Η άνοδος της Ακροδεξιάς και τα φύλα

Η Γαλλία συνήθως προβάλλεται ως μια ιδιαίτερη περίπτωση στον ευρωπαϊκό πολιτικό χώρο, επειδή φαίνεται να αμφισβητεί ένα από τα πιο εδραιωμένα ευρήματα της συγκριτικής πολιτικής συμπεριφοράς: το λεγόμενο «Radical Right Gender Gap». Την τάση δηλ. των γυναικών να στηρίζουν λιγότερο τα κόμματα της Ριζοσπαστικής Ακρας Δεξιάς. Το παρόν άρθρο, που εδώ παρουσιάζεται συνοπτικά, αποτελεί αποτέλεσμα έρευνας που εξέτασε πώς το κοινωνικό φύλο, η ηλικία και κυρίως οι στάσεις απέναντι στη σεξουαλικότητα επηρέασαν την ψήφο στις ευρωεκλογές του 2024. Κάτι που οδηγεί στο συμπέρασμα ότι η κατανόηση της σύγχρονης εκλογικής συμπεριφοράς απαιτεί κάτι πολύ περισσότερο από μια απλή διάκριση αντρών - γυναικών.

Σε αυτή τη διαφοροποίηση σημαντικό ρόλο έπαιξε η πορεία της γαλλικής ακροδεξιάς υπό την ηγεσία της Marine Le Pen στο Εθνικό Μέτωπο (Rassemblement National). Από το 2011 η Le Pen επιχείρησε μια στρατηγική «αποδαιμονοποίησης» του κόμματος με πιο μετριοπαθή ρητορική και έμφαση σε κοινωνικά και οικονομικά ζητήματα. Σε αντίθεση με την περίοδο ηγεσίας του πατέρα της, η ίδια κατόρθωσε να αντλήσει παρόμοια επίπεδα στήριξης από άντρες και γυναίκες στις προεδρικές εκλογές του 2012, 2017 και 2022. Ετσι η Γαλλία φάνηκε να υπερβαίνει το κλασικό μοτίβο όπου οι γυναίκες εμφανίζονται πιο επιφυλακτικές απέναντι στην Ακρα Δεξιά.

Ωστόσο οι ευρωεκλογές του 2024 αποτέλεσαν ιδιαίτερη συγκυρία. Επικεφαλής του ψηφοδελτίου του Εθνικού Μετώπου δεν ήταν πλέον η Le Pen, αλλά ο Jordan Bardella, γεγονός που ενδέχεται να επηρεάζει τη σχέση του κόμματος με το γυναικείο εκλογικό σώμα αφού το προσωπικό στιλ της Le Pen θεωρείται ότι είχε ήδη συμβάλει στη μείωση των έμφυλων επιφυλάξεων. Παράλληλα οι εκλογές λειτούργησαν ως έμμεσο δημοψήφισμα για την προεδρία του Emmanuel Macron, ειδικά μετά τη σύγκρουση γύρω από τη συνταξιοδοτική μεταρρύθμιση, αυξάνοντας τη δυσαρέσκεια και ενισχύοντας αντισυστημικές επιλογές.

Κατά συνέπεια το κεντρικό θεωρητικό συμπέρασμα που προέκυψε είναι ότι το φύλο δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται μόνο ως δημογραφική κατηγορία, αλλά ως σύμπλεγμα στάσεων, αξιών και αντιλήψεων. Αλλωστε και η βιβλιογραφία έχει δείξει ότι τα έμφυλα εκλογικά χάσματα μεταβάλλονται ιστορικά. Αρχικά οι γυναίκες ψήφιζαν λιγότερο και πιο συντηρητικά («παραδοσιακό έμφυλο χάσμα»). Με την εκπαίδευση, την ένταξη στην αγορά εργασίας και την άνοδο φεμινιστικών αξιών εμφανίστηκε το «μοντέρνο έμφυλο χάσμα», με τις γυναίκες να τείνουν πιο αριστερά και πιο προοδευτικά από τους άντρες.

Η άνοδος της Ριζοσπαστικής Δεξιάς έφερε στο προσκήνιο το «έμφυλο χάσμα απέναντι στη Ριζοσπαστική Δεξιά» και τις μέχρι τότε ερμηνείες του που κυρίως εδράζονται: α) στους δεδομένους κοινωνικοοικονομικούς ρόλους (οι άντρες εκτίθενται περισσότερο σε τομείς που νιώθουν απειλή από μετανάστευση/παγκοσμιοποίηση), β) στις αξίες (οι γυναίκες εμφανίζονται λιγότερο αυταρχικές και πιο ανεκτικές) και γ) στις έμφυλες ταυτότητες (η έμφαση της ακροδεξιάς σε τάξη, ασφάλεια και ιεραρχία μπορεί να ελκύει περισσότερο τους άντρες).

Ομως η μελέτη που πραγματοποιήθηκε σε δείγμα 5.109 απαντήσεων εδώ εστίασε ιδιαίτερα σε δύο έννοιες: τον σύγχρονο σεξισμό (η ιδέα ότι η ισότητα έχει ήδη επιτευχθεί και οι φεμινιστικές διεκδικήσεις «υπερβάλλουν») και τον ετεροσεξισμό (αρνητικές στάσεις απέναντι σε ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα). Αυτές οι στάσεις συγκροτούν έναν πολιτισμικό άξονα σύγκρουσης που διαπερνά τα κομματικά συστήματα. Ατομα με πιο έντονες σεξιστικές ή ετεροσεξιστικές στάσεις είναι πιο πιθανό να στηρίζουν κόμματα όπως το Εθνικό Μέτωπο, ενώ πιο φιλελεύθερες στάσεις συνδέονται με αριστερές επιλογές.

