που είχαν βίαια στερηθεί τα «εθνικόφρονα» διαβατήριά τους, οι υπόλοιποι με φρόνημα προσανατολισμένο προς μια με την ευρεία έννοια «κριτική» Αριστερά. Χάρη στην πρωτοβουλία του Οκτάβιου Μερλιέ και του Ροζέ Μιλλιέξ, των φωτισμένων δημοκρατών και εμβληματικών φιλελλήνων στο τιμόνι του Γαλλικού Ινστιτούτου της Αθήνας, επιλέχτηκαν για να πάρουν γαλλικές υποτροφίες, και κατάφεραν να εγκατασταθούν στην ελεύθερη Γαλλία τον Γενάρη του 1946 κι από εκεί να ανοίξουν τα φτερά τους.

«Εγιναν» ο Καστοριάδης, ο Αξελός, ο Παπαϊωάννου, ο Κριαράς, ο Κανδύλης, ο Προβελέγγιος, ο Χατζημιχάλης, ο Κουλεντιανός, ο Βυζάντιος, η Ελλη Αλεξίου, η Μάτση Χατζηλαζάρου, η Νέλλη Ανδρικοπούλου, η Μιμίκα Κρανάκη, επίσης οι Σβορώνος, Μακρής, Ζαχαρίας κ.ά. Ενας μακρύς κατάλογος με «πρώτα ονόματα» που ξεχώρισαν.

«Ετσι, λέει σήμερα ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς: η “μικρή ιστορία” του “Ματαρόα” επηρέασε ουσιαστικά τη μεγάλη ιστορία των ιδεών».

Αυτή η υπόθεση ήρθε ξανά στο προσκήνιο χάρη στην επανέκδοση του Φόρου τιμής στην Ελλάδα 1940-1944 (Hommage à la Grèce), με 135 κείμενα των σπουδαιότερων Γάλλων διανοούμενων της εποχής (Ζιντ, Καμί, Σαρτρ, Ελιάρ, Τζαρά, Λε Κορμπιζιέ κ.ά.), οι οποίοι εξέφραζαν την αλληλεγγύη τους και εξήραν τις θυσίες και τους αγώνες του ελληνικού λαού ενάντια στη ναζιστική λαίλαπα που απειλούσε τότε ολόκληρο τον δυτικό πολιτισμό.

Ηταν μια χειρονομία συμβολική αλλά και πολιτική, με πανευρωπαϊκή σημασία, που πήρε τη μορφή βιβλίου. Το σχεδίασε το 1945 ο Ροζέ Μιλλιέξ (1913-2006) λίγο νωρίτερα από την επιχείρηση «Ματαρόα», όμως ολοκληρώθηκε το 1948 και πρωτοεκδόθηκε μόλις το 1979, όταν η χώρα προσχωρούσε στην ΕΟΚ.

Και σήμερα, πάλι σε μια εποχή κρίσιμη όχι για την αιώνια Ελλάδα του Περικλή αλλά για την πραγματική Ελλάδα που αγωνίζεται, επανακυκλοφορεί από το υπουργείο Εθνικής Αμυνας με πρωτοβουλία του (έως προχθές) αναπληρωτή υπουργού Δημήτρη Βίτσα. Το ίδιο αυτό βιβλίο στην τωρινή οριακή στιγμή υπενθυμίζει τις ευρωπαϊκές αξίες και τη σημασία που έχει η εναντίωση στη βαρβαρότητα, υπογραμμίζοντας και τους ελληνογαλλικούς δεσμούς που έφτασαν στο απόγειό τους με τη γενιά του «Ματαρόα».

Αυτήν την περιπέτεια αποτιμούν σήμερα στην «Εφ.Συν.»: ο σκηνοθέτης Μάνος Ζαχαρίας, καπετάνιος τότε του Λόχου Φοιτητών του ΕΛΑΣ «Λόρδος Μπάιρον» που συμμετείχε στην… «Υποτροφιάδα», αλλά και ο ομότιμος καθηγητής Κοινωνιολογίας στο ΕΚΠΑ, Κωνσταντίνος Τσουκαλάς, μέλος της επόμενης λαμπρής γενιάς Ελλήνων εξόριστων ή αυτοεξόριστων, οι οποίοι διαμορφώθηκαν στη Γαλλία, στις συνθήκες που ακολούθησαν το πραξικόπημα του 1967 αλλά και σε εκείνες που έθρεψαν τον Μάη του ’68.

