«Η παιδεία μπορεί ν’ αλλάξει την ανθρωπότητα»

Κάθε αντικείμενο είναι η απόδειξη μιας μνήμης. Μιας στιγμής. Οπως αυτό το άσπρο κοχύλι που κρατάω και στόλιζε το ράφι της βιβλιοθήκης μου, περίπου 50 χρόνια. Δεν το είχα παρατηρήσει. Μπορεί, όμως, ένας θάνατος να το κάνει πολύτιμο και να πάρει άλλη διάσταση;

Είναι ένα δωράκι από την Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ όταν της πήρα την πρώτη συνέντευξη στο Παρίσι, καλεσμένη στο σπίτι της, μπροστά στον κήπο του Λουξεμβούργου. Οταν με αποχαιρέτησε, μου το χάρισε λέγοντας: «Εύχομαι να σου φέρει τύχη».

Το έβλεπα κάθε φορά φευγαλέα, εκεί δίπλα στις ζωγραφισμένες πέτρες του Γιάννη Ρίτσου. Ομως, ένα αόρατο σήμα έδωσε ζωή σ’ αυτό το άψυχο κοχύλι κι άνοιξε τους δρόμους μέσα μου των αναμνήσεων. Εχει σχήμα πυραμίδας, με εσοχές γύρω γύρω που θυμίζουν σκαλοπάτια και καταλήγει σε μια κορφή από σμάλτο.

Αγαπούσε τη θάλασσα (ήταν δεινή κολυμβήτρια). Το διδακτορικό της έχει τίτλο «Βυζάντιο και θάλασσα». Οταν τη γνώριζες, έβλεπες μια θάλασσα. Αεικίνητη, με μεταβλητά χρώματα. Αλλοτε με φουσκοθαλασσιά, άλλοτε με αέναη κίνηση όπως αυτή του κύματος.

Ηταν πολύπλοκη η προσωπικότητά της σαν τη θάλασσα. Αν κάποιος δεν της φερόταν σωστά, το δήλωνε με τη συμπεριφορά της. Τον ειρωνευόταν με χαμόγελο. Ομως, μπορούσε πάλι χαμογελαστή να μετατρέψει μια σύγκρουση σε γλυκιά συμφιλίωση.

Το κοχύλι δεν είναι άσχετο με τη ζωή της. Προσπαθώ να τη συνθέσω και θυμάμαι τον στίχο του Σεφέρη: «Πού να μαζεύεις τα χίλια κομματάκια του κάθε ανθρώπου;».

Αισθάνομαι ότι επικοινωνώ μαζί της, μ’ αυτό το άσπρο κοχύλι. Το νιώθω για πρώτη φορά ζεστό, συναρπαστικό, ασφαλές όπως ήταν η ίδια. Ενα αντικείμενο που ήταν αδιάφορο αποκτά μεγάλη σημασία. Μιλούσαμε τακτικά. Κάποια στιγμή, όταν σχολιάσαμε το νέο βιβλίο της «Από μένα αυτά…», μου είπε ότι ήταν πολύ επιφυλακτική αλλά αποφάσισε να το προχωρήσει όταν δέχτηκε να συνεργαστεί και να το υπογράψει η αγαπημένη και πιστή συνεργάτιδά της, Εφη Βασιλοπούλου.

1977. Παρίσι. Συνέχιζα τρίτο κύκλο σπουδών στο Τμήμα Πολιτισμού της Σορβόνης. Εμαθα ότι δίδασκε βυζαντινή ιστορία. Παρακολουθούσα τις παραδόσεις της δύο φορές τη βδομάδα, αν και δεν ήταν αυτό το αντικείμενο της επιστήμης μου.

Θυμάμαι μια μεγάλη αίθουσα, στο κέντρο ένα μεγάλο, στρογγυλό τραπέζι όπου κάθονταν είκοσι φοιτητές. Εκαναν το μεταπτυχιακό τους. Η ίδια δίδασκε επί δύο ώρες όρθια την ιστορία του Βυζαντίου, λες και ήταν βίωμά της. Ακριβώς πίσω υπήρχε ένας μεγάλος πίνακας όπου έγραφε πάντα, σχεδίαζε σαν να ήθελε να ταξιδέψεις μαζί της σε εκείνα τα χρόνια.

Σου προκαλούσαν συγκίνηση οι γνώσεις της, η αγάπη της στην Ιστορία. Ενα συναίσθημα πολυσύνθετο, όπως σου προκαλεί ένα αρχαίο ιερό. Ανέλυε όχι μόνο τον ιστορικό αλλά και πνευματικό κόσμο του Βυζαντίου. Ηταν ο κόσμος της. Ο τρόπος που δίδασκε ήταν μοναδικός και μαγευτικός.

