«Η μουσική γίνεται αστραπιαία κτήμα ενός απλού ανθρώπου»

Τελευταίο Σαββατόβραδο Σεπτεμβρίου στο κινηματοθέατρο «Ελύμνιον», στη Λίμνη της Β. Εύβοιας, και δεν πιστεύουμε τι έχουμε ακούσει. Και όχι μόνο εμείς: το κοινό δεν σταματά να χειροκροτεί. Την αίθουσα φωτίζουν πλατιά χαμόγελα προτού ανάψουν τα φώτα στην πλατεία. Αυτό είναι το δεύτερο μέρος των εκδηλώσεων του Φεστιβάλ της Λίμνης, του νέου προγράμματος που διοργανώνει το Μέγαρο Μουσικής στη Β. Εύβοια με συντονιστή του τον σπουδαίο συνθέτη και ομότιμο καθηγητή σύνθεσης στο Ιόνιο Πανεπιστήμιο Δημήτρη Μαραγκόπουλο. Το φεστιβάλ ολοκληρώνεται με ακόμη δύο συναυλίες με ελεύθερη είσοδο το Σαββατοκύριακο 18-19/10: με τη Χριστίνα Ψύχα και την μπάντα της στο «Ελύμνιον» και την Ορχήστρα Νέων El Sistema Greece στην πλατεία Ηρώων της Λίμνης.

Η επόμενη μέρα μάς βρίσκει στις λιγότερο κοσμικές Ροβιές. Η παραλία είναι άδεια και όπως ο βόρειος Ευβοϊκός απέναντι συναντά τη Στερεά Ελλάδα η εντύπωση είναι ότι βρίσκεσαι σε μια λίμνη. Υπάρχει διακοπή ρεύματος, αλλά εδώ οι άνθρωποι δεν μασάνε από τέτοια. Εχουν ζήσει χειρότερα: την καταστροφική πυρκαγιά που κατάπιε το δάσος τους, τις πλημμύρες που την ακολούθησαν, μέχρι και σεισμό. «Μόνο ακρίδες δεν είχαμε» μας λέει η αντιδήμαρχος Πολιτισμού Μαντουδίου-Λίμνης-Αγίας Αννας, Ευμορφία Πασχαλίδου, διαβεβαιώνοντάς μας ότι προχωρούν τα έργα ανασυγκρότησης των υποδομών στην περιοχή. «Καήκαμε, πνιγήκαμε, γυρίζουμε σελίδα» συμπληρώνει, κάνοντας λόγο για το πόσο έχει αγκαλιάσει ο κόσμος τις πολιτιστικές εκδηλώσεις και πόσο έχουν βοηθήσει στην ψυχολογία του. Ο ψαράς Στράτος Λειβαδίτης δεν μας μιλάει μόνο για την πλούσια αλιεία και τις τουριστικές δραστηριότητες που οργανώνει το καλοκαίρι με τη βάρκα του, αλλά και για ακόμη μια συνέπεια των πυρκαγιών, καθώς δεν υπήρχε το δάσος να συγκρατεί τους αέρηδες και είχε σηκωθεί μέχρι και κύμα στη θάλασσα του Ευβοϊκού, κάτι πρωτοφανές.

Η γη, παρότι τέλος του καλοκαιριού, εδώ δεν είναι ξερή: καλλιέργειες, νέα δεντράκια, μια πλαγιά φρεσκοφυτεμένες μικρές ελίτσες, αραιά και πού ξεροί κορμοί με γυμνά μαύρα κλαδιά-μάρτυρες της βιβλικής καταστροφής, χωράφια με σκουροκόκκινο, οργωμένο χώμα συνθέτουν το μωσαϊκό του τοπίου. Αν το αντιπαραβάλεις με την οργιαστική φύση και το δάσος εκατέρωθεν του δρόμου που σε φέρνει εδώ, αντιλαμβάνεσαι τι χάθηκε.

«Περνούσαμε για 25 λεπτά μέσα από καμένες εκτάσεις. Εβλεπα τα καμένα βουνά και τα δέντρα..., ήταν πάρα πολύ μεγάλο το σοκ»: ο Δημήτρης Μαραγκόπουλος επισημαίνει πάντως το πώς ο Σταύρος Μπένος ως επικεφαλής της επιτροπής ανασυγκρότησης της Βόρειας Εύβοιας έβαλε εξ αρχής και το θέμα του πολιτισμού στις δράσεις για την ενίσχυση των κατοίκων και πώς ο ίδιος ζήτησε να αναλάβει εκ μέρους του Μεγάρου αυτό το έργο, κάτι που έγινε δεκτό.