Μάνος Ζαχαρίας

«Η γενιά του Ματαρόα διαμορφώθηκε με αριστερές ιδέες»

Ο Μάνος Ζαχαρίας είναι ίσως ο τελευταίος των «μεγάλων» αυτής της σύγχρονης Κιβωτού. Από τα Εξάρχεια και τις μάχες ενάντια στους Εγγλέζους του Σκόμπι, βρέθηκε φοιτητής στη Γαλλία, οργάνωσε με τους Σεβαστίκογλου και Μουσούρη το κινηματογραφικό συνεργείο του Δημοκρατικού Στρατού, γύρισε δέκα ταινίες μυθοπλασίας στην πρώην ΕΣΣΔ, ανέλαβε επιτελικές θέσεις στη «Μοσφίλμ», έγινε το 1987 πρόεδρος του Ελληνικού Κέντρου Κινηματογράφου και σήμερα -όπως στο ξεκίνημά του- εξακολουθεί να αναζητά το ηθικό στίγμα των πραγμάτων.

• Σωθήκατε από τις πολιτικές διώξεις μετά τον Δεκέμβρη του 1944 και σπουδάσατε κινηματογράφο και ιστορία της τέχνης στο μεταπολεμικό Παρίσι χάρη στην επιχείρηση «Ματαρόα». Ωστόσο, ενώ είχατε μπροστά σας μια πολλά υποσχόμενη καριέρα, επιστρέψατε στην Ελλάδα του Εμφυλίου και ανεβήκατε στον Γράμμο. Γιατί;

Για μένα ήταν μονόδρομος. Κατοχή, Αντίσταση, αλλαγή του κόσμου. Οταν βλέπεις με καθαρότητα αυτό που θέλεις να κάνεις, τότε και τα προτάγματα είναι απλά. Απαντάς με «Ναι» ή «Οχι». Η Γαλλία έγινε ο ενδιάμεσος σταθμός που μου πρόσφερε τα εφόδια για να συνεχίσω αυτό που είχα αρχίσει και που θεωρούσα σωστό.

Δεν λυπήθηκα που δεν εκμεταλλεύτηκα τις προοπτικές που ανοίχτηκαν μπροστά μου. Η επιστροφή μου ήταν η λογική συνέπεια των αποφάσεων και των πεπραγμένων μου. Δεν είχε τίποτα το παράλογο ούτε το εξαιρετικό η διαδρομή μου. Δεν ήταν κατόρθωμα. Για μένα, όπως και για άλλους, ήταν αυτονόητη, και δεν μετάνιωσα ποτέ. Οι αμφισβητήσεις και τα ερωτήματα με απασχόλησαν αργότερα…

• Στα 27 σας είχατε πάρει πια τον δρόμο της προσφυγιάς στην ΕΣΣΔ, όπου είχαν ήδη εκδηλωθεί οι απαγορεύσεις, η λογοκρισία, οι εσωκομματικές συγκρούσεις… Τι κουβαλήσατε από το Παρίσι στην Τασκένδη;

Ημουν ένας φιλελεύθερος κομμουνιστής που είχε περάσει από τη Δύση και βρέθηκα σε ένα πρωτόγνωρο περιβάλλον, το σοβιετικό, που θεωρούσαμε τότε πως ήταν το ιδανικό. Είχα δει τις δυνατότητες που έδινε η Δύση στους τομείς της εκπαίδευσης και της πολιτισμικής έκφρασης, με είχαν συνεπάρει τα καινούργια ρεύματα που εμφανίζονταν στην τέχνη, όπως ο ιταλικός νεορεαλισμός, κι όμως στη Σοβιετική Ενωση εντυπωσιάστηκα γιατί από την πρώτη στιγμή ήρθα σε επαφή με μια κουλτούρα πολύ υψηλού επιπέδου.

