«Εσπερινός» του Μοντεβέρντι στο Μέγαρο

Στις 28/12/2025, στη μεγάλη αίθουσα του κρατικού Μεγάρου Μουσικής παρακολουθήσαμε την, κατά πάσα πιθανότητα πρώτη επί ελληνικού εδάφους, παρουσίαση του «Εσπερινού της Ευλογημένης Παρθένου» («Vespro della Beata Vergine») του Μοντεβέρντι. Την εκτέλεση πρόσφεραν η αναγεννημένη Καμεράτα σε σύμπραξη με τη νεοσύστατη Χορωδία Δωματίου Αθηνών. Στην 24μελή σύνθεση του ορχηστρικού συνόλου συμμετείχαν Ελληνες και ξένοι μετακλημένοι σολίστες στα πνευστά (κορνέτα), την άρπα και άλλα όργανα. Την εκτέλεση διηύθυνε ο ταλαντούχος, χιλιανής καταγωγής Ελβετός τενόρος/αρχιμουσικός Εμιλιανό Γκονζαλές Τορό. Ως μονωδοί συμμετείχαν η υψίφωνος Μυρσίνη Μαργαρίτη, η μεσόφωνος Θεοδώρα Μπάκα, ο Ισπανός τενόρος Χουάν Σάντσο και, ως τενόρος, ο ίδιος ο αρχιμουσικός. Η ακρόαση άφησε άριστες εντυπώσεις.

Προερχόμενος από το πιο «αρχαίο», ιστορικά τεκμηριωμένο υπόβαθρο της ευρωπαϊκής έντεχνης μουσικής, ο «Εσπερινός» (~1610) του Μοντεβέρντι είναι μελοποίηση κειμένων για τους Εσπερινούς των Θεομητορικών Εορτών για μονωδούς, χορωδίες και ορχήστρα. Πρόκειται για μια πολύ ιδιαίτερη δημιουργία. Γι’ αυτήν -και δεν είναι η μόνη!- η σύγχρονη μουσικολογική έρευνα κάθε άλλο παρά έχει καταλήξει οριστικά αν πρόκειται για αυτοτελές έργο. Πιθανόν είναι να συνιστά ένα σύνολο/δειγματολόγιο θρησκευτικών συνθέσεων –«πορτφόλιο εργασιών», θα λέγαμε σήμερα- που είχαν ως στόχο όχι κάποια αυτοτελή, ολοκληρωμένη ζωντανή εκτέλεση σε συγκεκριμένο εκκλησιαστικό περιβάλλον αλλά την παρουσίαση των εντυπωσιακά ποικίλων συνθετικών ικανοτήτων/δυνατοτήτων του δημιουργού τους σε μια εποχή κομβικών μεταβολών/εξελίξεων.

Στο τελευταίο αυτό συνάδουν τόσον οι υψηλές απαιτήσεις σε μονωδούς και όργανα, καθώς επίσης η μεγάλη ποικιλία -παραδοσιακή αλλά και «μοντέρνα»- της γραφής. Ενδεικτικό, επίσης, είναι ότι ο Μοντεβέρντι αφιέρωσε τον «Εσπερινό» στον Πάπα Παύλο Ε’ (1605-1621), στη Ρώμη, σε μια δύσκολη περίοδο της ζωής του, όταν ασφυκτιώντας στο αυλικό περιβάλλον της Μάντοβας, αναζητούσε διεξόδους και μια νέα θέση αντάξια των ικανοτήτων του. Τέλος, δεν γνωρίζουμε τη χρονολογία –αν υπήρξε τέτοια- πρώτης παρουσίασής τους τον 17ο αιώνα. Αντίθετα, ξεχασμένος για περισσότερο από δύο αιώνες, ο «Εσπερινός» «ανακαλύφθηκε» ξανά στις αρχές του 19ου αιώνα, εκδόθηκε για πρώτη φορά στα νεότερα χρόνια το 1932. Μάλιστα άρχισε να παρουσιάζεται ζωντανά και να ηχογραφείται από το 1960 και μετά, με την ανάδυση του κινήματος της ιστορικής ερμηνευτικής. Σήμερα, βέβαια, παρ’ ότι εκ των πραγμάτων πάντα «ανοιχτός» σε νέες αποκαταστάσεις, ενορχηστρώσεις και αναγνώσεις, λογίζεται ως αριστούργημα του πρώιμου ιταλικού μπαρόκ. Συνεπώς η τωρινή, πρώτη(;) εγχώρια παρουσίασή του στο αθηναϊκό Μέγαρο Μουσικής και δη από ελληνικά σύνολα δεν μπορεί παρά να αντιμετωπιστεί ως μείζον καλλιτεχνικό γεγονός.

Η εκτέλεση που ακούσαμε υπήρξε άρτια τεχνικά τόσον από άποψη επιλογής των μονωδών όσον και για τη στοχευμένη συγκρότηση της πλούσιας ηχοχρωματικής παλέτας. Εχοντας συνεκτικό άξονα την ταύτιση του 49χρονου Τορό ως βασικού τενόρου με τον ρόλο του αρχιμουσικού, το 13μερές ακρόαμα αρθρώθηκε με σαφήνεια μέσα από τη σαφώς διαγραφόμενη απόδοση των στιλιστικών διαφοροποιήσεων εκάστου μέρους. Αναμφίβολα συναρπαστικό ήταν το ορμητικό ύφος της διεύθυνσης που δημιουργούσε την αίσθηση ότι η μουσική παλλόταν σε χορευτικό κυματισμό.

Πρέπει να επισημάνουμε, ωστόσο, ότι η ηχητική ανταπόκριση της αίθουσας δεν υπήρξε ευνοϊκή για τις υψηλές ταχύτητες που επιλέχθηκαν, στοιχείο που υπονόμευσε τη διαύγεια προβολής του λόγου -μείζον στοιχείο για τον συνθέτη- και το ευανάγνωστο ορχηστρικών και χορωδιακών παραγράφων. Πολύ καλοί ήσαν οι δύο τενόροι τόσο στα εξαγγελτικά «ψαλτικά» μέρη όσο και στα εμφανώς τραγουδιστά μέρη. Στο «κοντσέρτο» με τίτλο «Δύο Σεραφείμ/«Duo Seraphim» οι εξάρσεις μελισματικής φωνητικής δεξιοτεχνίας (υπεν)θύμισαν τα αντίστοιχα βυζαντινά «Τεριρέμ»! Πολύ ωραία ήταν η συνήχηση των δύο γυναικείων φωνών στο «κοντσέρτο» «Καλή ει/«Pulchra es» από το «Ασμα Ασμάτων».

Ο «Εσπερινός» ολοκληρώθηκε με ένα από τα τέσσερα -ας τα πούμε- εναλλακτικά «Magnificat»/«Μεγαλύνει η ψυχή μου τον Κύριον». Στην εκτέλεσή του απολαυστική υπήρξε η σύμπραξη/συνήχηση του ντουέτου των δύο τενόρων με τη χορωδία. Στην αναμέτρησή της με ένα ρεπερτόριο που σπανιότατα ακούγεται στην Ελλάδα πολύ καλή ήταν η απόδοση της νεοπαγούς μεικτής Χορωδίας Δωματίου Αθηνών σε διδασκαλία του έμπειρου Αγαθάγγελου Γεωργακάτου.