«Δεν πρέπει να ξεκινάς ποτέ προκατειλημμένος ότι είσαι σε μια περιοχή που δεν θα καταλάβει τη μουσική του Βιβάλντι ας πούμε. Πρέπει να έχεις εμπιστοσύνη. Τις προάλλες το κοινό της Λίμνης, που έχει ελάχιστες εμπειρίες κλασικής μουσικής, χειροκροτούσε επί δέκα λεπτά έργα Βιβάλντι και Μπαχ»

Κάπως έτσι ξεκίνησε ένα ταξίδι στην Εύβοια, την οποία μέχρι τότε δεν γνώριζε. Μας μιλά με θαυμασμό για το σθένος των ανθρώπων εδώ, για το όπλο απέναντι στις αντιξοότητες που λέγεται μουσική, αλλά και για το πόσο τον πλούτισε αυτή η εμπειρία που ελπίζει να συνεχιστεί. «Η εμπειρία των απομονωμένων χωριών το φθινόπωρο είναι από τις πιο συγκλονιστικές εμπειρίες που έζησα εδώ», μας λέει. Δεν ήταν η μόνη.

«Η Εύβοια», συμπληρώνει, «είναι μια εκπληκτική περιοχή της Ελλάδας από πάρα πολλές απόψεις. Μια περιοχή που ανήκει με όλα τα αρνητικά και τα θετικά σε μια άλλη Ελλάδα, μια άλλη εποχή. Είναι επίσης ένα κράμα ανθρώπων που βρίσκονται μεταξύ θάλασσας και δάσους, με ψυχολογία νησιώτικη και ηπειρωτική. Εχει ναυτοσύνη -είχε πολλούς ικανούς ναυτικούς με μικρούς στόλους, ψαράδες κυρίως, που γύριζαν όλη τη Μεσόγειο- και την ίδια στιγμή έχει όλη τη δυσκολία του ανθρώπου που βρίσκεται μες στη φύση, ζει από τη φύση και συμβιώνει μαζί της. Γνώρισα ανθρώπους που έχουν μια αληθινή σχέση με τη φύση, καθόλου καταστροφική και πάρα πολύ μεγάλου σεβασμού. Το πρώτο που έκανα ήταν να γνωρίσω πολύ καλά αυτόν τον τόπο και αφιέρωσα πολλούς μήνες γυρίζοντας χωριά, πόλεις και κυρίως μιλώντας πάρα πολύ με τους κατοίκους. Σύντομα καταλαβαίνεις ότι έχεις να κάνεις με ανθρώπους με μια καθαρότητα αλλά και έναν θυμό συχνά μέσα τους για πολλά πράγματα, όπως την εγκατάλειψη που αισθάνονται. Αλλά έχουν και ένα ένστικτο επιβίωσης πολύ ισχυρό. Γι’ αυτό και επιβίωσαν μετά την τερατώδη καταστροφή που έκαψε 450.000 στρέμματα, δηλαδή πάνω από το ένα τρίτο του νησιού. Μιλώντας με αυτόν τον κόσμο καταλήξαμε σε ένα πρόγραμμα που είχε ορισμένα χαρακτηριστικά: ότι οι εκδηλώσεις δεν θα γίνονται μόνο το καλοκαίρι, αλλά θα μπαίνουν και μέσα στο φθινόπωρο όταν φεύγουν οι επισκέπτες και οι τουρίστες, κι ακόμη, ότι θα έχουμε και εκπαιδευτικά προγράμματα σε σχολεία. Κι έτσι έγινε».

Από μια συζήτηση ωρών με τον άνθρωπο πίσω από το φεστιβάλ που ανθίζει στη Λίμνη το φθινόπωρο, αναγκαστικά σταχυολογούμε σημεία. Να λοιπόν τι άλλο εξομολογήθηκε ο Δημήτρης Μαραγκόπουλος:

● «Πήγαινα σε χωριά που ξέραμε ότι είχαν σχολείο κι όταν λέγαμε να κάνουμε κάτι εδώ, μας έλεγαν “το κλείσαμε το σχολείο πέρυσι”. Το πρώτο σοκ ήταν αυτό: έμπαινα μέσα σε τάξεις όπου είχε σταματήσει ο χρόνος και έβλεπα τις ζωγραφιές των παιδιών στον τοίχο, στο θρανίο με το μολύβι, εκεί από όπου είχε φύγει και ο τελευταίος μαθητής. Εκεί αισθάνεσαι ότι όταν κλείνει ένα σχολείο, είναι σαν να κλείνει ένα χωριό ολόκληρο».