Η Τασκένδη είχε τρία αξιοζήλευτα θέατρα και έρχονταν από τη Βρετανία για να δουν τον Οθέλλο ενός περίφημου Ουζμπέκου ηθοποιού. Η βιβλιοπαραγωγή ήταν εντυπωσιακή και για να εξασφαλίσεις την επόμενη έκδοση των Απάντων του Τσέχοφ έπρεπε να έχεις μέσον για να μπεις στη λίστα προτεραιότητας.

Αργότερα, στη Μόσχα, όπου εγκαταστάθηκα το 1956, είχα την τύχη να συμμετέχω στη νέα μετα-σταλινική άνθηση του σοβιετικού κινηματογράφου. Μάλιστα διατήρησα τη θέση μου ως κινηματογραφιστής στη «Μόσφιλμ», παρότι αποχώρησα από το δογματικό Κ.Κ. μετά από τα γεγονότα στην Πράγα. Σήμερα βέβαια, που τα ξέρουμε όλα πια, είναι σίγουρο ότι θα προτιμούσα το πνεύμα της αναζήτησης που ανθούσε τότε στη Γαλλία από την εμμονή στην καθεστηκυία τάξη των πολιτισμικών πραγμάτων και την παγιωμένη κατάσταση στην κουλτούρα της ΕΣΣΔ.

• Από το 1982, μετά από πρόσκληση της Μελίνας Μερκούρη, συμμετείχατε καθοριστικά στη θέσμιση μιας κρατικής πολιτικής για τον κινηματογράφο στην Ελλάδα. Πώς αξιολογείτε την ιδέα των Μερλιέ και Μιλλιέξ, να φυγαδέψουν, και να επιμορφώσουν με χρήματα του γαλλικού κράτους τα πιο λαμπερά μυαλά και ταλέντα της πολιτικοποιημένης ελληνικής νεολαίας;

Ηταν μια εμπνευσμένη πράξη δημόσιας πολιτισμικής πολιτικής! Κι όποιος τη χαρακτηρίσει «ιμπεριαλιστική» θα έχει άδικο. Διότι στον τομέα της κουλτούρας αυτές οι ενέργειες λειτουργούν ως συμπληρωματική ενίσχυση της καλλιτεχνικής και πνευματικής ανάπτυξης και όχι ως τρόποι χειραγώγησης ούτε υποδούλωσης ενός λαού- κάτι για το οποίο χρειάζονται και όπλα.

Παράλληλα, αυτή η πρωτοβουλία ήταν και μια πράξη άμυνας υπέρ της γαλλοφωνίας σε μια κρίσιμη εποχή. Οι εισηγητές της επιθυμούσαν να δημιουργήσουν ένα «μαξιλάρι» Ελλήνων διανοούμενων που θα κρατούσαν ζωντανή τη γαλλική παράδοση, διότι διέβλεπαν μια επιθετική παρουσία της αγγλικής κουλτούρας που θα μπορούσε να αλλάξει το προφίλ της έως τότε φιλογαλλικής κουλτούρας στην Ελλάδα. Φυσικά δεν κατάφεραν να εμποδίσουν αυτή τη στροφή, δημιούργησαν ωστόσο κάποιους μικρούς θύλακες με τους Ελληνες φιλόσοφους, τους πανεπιστημιακούς, τους καλλιτέχνες, τους αρχιτέκτονες κ.ά. που παρέμειναν στη Γαλλία και που, όπως ο Αξελός, ο Καστοριάδης, ο Παπαϊωάννου, ο Σβορώνος, ο Κουλεντιανός, ο Κανδύλης κ.ά., υιοθέτησαν τη γαλλική γλώσσα.

• Ποιον ρόλο έπαιξε το γεγονός ότι στην πλειονότητά τους οι υπότροφοι ήσαν ενεργά μέλη του ΕΑΜ ή του ΕΛΑΣ;

Επαιξε βασικό ρόλο, όχι όμως σε αντιπαράθεση με κάποια ελίτ της κουλτούρας αλλά επειδή αυτοί οι υπότροφοι καθρέφτιζαν μια πρωτόγνωρη κατάσταση στα ελληνικά πράγματα. Ησαν το απαύγασμα μιας γενιάς που διαμορφώθηκε με αριστερές ιδέες και κυριάρχησε στον αγώνα ενάντια στον ναζισμό, την υποδούλωση, την καταπίεση.