Ολοι την ακούγαμε με δέος. Δεν σου άφηνε περιθώρια να κάνεις πολλές ερωτήσεις γιατί είχε ο λόγος της σαφήνεια, εγκυρότητα, πληρότητα. Αγάπησα το Βυζάντιο μέσα από τη διδασκαλία της. Οπως αγαπάς ένα έργο τέχνης γιατί θαυμάζεις την απεικόνιση, τα χρώματα, το σχέδιο.

Οταν τη συνάντησα εκείνο το φθινοπωρινό απόγευμα για τη συνέντευξη, δεν ήθελα να μάθω για την προσωπική και οικογενειακή της διαδρομή. Τα βιογραφικά της στοιχεία ήταν γνωστά. Αλλά, να αναπτύξουμε θέματα της παιδείας, διότι τη ζούσα μέσα απ’ αυτήν.

● Κυρία Αρβελέρ, τι έφερε ο Ελληνισμός στην ιστορία του ανθρώπου;

«Το ξύπνημα της ατομικής συνείδησης. Οτι καθρεφτίζεσαι μέσα στη συνείδησή σου».

● Και το Βυζάντιο;

«Την Ορθοδοξία, την ελληνική γλώσσα, το ρωμαϊκό δίκαιο, τη χριστιανοσύνη. Επαιξε σημαντικότατο ρόλο στην ταυτότητά μας».

● Υπάρχει σχέση στη γνώση του εαυτού μας και της μάθησης;

«Οποιαδήποτε μορφή μάθησης βοηθάει και στην αυτογνωσία. Ο περίπατος στην καρδιά του ανθρώπου παραμένει πάντα ένα μεγάλο θαύμα. Είναι ένας κόσμος θαυμαστός που τον ανακαλύπτεις είτε μέσα από την εκπαίδευση είτε από τις ανθρώπινες σχέσεις».

● Ποιες είναι οι ψυχολογικές και κοινωνικές συνθήκες που διευκολύνουν την αυτογνωσία του σπουδαστή;

«Το σχολείο είναι ένας τόπος διευκόλυνσης. Θυμίζει τους ιερούς ναούς των θεών στην αρχαία Ελλάδα, όπου καθένας που κατέφευγε σ’ αυτούς και έμενε κοντά στον βωμό, προστατευόταν από τον Θεό και δεν μπορούσε κανείς να τον αγγίξει. Ο Γάλλος παιδαγωγός Freinet είχε δημιουργήσει στα σχολεία μια “αίθουσα αναζήτησης” όπου κάθε άνθρωπος, δάσκαλος ή μαθητής, μπορούσε να καταφύγει έχοντας δικαίωμα να διερευνήσει τις επιθυμίες του».

● Είχε δηλαδή μια διεισδυτική, εσωτερική ματιά;

«Ναι. Ν’ αναγνωρίσει τον εαυτό του και από εκεί να αρχίσει να χτίζει. Οχι πάνω σε ερείπια. Γιατί ως αρχαιολόγος γνωρίζω ότι πάνω σε ερείπια δεν χτίζεται τίποτα. Για να γίνεις δημιουργός της ζωής, φτιάχνεις κάτι καινούργιο, διαφορετικό. Σ’ αυτή τη δημιουργία της νέας ζωής, βοηθάει η παιδεία».

● Η παιδεία μπορεί να αλλάξει την ανθρωπότητα;

«Μια επαναστατική αλλαγή στην παιδεία, και δεν εννοώ μόνο τον Μάη του ’68, άλλαξε τη μοίρα του κόσμου. Μέσα από τη μάθηση φυσικά. Εκπαίδευση θεωρούμε βαθιά επίδραση στην προσωπικότητα, στην εξέλιξη, στις γνώσεις του ανθρώπου. Είναι βασικότατη ανάγκη».

● Εσείς μέσα από την επαφή με τους φοιτητές σας εξελίσσεστε;

«Ασφαλώς. Βρέθηκα ξαφνικά σε μια κοινωνία νέων ανθρώπων, ξένων, ζούσα μαζί τους, έπρεπε να τους αγαπήσω και να τους αποδεχτώ για να μπορέσω να μεταδώσω τις γνώσεις μου και τις εμπειρίες μου. Ενιωθα σαν να σηκώνω κάθε φορά ένα πέπλο από το πρόσωπό μου για ν’ ανακαλύψω ό,τι υπήρχε κρυμμένο από γνώση, από θεωρία, από στόχους, από νοήματα. Αυτό το άνοιγμα εξασφαλίζει την ελευθερία του εκπαιδευτικού συστήματος. Αρκεί να είναι αμφίδρομο».

