Ρίχαρντ Στράους και Σοστακόβιτς από την Καμεράτα

Στις 14/3/2026, η αναστημένη Καμεράτα έδωσε στο κρατικό Μέγαρο Μουσικής μία συναυλία, που, μέσω μιας ιδιότυπης γειτνίασης έργων, στόχευσε να καταδείξει την υποτιθέμενη υποδόρια σχέση ανθρωπιστικής συμπάθειας που συνδέει(;) τις «Μεταμορφώσεις» του Ρίχαρντ Στράους και τη «Συμφωνία αρ. 14» του Σοστακόβιτς. Κοινό στοιχείο των δύο έργων είναι η δεσπόζουσα, αριστοτεχνική γραφή για ορχήστρα εγχόρδων. Πέραν αυτού, ωστόσο, ο χαρακτήρας, τα συμφραζόμενα και οι ιδεολογικοαισθητικές καταβολές των δύο έργων δύσκολα θα μπορούσαν να γεφυρωθούν.

Ο βαριά άρρωστος Ρίχαρντ Στράους έγραψε τις «Μεταμορφώσεις» σε οριστική μορφή το 1944/45, κοντά στο τέλος του Β’ Παγκόσμιου Πολέμου, λίγο πριν από την οριστική συντριβή της ναζιστικής Γερμανίας. Ο ίδιος έχει καταθέσει ότι με αυτό το έργο πένθησε τον αφανισμό του γερμανικού πολιτισμού που σήμανε η καταστροφή των κορυφαίων λυρικών θεάτρων του γερμανόφωνου χώρου (Βιέννη, Δρέσδη, Μόναχο)˙ εκεί είχαν παρουσιαστεί οι διάσημες όπερές του. Μάλιστα, ολοκληρώνοντας τις «Μεταμορφώσεις», έγραψε στο ημερολόγιό του: «Η πιο τρομερή περίοδος της ανθρώπινης ιστορίας έφτασε στο τέλος της: μια δωδεκάχρονη βασιλεία κτηνωδίας, άγνοιας και αντιπολιτισμού υπό τους μεγαλύτερους φονιάδες, στη διάρκεια της οποίας η δισχιλιετής εξέλιξη του γερμανικού πολιτισμού οδηγήθηκε στον χαμό της…».

Δυόμισι δεκαετίες αργότερα, μεσούντος του Ψυχρού Πολέμου, ο Σοστακόβιτς συνθέτει τη «Συμφωνία αρ. 14» (1969). Κινούμενος παράλληλα προς τα «Τραγούδια και τους Χορούς του Θανάτου» του Μουσόργκσκι και το «Τραγούδι της Γης» του Μάλερ, μελοποιεί σε ρωσική μετάφραση έντεκα ποιήματα Ευρωπαίων ποιητών -Λόρκα, Απολινέρ, Ρίλκε, Κιχελμπέργκερ- για να σχολιάσει το οδυνηρό θέμα του άδικου, πρόωρου θανάτου.

Το έργο προβλέπει βαθύφωνο, υψίφωνο, ορχήστρα εγχόρδων και κρουστά. Για να υπηρετήσει ολοκληρωμένα τη σκοτεινή δραματουργία της Συμφωνίας του, ο 63χρονος, ομοίως τότε βαριά άρρωστος, Σοβιετικός συνθέτης υιοθετεί δωδεκάφθογγες τεχνικές και κλάστερς. Με εξαίρεση το ρωσικό του Κιχελμπέκερ, τα υπόλοιπα τα τραγούδια αποδόθηκαν στη συναυλία σε αντίστροφες μεταφράσεις στις αρχικές γλώσσες: ισπανικά, γερμανικά, γαλλικά. Το ίδιο έργο είχε παρουσιαστεί ελάχιστες ημέρες νωρίτερα, πάλι στο Μέγαρο Μουσικής, με σολίστες τον διεθνώς ανερχόμενο Ελληνα βαθύφωνο Αλέξανδρο Σταυρακάκη και τη Ρωσίδα υψίφωνο Βαλεντίνα Φεντέγιεβα, που συνόδεψε στο πιάνο η διάσημη Ρωσίδα πιανίστρια -σύζυγος του θρυλικού Σοβιετικού αρχιμουσικού Γκενάντι Ραζντιέστβενσκι- Βικτόρια Ποστνίκοβα. Καθώς δύσκολα αντέχει κανείς να ακούσει ζωντανά το ίδιο έργο δύο φορές σε απόσταση τριών ημερών, προτιμήσαμε -μάλλον ατυχώς!- να ακούσουμε την αρχική εκδοχή. Και λέω ατυχώς, διότι η ερμηνεία με την Καμεράτα έπασχε φανερά.