Εξέφραζαν τις αξίες μιας τρομερής εποχής: την αντίσταση στον κατακτητή, τον ηρωισμό, την αυταπάρνηση, τη συλλογικότητα, την ευθύνη – αξίες διαχρονικές που φαίνεται πως καλλιέργησαν κάποιες ιδιαίτερες ικανότητές τους. Πραγματικά είναι άξιο προσοχής το πόσο πολλοί ανάμεσά τους ξεχώρισαν ως εξαιρετικοί εκπρόσωποι της σκέψης και των τεχνών, και μάλιστα σε ευρωπαϊκό επίπεδο.

• Εχετε γνωρίσει όλες τις καθοριστικές «κρίσεις» των τελευταίων εκατό χρόνων: Κατοχή, Αντίσταση, Εμφύλιο, προσφυγιά, αποσταλινοποίηση, διάσπαση του ΚΚΕ, κατάρρευση του υπαρκτού σοσιαλισμού. Ποιο είναι το μήνυμά σας προς τη γενιά της σημερινής κρίσης;

Η γενιά μου έφτασε σε μια έκλαμψη, άφησε ένα έργο, όμως αυτό το έργο έχει παραμεριστεί. Δεν κατάφερε να μεταμορφώσει την ελληνική κοινωνία. Μπορούσαμε ποτέ να υποθέσουμε πως θα υπήρχε ναζιστικό κόμμα στη Βουλή; Εχουμε λοιπόν απομείνει ακόμα κάποιοι, αλλά σε ποιον να μεταδώσουμε το παράδειγμά μας; Στους μελετητές της Ιστορίας μας;

Αραγε αυτό θα καθορίσει την αυριανή κοινωνία ή μήπως τα συλλαλητήρια; Οι ανήσυχες συνειδήσεις ή η παντελής άγνοια; Το να γίνεσαι σημείο αναφοράς προϋποθέτει μια κοινωνία οργανωμένη, που να ξέρει τι ζητάει και πού πάει. Ισως να φτάσουμε κάποτε εκεί, αλλά θα πρέπει να περάσει καιρός… Η γενιά του «Ματαρόα» λειτούργησε λοιπόν σαν τις σταγόνες που δροσίζουν μερικά μέτωπα στον καύσωνα. Ομως μόνο όταν αυτό γίνει μαζικό φαινόμενο θα μπορέσει να αντιμετωπιστεί η ξηρασία.

Κωνσταντίνος Τσουκαλάς

«Πνευματικό οικοτροφείο άμεσης δημοκρατίας»

Ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς απ’ την πλευρά του, συνδέοντας το βιβλίο Φόρος τιμής στην Ελλάδα και την επιχείρηση «Ματαρόα» τόνισε:

«Το ταξίδι του “Ματαρόα” υπήρξε καταλυτικό καθώς κατέστησε δυνατή τη διαμόρφωση ελεύθερων, αδέσμευτων και σκεπτόμενων ανθρώπων που, ο καθένας με τον δικό του τρόπο, θα όριζαν τη ζωή τους και τη δράση τους έχοντας απαλλαγεί τόσο από τις δικές τους επαρχιακές προκαταλήψεις όσο και από τη συλλογική μιζέρια μιας εμφυλιακής και μετεμφυλιακης μισαλλοδοξίας που έμελλε να διαρκέσει τρεις δεκαετίες.

»Δεν είναι ίσως υπερβολή να λεχθεί ότι η “Υποτροφιάδα” λειτούργησε ως πνευματικό οικοτροφείο μιας ξεχασμένης άμεσης δημοκρατίας στο πλαίσιο της οποίας η καλλιέργεια της ιστορικής, ηθικής και πνευματικής παραγωγής συνοδευόταν από την αναζήτηση μιας πολιτικής ανεκτικότητας που δεν θα θεμελιωνόταν στη λήθη αλλά στην ίδια τη μνήμη».