● Αυτή η αγάπη που αναφέρατε προς τους μαθητές είναι μια αυτοπροέκταση του εαυτού μας ή αυτοθυσία;

«Και τα δύο. Εχουμε ευθύνη και για τα δύο. Πάντως, η αληθινή αγάπη μάς μεγαλώνει, δεν μας μικραίνει. Οταν σε μια ερωτική σχέση –το έχω ξαναπεί αυτό– δεν υπάρχει αμοιβαιότητα θέλω να είμαι από την πλευρά αυτού που αγαπά».

Οταν ζεις τη διδασκαλία της Ελ. Αρβελέρ νιώθεις σαν ένα μπουμπούκι που ανοίγει σιγά σιγά τα πέταλά του για να γίνει λουλούδι. Είναι ένας έρωτας.

Η κορυφαία βυζαντινολόγος ήξερε πού φτάνουν τα όρια της ιστορικής γεωγραφίας, αλλά δεν ήξερε πού έφταναν τα δικά της. Ηταν μέλος των πιο διάσημων διεθνών οργανισμών, επιστημονικών, πανεπιστημιακών, γυναικείων, πολιτιστικών κ.λπ.

● Πόσο δύσκολο είναι ν’ αναγνωρίσουν μια γυναίκα σε μια τόσο μεγάλη θέση;

«Μ’ εξέλεξαν καθηγήτρια στη Σορβόνη το 1976. Ημασταν τρεις υποψήφιοι. Δεν έπαιξε ρόλο ούτε που ήμουν γυναίκα ούτε που ήμουν ξένης καταγωγής. Νομίζω ότι οι συνάδελφοι ψήφισαν και αξιολόγησαν σύμφωνα με τα επιστημονικά έργα που είχε εκδώσει ο καθένας. Ημασταν ντοκτέρ ντ’ ετά. Ο υποψήφιος έπρεπε να είναι υπήκοος Γάλλος και βυζαντινολόγος απ’ αυτούς που παρουσιαστήκανε. Αφού λοιπόν είχα τα προσόντα μού δώσανε τη θέση».

● Στις σχέσεις σας με τους άνδρες συναδέλφους σας δημιουργήθηκε κάποιο πρόβλημα;

«Μην ξεχνάτε πως είμαι πρόεδρος του κέντρου της Ευρώπης για τα γυναικεία προβλήματα. Οταν φτάσεις σε πάρα πολύ υψηλές θέσεις δεν υπάρχει πρόβλημα γιατί είναι θέμα ικανότητας, πείρας κ.λπ. Αλλά εκεί που βλέπω τη διαφορά είναι στις ενδιάμεσες θέσεις. Είμαστε 8 γυναίκες μέσα σε 300 άνδρες. Στα μέσα πόστα έχουμε 50%-50%. Δεν φταίνε που δεν τις εκλέγουν οι άνδρες γιατί υπάρχει μεγάλη διαφορά στις ανώτατες βαθμίδες. Είναι όμως ότι κάθε γυναίκα έχει το σπίτι της, την οικογένειά της, την πνευματική της ζωή και τα ενδιαφέροντά της, οπότε δεν καταφέρνει να έχει τον ίδιο επαγγελματικό χρόνο που έχουν οι άντρες. Είναι περισσότερο κοινωνικό θέμα».

● Είναι ασφαλώς πολύ δύσκολο να λειτουργήσει μια ολόκληρη πανεπιστημιούπολη, ποιες είναι οι εμπειρίες σας από τη Σορβόνη;

«Διευθύνω ένα Πανεπιστήμιο με 30.000 φοιτητές, 3.000 καθηγητές, βοηθούς, επιμελητές, 800 διοικητικούς υπαλλήλους, 16 κτίρια των οποίων το πιο μικρό είναι 3.000 τ.μ.

Προβλήματα υπάρχουν πολλά. Η πόλις αυτή των νέων ανθρώπων, των επιστημόνων, έχουν την αγωνία τους για το επίπεδο των σπουδών τους, την αγωνία τους για τη δουλειά που θα βρουν όταν θα τελειώσουν. Από την άλλη μεριά εμείς οι καθηγητές προσπαθούμε να δώσουμε λύση στο επιστημονικό πρόβλημα. Δηλαδή να είμαστε στο διεθνές επίπεδο όσον αφορά την επιστήμη που διδάσκει ο καθένας και να βρούμε επίσης ο καθένας το προφί –κέρδος– που θα επιτρέψει στα παιδιά βγαίνοντας από τα πανεπιστήμια να μην είναι άσχετα από την εξέλιξη τη κοινωνίας. Ετσι δημιουργείται μια κρίση, ένα πρόβλημα σπουδών που το πανεπιστήμιο είναι υποχρεωμένο ν’ αντιμετωπίσει.