● «Το πρόγραμμα συνάντησε αμέσως μεγάλη υποδοχή και εκεί αντιληφθήκαμε πόση ανάγκη έχουν αυτοί οι άνθρωποι τον πολιτισμό: αυτό που για μας στις μεγάλες πόλεις είναι αυτονόητο δεν είναι καθόλου αυτονόητο για έναν Ευβοιώτη που πρέπει να ταξιδέψει στην Αθήνα και να διανυκτερεύσει για να δει κάτι. Μπορεί να ήξεραν όλους τους καλλιτέχνες που ήρθαν να παίξουν εδώ, αλλά μας λέγανε ότι ήταν η πρώτη φορά που τους βλέπανε από κοντά. (...) Οταν ο Αλκίνοος Ιωαννίδης έπαιξε στους Κουρκουλούς, είχε επιφυλάξεις, ο κόσμος ήταν δυσαρεστημένος με όσα δεν είχαν γίνει και ο ίδιος δεν ήθελε να αποτελέσει άλλοθι. Του είπα, “κοίταξε, θα το κάνουμε για τους ανθρώπους, θα τους δώσουμε μεγάλη χαρά, θα είναι μια πηγή ελπίδας”. Και όταν ήρθε εδώ το κατάλαβε... 1.500 άτομα είχαν έρθει σε ένα ορεινό χωριό για να τον ακούσουν, μόνο με μια κιθάρα, σε μια μικρή εξέδρα που ήταν έτοιμη να πέσει, με δύο πυροσβέστες που του έφτιαχναν τα φώτα. Το ίδιο έγινε με όλους τους καλλιτέχνες που ήρθαν εδώ. Βρέθηκαν σε συνθήκες χωρίς υποδομές, αλλά παντού η συμμετοχή του κόσμου ήταν τεράστια. Τα τελευταία τέσσερα χρόνια περίπου 15.000 άτομα έχουν παρακολουθήσει τις εκδηλώσεις μας σε περισσότερες από 17 πόλεις...».

● «Τα εκπαιδευτικά προγράμματα έδειξαν ότι, δυστυχώς, το μάθημα της μουσικής είναι σχεδόν ανύπαρκτο και ότι για τα παιδιά η εμπειρία που έζησαν ήταν μια πολύ μεγάλη πηγή χαράς. Δεν άφηναν τους μουσικούς να φύγουν, τους τραβάγανε από το μανίκι στην κυριολεξία. Είχαμε μέχρι και προγράμματα κινηματογραφικής μουσικής: ο πιανίστας Ανδρέας Ζαφειρόπουλος έπαιξε ζωντανή μουσική σε μια ταινία βωβού κινηματογράφου και έδειξε στα παιδιά πώς, χρησιμοποιώντας ακόμα και το κινητό τους τηλέφωνο, μπορούν να κάνουν μουσική που να συνοδεύει ένα μικρό φιλμ. Η καλλιτεχνική παιδεία είναι ζωτικής σημασίας για αυτά τα παιδιά».

Το όπλο της μουσικής

● «Η πρώτη μεγάλη διαπίστωση είναι ότι η μουσική έχει μια τεράστια διεισδυτικότητα: δεν πρέπει να ξεκινάς ποτέ προκατειλημμένος ότι είσαι σε μια περιοχή που δεν θα καταλάβει τη μουσική του Βιβάλντι ας πούμε. Πρέπει να έχεις εμπιστοσύνη. Δεν είναι τυχαίο ότι αυτές οι μουσικές υπάρχουν εκατοντάδες χρόνια τώρα... Οταν έρθει η ώρα να συναντηθεί αυτή η μουσική με τον άνθρωπο που δεν έχει ειδική παιδεία, θα φανερώσει μπροστά στα μάτια σου ένα φαινόμενο: το πώς γίνεται αστραπιαία κτήμα ενός απλού ανθρώπου, πώς δημιουργείται μια φοβερή χημεία που δείχνει τελικά πόση σημασία έχει να διοργανώνεται ακόμη και η πιο απλή συναυλία... Πρέπει να καταλάβουμε τι τεράστιο συναισθηματικό, νοηματικό, ψυχολογικό, κοινωνικό όπλο είναι η μουσική. Να ξέρουμε ότι έχουμε ένα ισχυρότατο όπλο στα χέρια μας για τον εμπλουτισμό του ανθρώπου, την αφύπνισή του, για να μπορέσει να στηριχτεί, να προχωρήσει, να αντισταθεί και να τα βγάλει πέρα σε εποχές οι οποίες δεν είναι καθόλου εύκολες (...). Η μουσική, όπως και ολόκληρη η τέχνη, αποδεικνύεται ότι έχει αυτή την εξαιρετική ικανότητα της ένωσης των ανθρώπων. Αυτή η εμπειρία που ζήσαμε εδώ με ανθρώπους απλούς, χωρίς ειδική εκπαίδευση, διαφορετικών ηλικιών και κοινωνικών στρωμάτων, οι οποίοι ενώθηκαν μέσα σε μια συναυλία, ήταν μοναδική. Τις προάλλες το κοινό της Λίμνης, που έχει ελάχιστες εμπειρίες κλασικής μουσικής, χειροκροτούσε επί δέκα λεπτά έργα Βιβάλντι και Μπαχ».