Επιπλέον η έρευνα ενσωματώνει και τη γενεακή οπτική. Σε διεθνές επίπεδο παρατηρείται συχνά πόλωση μεταξύ νέων γυναικών (πιο φεμινιστικές, πιο φιλελεύθερες) και νέων αντρών (σε ένα μέρος τους πιο αντιδραστικοί απέναντι στον φεμινισμό). Οι δημόσιες συγκρούσεις γύρω από δικαιώματα φύλου και σεξουαλικότητας καθώς και η αίσθηση απώλειας προνομίων που βιώνουν ορισμένοι άντρες τροφοδοτούν αυτή τη δυναμική. Παρότι οι νεότερες γενιές συνολικά είναι πιο ανεκτικές, οι εσωτερικές έμφυλες διαφορές μπορεί να εντείνονται.

Με αφετηρία την παραπάνω οργάνωση της μελέτης οι υποθέσεις εργασίας της μελέτης ήταν ότι: α) θα εμφανιστεί σύγχρονο έμφυλο χάσμα, με τις γυναίκες πιο κοντά στην Αριστερά και λιγότερο στο Εθνικό Μέτωπο, β) το χάσμα θα είναι εντονότερο στους νέους και γ) οι στάσεις για το φύλο και τη σεξουαλικότητα θα εξηγούν σε μεγάλο βαθμό την ψήφο: πιο παραδοσιακές/σεξιστικές στάσεις με μεγαλύτερη πιθανότητα ψήφου στη Ριζοσπαστική Δεξιά.

Ωστόσο φαίνεται ότι τα ευρήματα της έρευνας ανέτρεψαν τις αρχικές υποθέσεις εργασίας. Και τούτο γιατί, πρώτον, δεν επιβεβαιώνεται σύγχρονο έμφυλο χάσμα υπέρ της Αριστεράς. Οι γυναίκες δεν ψηφίζουν συχνότερα αριστερά κόμματα· αντίθετα, εμφανίζονται ακόμη και ελαφρώς πιο πιθανό να ψηφίσουν το RN από τους άντρες. Ετσι η Γαλλία αποκλίνει από το ευρωπαϊκό μοτίβο.

Δεύτερον, δεν εντοπίζεται σημαντικό έμφυλο χάσμα στους νέους ως προς την ψήφο στα βασικά κόμματα. Η διεθνώς συζητούμενη πόλωση νέων αντρών - γυναικών δεν μεταφράζεται άμεσα σε κομματική επιλογή στη γαλλική περίπτωση.

Τρίτον, επιβεβαιώνεται η σημασία των στάσεων: ο σύγχρονος σεξισμός συνδέεται έντονα με ψήφο προς το RN και αρνητικά με την Αριστερά. Αρα ο πολιτισμικός άξονας γύρω από το φύλο και τη σεξουαλικότητα λειτουργεί ως βασικός μηχανισμός πολιτικής ευθυγράμμισης περισσότερο από το βιολογικό φύλο καθαυτό.

Συμπερασματικά λοιπόν η γαλλική περίπτωση δείχνει ότι άλλο πράγμα είναι οι έμφυλες πολιτικές στάσεις και άλλο η πραγματική έμφυλη εκλογική συμπεριφορά. Παρά τις θεωρίες περί «γυναικείας προοδευτικότητας» οι γυναίκες στη Γαλλία δεν διαφοροποιούνται σαφώς από τους άντρες υπέρ της Αριστεράς. Αυτό που κάνει τη διαφορά είναι οι αξίες για την ισότητα φύλων και τη σεξουαλική ποικιλομορφία. Το άρθρο έτσι συμβάλλει στη συζήτηση δείχνοντας ότι τα σύγχρονα πολιτικά ρήγματα οργανώνονται όλο και περισσότερο γύρω από πολιτισμικά ζητήματα ταυτότητας και φύλου και ότι η Γαλλία αποτελεί κρίσιμη δοκιμασία για τις θεωρίες περί έμφυλων εκλογικών χασμάτων.

Ποια είναι

Η Nonna Mayer είναι γνωστή για την έρευνά της σχετικά με την ακροδεξιά πολιτική στη Γαλλία, ιδιαίτερα το Front National (σημερινό National Rally). Εχει μελετήσει σε βάθος φαινόμενα όπως ο ρατσισμός, ο αντισημιτισμός, η ξενοφοβία καθώς και τη συμπεριφορά των ψηφοφόρων και τις πολιτικές στάσεις των πολιτών. Είναι ομότιμη ερευνήτρια στο Sciences Po στο Παρίσι και έχει συνδεθεί με το Κέντρο Πολιτικών Ερευνών (CEVIPOF). Το έργο της χρησιμοποιείται ευρέως σε μελέτες για την άνοδο της ακροδεξιάς στην Ευρώπη, την εκλογική κοινωνιολογία και την πολιτική ριζοσπαστικοποίηση.

● Την Πέμπτη 19 Φεβρουαρίου, στις 18.00 στη Μεγάλη Αίθουσα Τελετών (Προπύλαια) του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, θα ανακηρυχτεί επίτιμη διδάκτορας.