Η ΚΟΑ σε έργα 20ού αιώνα

Τις τελευταίες εβδομάδες, οι Αθηναίοι φιλόμουσοι είχαν την ευκαιρία να ακούσουν την ΚΟΑ σε δύο συναυλίες αφιερωμένες σε κεφάλαια μουσικής εργογραφίας από όλο τον 20ό αιώνα. Στις 20/10/2023, στην εναρκτήρια συναυλία της νέας καλλιτεχνικής περιόδου, το αθηναϊκό σύνολο υπό τον Ματίας Φορέμνι συνόδευσε τον διάσημο πιανίστα Αντρέι Γκαβρίλοφ σε ένα καταφανώς ετερόκλητο πρόγραμμα έργων από το πρώτο μισό του 20ού αιώνα που περιλάμβανε δύο(!) κοντσέρτα για πιάνο και δύο συμφωνικές σουίτες.

Η βραδιά υπό τον Γερμανό αρχιμουσικό ξεκίνησε αδιάφορα με μια καλή εκτέλεση της «Σουίτας από το Μαχαγκόνυ», ελάσσονος ενδιαφέροντος συρραφή μελωδιών και αποσπασμάτων από τη γνωστή όπερα των Μπρεχτ/Βάιλ (1930), που επιχείρησε ο αρχιμουσικός/συνθέτης Βίλχελμ Μπρίκνερ-Ρίγκεμπεργκ το 1968. Ακολούθως ο 68χρονος Γκαβρίλοφ ερμήνευσε το «Κοντσέρτο για πιάνο αρ.1» (1911) του Προκόφιεφ και, μετά το διάλειμμα, το «Κοντσέρτο για πιάνο για το αριστερό χέρι» (1930) του Ραβέλ.

Τα δύο κοντσέρτα δύσκολα θα μπορούσαν να διαφέρουν περισσότερο: από τη μία το αυθάδες νεανικό πνεύμα, η εξωστρεφής, αθλητική υπερκινητικότητα και πληθωρικότητα του υπερταλαντούχου 20χρονου Προκόφιεφ και από την άλλη ο καλλιεργημένος αισθητισμός, ο τζαζίστικος αισθησιασμός και η βαθιά μελαγχολία του ώριμου Ραβέλ. Το παίξιμο του θαυμαστά αξιόμαχου Ρωσοελβετού πιανίστα χαρακτηρίστηκε από ακραία ευρύ ηχητικό και ερμηνευτικό φάσμα: άριστη σύλληψη του μουσικού συντακτικού, ρωμαλέοι πιανισμοί και στιβαρές ατάκες α λα Λιστ, μυώδης κινητικότητα και ευκινησία συνοδευόμενη από θαυμαστή ακρίβεια, αλλά και λεπταίσθητα μαλακές, συναισθηματικές, αιθέριες διατυπώσεις.

Εμπειρος, ευφυής, εκφραστικά ψαγμένος ερμηνευτής, ο Γκαβρίλοφ υπηρέτησε έκαστο κοντσέρτο με διαφορετικές όψεις της τέχνης του: στον Προκόφιεφ κυριάρχησαν ντεσιμπέλ, ταχύτητες και σφυροκοπηματική ορμή, στον Ραβέλ γοήτευσαν η στοχαστική εσωστρέφεια και οι συγκινητικές, λυρικές εκτονώσεις. Δυστυχώς, σε αμφότερα τα κοντσέρτα, η ορχηστρική συνοδεία υπολειπόταν σταθερά σε αντιστοίχως σφιχτά εστιασμένο παίξιμο, ενώ ο αρχιμουσικός φάνηκε να αφήνει τελείως αχαλιναγώγητες τις δυναμικές, ενίοτε συμπαρασύροντας τον πιανίστα. Η συναυλία ολοκληρώθηκε με την ΚΟΑ σε πλήρη ανάπτυξη να προσφέρει μια ομοίως μαξιμαλιστικών μεγεθών -ρωμαλέα, θορυβώδη, βίαιη- ανάγνωση της «Σουίτας αρ. 2, από το χορόδραμα Δάφνης και Χλόη» (1912/13) επίσης του Ραβέλ.