Οι άνθρωποι

● «Οι κάτοικοι στις περιοχές αυτές έδειξαν όλη τη σοφία, τη γνώση και την ανθεκτικότητά τους. Θεωρώ ότι ο αγώνας που δώσανε να μην εγκαταλείψουν τα χωριά τους και να καταφέρουν να παλέψουν με συνθήκες τρομερά δύσκολες ήταν ένα συγκλονιστικό μάθημα για τον άνθρωπο ο οποίος δεν θεωρεί τη φύση εχθρό του αλλά κι όταν η φύση δείξει την άγρια πλευρά της, θα την παλέψει με μεγάλη σοφία και γνώση. Το ότι οι κάτοικοι έβαζαν φωτιά στη φωτιά, το ότι δεν φεύγανε και είχαν την τεχνική και την ψυχραιμία να την αντιμετωπίσουν δεν ήταν επιπολαιότητα. Εχω μιλήσει με κατοίκους και προέδρους πάρα πολλών κοινοτήτων. Εκ του αποτελέσματος αποδείχτηκε εύστοχο το ότι την ώρα που η φωτιά πλησίαζε το χωριό μαζεύτηκε σαν συλλογικότητα η κοινότητα για να πάρει γρήγορες αποφάσεις, να φύγουν οι ηλικιωμένοι, οι άρρωστοι, τα παιδιά και όσοι από τους κατοίκους δεν αντέχουν ψυχικά και να μείνουν αυτοί οι οποίοι μπορούσαν να παλέψουν. Αυτή η στάση ήταν σωτήρια τουλάχιστον για τα σπίτια τους. Αυτό που δεν σώθηκε βέβαια είναι τα δάση, τεράστιες εκτάσεις, γιατί ήταν τεράστια η δύναμη της φωτιάς κι εκεί χρειάζεσαι μια πολιτεία πολύ οργανωμένη.

»Χτυπήθηκε μία από τις κορυφαίες περιοχές στην πρωτογενή παραγωγή, με εκπληκτική κτηνοτροφία, γεωργία και αλιεία. Χτυπήθηκε το δάσος που ήταν η πηγή ζωής. Γι’ αυτό και οι προσπάθειες ανασυγκρότησης εδώ θα έπρεπε να είναι τεράστιες....

»Μου έκανε τρομερή εντύπωση το σθένος με το οποίο αντιμετώπισαν την καταστροφή αλλά και η αξιοπρέπεια - δεν εκφράστηκαν ποτέ με έναν τρόπο παθητικό και μίζερο. Οχι, ήταν αποφασισμένοι και διεκδικούσαν, δεν επαιτούσαν.

»Ο άνθρωπος εδώ θέλει δύο λεπτά για να καταλάβει αν ήρθες να τον σώσεις με το ζόρι, αν ήρθες να τον καθοδηγήσεις, αν ήρθες να τον εκμεταλλευτείς ή αν τον ακούς. Γιατί το πρώτο πράγμα που χρειάζεται είναι να ακούς και να συναισθάνεσαι. Να μπεις λίγο στη θέση του άλλου, να καταλάβεις και μετά να δεις τι μπορείς να κάνεις. Ετσι φτιάχνεται το πρόγραμμα κάθε χρονιά κι ελπίζω να συνεχιστεί. Και βέβαια ελπίζω κάποια πράγματα να γίνουν θεσμικά, γιατί το ώριμο έργο τώρα αρχίζει...».