Οι εκτελέσεις που διέπλασε ο Μάρκελλος Χρυσικόπουλος υπήρξαν, με τη στενή έννοια, φροντισμένες, ακριβείς, ελεύθερες λαθών. Στις «Μεταμορφώσεις», την πυκνή, έντονα ρευστή στρωμάτωση των φωνών στα έγχορδα απέδωσε διαπλάθοντας εξεζητημένα ακραίας ευαισθησίας φραστική: με αψεγάδιαστη ακρίβεια, αιθέριες αποσβέσεις, αργόσυρτη ανέλιξη, μαλακές αυξομειώσεις δυναμικής, διακριτικά αναδυόμενα σόλι από τον εξαιρετικό εξάρχοντα του συνόλου κ.λπ. Το αποτέλεσμα ήταν ένα ακρόαμα ταιριαστά κορεσμένο από αβάσταχτη απόγνωση και θλίψη, συγκινησιακά καθηλωτικό μεν, αλλά με τόσο αμβλυμένες αντιθέσεις που, ενίοτε, κατέληγε δυσανάγνωστο.

Στη «Συμφωνία αρ. 14» του Σοστακόβιτς το μείζον, εμφανές πρόβλημα αποτέλεσαν οι επιλεγείσες φωνές: τόσο η υψίφωνος Μυρτώ Παπαθανασίου όσο και, κυρίως, ο Σέρβος μπασοβαρύτονος Σρέτεν Μανόιλοβιτς σίγουρα αποδίδουν καλύτερα σε διαφορετικό ρεπερτόριο˙ ειδικά ο δεύτερος που ειδικεύεται στο μπαρόκ ρεπερτόριο. Αλλωστε στην παρτιτούρα ο συνθέτης ζητά βαθύφωνο, ενώ, τόσο στη δισκογραφία όσο και σε παλαιότερες, ζωντανές εκτελέσεις τα έντεκα κομμάτια της Συμφωνίας -ουσιαστικά πρόκειται για σύντομες «σκηνές»- έχουν ακουστεί από ρωμαλέες, δραματικές φωνές και -άλλο μείζον αυτό!- με καλλιεργημένα θεατρική φόρτιση.

Ούτε το ένα ούτε το άλλο ίσχυσαν για την εκτέλεση με την Καμεράτα υπό τον Χρυσικόπουλο. Αμφοτέρων των μονωδών οι φωνές ενίοτε καταπνίγονταν και, πάντως, ουδέποτε πρόβαλαν ανεμπόδιστα και με δεσπόζουσα στιβαρότητα.

Ούτε και η αντίστροφη μετάφραση πρόσφερε κάτι ξεχωριστό, αφού η άρθρωση των μονωδών, ίσως και λόγω του μεγέθους των φωνών, ελάχιστα βοήθησε. Παρ’ ότι η Καμεράτα όπως και οι σολίστες κρουστών (Αργυρόπουλος, Ψαράκης) και ο τσελίστας (Αλεβίζος) έδωσαν τον καλύτερο εαυτό τους, η εκτέλεση ήχησε ως μια χαμένη/υπονομευμένη ευκαιρία…