Η πραγματική μου λοιπόν δουλειά είναι να οδηγήσω τα επιστημονικά και διοικητικά όργανα να βάλουν υπόψη τους τα θέματα που δεν θα βγάλουν μόνο καλούς ιστορικούς, μαθηματικούς, γιατρούς κ.λπ., αλλά να τους δώσουμε πώς είναι δυνατόν να εισαχθούν αυτά τα παιδιά στην κοινωνία. Αυτό είναι το μεγάλο πρόβλημα των πανεπιστημίων. Δεν προσπαθώ να το λύσω μόνο ως πρόεδρος των Πανεπιστημίων των Παρισίων, προσπαθούμε να το λύσουμε και σε εθνικό επίπεδο. Το εθνικό επίπεδο συζητείται από την Κονφεράνς των προέδρων της Γαλλίας της οποίας είμαι αντιπρόεδρος.

Υπάρχει ακόμα το πρόβλημα ποια διπλώματα και τι είδους διπλώματα πρέπει να έχουμε, ποια πρέπει να είναι η εσωπανεπιστημιακή ζωή έτσι ώστε τα παιδιά στη Γαλλία που από 18 χρόνων ψηφίζουν κι εκλέγονται μπορούν να έχουν και την πολιτική τους κατάρτιση και την επιστημονική αξιοπρέπεια, αλλά και τον σεβασμό της γνώμης.

Διότι το πανεπιστήμιο θεωρείται σαν ένας τόπος πολιτιστικός, πολιτικός και πολιτειακός των απόψεων της νέας γενιάς».

● Ως πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Κέντρου Γυναικών ποιες είναι οι αρμοδιότητές σας;

«Επειδή είμαι η μόνη γυναίκα πρόεδρος σ’ ένα από τα μεγαλύτερα πανεπιστήμια σ’ όλο τον κόσμο, ήρθαν όλα τα γυναικεία σωματεία να με βρουν για να ρωτήσουν την πείρα μου και να βοηθήσω.

Ετσι βρέθηκα να είμαι πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Κέντρου των γυναικείων θεμάτων. Αυτό το κέντρο συζητά την επαγγελματική κατάρτιση του γυναικείου κόσμου, την αναγκαιότητα της επαγγελματικής ακτιβιτέ και επίσης το είδος των επαγγελμάτων. Δηλαδή με ποιον τρόπο να μπορεί η γυναίκα για να μη βρίσκεται σε υποδεέστερη θέση να κάνει μια κατάρτιση επαγγελματική, πρακτική κ.λπ.».

● Αυτή τη στιγμή έχετε κάποιο πρόβλημα σε επίπεδο εθνικό;

«Το πρόβλημα που έχουμε αυτή τη στιγμή είναι η οργάνωση του χάρτη της επιστημονικής έρευνας έτσι ώστε να μην κάνουν όλα τα πανεπιστήμια το ίδιο πράγμα χωρίς να έχουν τα μέσα να βρίσκονται στην πρόοδο της επιστήμης τους. Επίσης ο χάρτης των διάφορων επιστημών και ειδικοτήτων θα πρέπει να είναι τέτοιος που να έχουμε παντού τις πολύ ειδικοποιημένες έρευνες. Πρέπει να τοποθετηθούν σ’ ένα μέρος του εθνικού χώρου και να δεχτεί αυτός ο χώρος όλη την επιστημονική, την ειδική κι επαγγελματική βοήθεια ούτως ώστε να είναι ικανός διεθνώς.

Ασχολούμαι με πνευματικά θέματα και γι’ αυτό είμαι αντιπρόεδρος του Κέντρου Πομπιντού – που δίνει τον προγραμματισμό των καλλιτεχνικών και πνευματικών εκδηλώσεων. Επίσης η UNESCO μ’ έχει διαλέξει για ένα σωρό πνευματικά και καλλιτεχνικά θέματα και νιώθω περήφανη γιατί αυτή τη στιγμή είναι ο οργανισμός που αντιπροσωπεύει το σύνολο του κόσμου σαν παιδεία, τέχνη και σαν πνευματική εκδήλωση».