Παρόμοια -που πιο παρόμοια δεν γίνεται!- ήσαν τα χαρακτηριστικά της επόμενης συναυλίας που έδωσε η ΚΟΑ, αυτή τη φορά υπό τον Φίνεγκαν Ντάουνι Ντίαρ στις 2/11/2023, με σολίστα τον Κίριλ Γκέρσταϊν. Το πρόγραμμα ξεκίνησε με τη «Συμφωνία αρ. 2» του Ελγκαρ, έργο γραμμένο λίγο πριν από τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, στο χρυσό απομεσήμερο της Βρετανικής Αυτοκρατορίας, αφιερωμένο στη μνήμη του βασιλιά Εδουάρδου Ζ’ της Αγγλίας. Η πληθωρικά μεγαλόστομη, τεράστιας διάρκειας αυτή Συμφωνία χαρακτηρίζεται από ενορχήστρωση που συνδυάζει καταβολές στον Μπραμς -μυώδη, ηγετική αφήγηση από τα έγχορδα, άρθρωση από τα χάλκινα- και αυτάρεσκα πλατειάζουσα δραματουργία α λα Ρίχαρντ Στράους. Από την άλλη βέβαια, τα στοιχεία αυτά συνθέτουν τον δίχως αμφιβολία αναγνωρίσιμα βρετανικό χαρακτήρα της!

Η πυκνή, συνωστισμένη γραφή της απαιτεί παίξιμο εγχόρδων με ιδιαίτερη διαφάνεια, προσεκτικά σταθμισμένες εσωτερικές ισορροπίες δυναμικής και σφιχτά εστιασμένο ήχο. Με εξαίρεση κάποια χαμηλόφωνα, σχεδόν εμπρεσιονιστικής φινέτσας ξέφωτα της συμφωνικής δράσης και, κυρίως, το θαυμάσιο, λυρικό Larghetto, τίποτε από αυτά δεν χαρακτήρισε το θορυβώδες ακρόαμα που διέπλασε ο Βρετανός αρχιμουσικός. Ακόμη χειρότερα ήσαν τα πράγματα στο δεύτερο μισό της συναυλίας, όπου ακούσαμε το δημοφιλέστατο και χιλιοπαιγμένο «Κοντσέρτο για πιάνο αρ. 2» (1901) του Ραχμάνινοφ. Σολίστας με υπεράνθρωπες δεξιότητες -δεξιοτεχνία, αθλητική άρθρωση, τεράστιο ήχο, ακαριαία ανακλαστικά- ο 44χρονος Ρωσοαμερικανός πιανίστας πρόσφερε μια εκτέλεση τυπική της νοοτροπίας σύγχρονων super-ερμηνευτών με συγκεκριμένο (εντυπωσιοθηρικό;) στίγμα.

Το εκτυφλωτικά λαμπερό, μάτσο, μυώδες, δυναμικά ασυγκράτητο παίξιμό του εκδιπλώθηκε κατά κανόνα με υπερβολικά στιβαρούς πιανισμούς και, κυρίως, με φρενήρεις, ιλιγγιώδεις ταχύτητες που συμπίεζαν παραμορφωτικά τις ενδιάμεσες εκπορεύσεις της φραστικής και, συνεπώς, δεν επέτρεπαν παρά σπανίως την αβίαστη πρόσληψη και τη φυσική εκτόνωση του συναισθηματικού φορτίου της μουσικής. Κάποιος που δεν γνώριζε το κοντσέρτο ήταν πραγματικά ανέφικτο να παρακολουθήσει τη μουσική αφήγηση. Παρ’ όλα ταύτα, στο τέλος το ακροατήριο ξέσπασε σε παραληρηματικό χειροκρότημα, αποθεώνοντας πιανίστα και αρχιμουσικό…