Ο Καρλ Μαρξ και η αρχαία ελληνική μυθολογία

Έγραψε ο Μαρξ: «Οι μύθοι εκφράζουν πραγματικές κοινωνικές σχέσεις της εποχής τους». 

«Οι φιλόσοφοι έχουν ερμηνεύσει τον κόσμο με πολλούς τρόπους. Το θέμα δεν είναι να ερμηνεύσουμε τον κόσμο αλλά να τον αλλάξουμε». 
Επίγραμμα στον τάφο του Μαρξ.

Ο Καρλ Μαρξ (1818–1883) δεν υπήρξε φιλόσοφος που ερμήνευσε τον κόσμο μέσω της μυθολογίας. Αντίθετα, τη χρησιμοποίησε συνειδητά ως γλώσσα συμβόλων, ως ιστορικό υλικό και ως φιλοσοφικό εργαλείο. Για τον Μαρξ, οι μύθοι δεν είναι αυθαίρετες αφηγήσεις ή μεταφυσικές εξηγήσεις του κόσμου, αλλά συμπυκνώσεις πραγματικών κοινωνικών σχέσεων, μορφών συνείδησης και υλικών συνθηκών μιας συγκεκριμένης εποχής. Η αρχαία ελληνική μυθολογία τον ενδιέφερε ακριβώς γι’ αυτόν τον λόγο: επειδή αποτελεί μια από τις πιο καθαρές ιστορικές στιγμές όπου η ανθρώπινη δημιουργικότητα, η τέχνη και η κοινωνική φαντασία εκφράστηκαν με μοναδική αισθητική πληρότητα.

Ο Μαρξ αναγνώριζε ότι η ελληνική τέχνη και μυθολογία είναι αισθητικά αξεπέραστες. Ταυτόχρονα, όμως, υποστήριζε ότι ανήκουν σε ένα ιστορικό στάδιο που δεν μπορεί να επανέλθει. Όπως σημειώνει στο πρώτο βιβλίο του Κεφαλαίου, η ελληνική μυθολογία δεν ήταν μόνο «το οπλοστάσιο της ελληνικής τέχνης», αλλά και «το έδαφος πάνω στο οποίο αυτή αναπτύχθηκε». Θέτει το κρίσιμο υλιστικό ερώτημα: «Μπορεί άραγε να υπάρξει Αχιλλέας στην εποχή της πυρίτιδας και του τυπογραφείου;» Με αυτόν τον τρόπο απορρίπτει κάθε ιδέα αιώνιων μύθων και υπογραμμίζει ότι οι μυθολογικές μορφές είναι προϊόν συγκεκριμένων κοινωνικών και τεχνικών συνθηκών.

Η κεντρική μυθολογική μορφή στο έργο του Μαρξ είναι ο Προμηθέας. Στη διδακτορική του διατριβή (1841), ο Μαρξ γράφει στον πρόλογο την φράση: «Ο Προμηθέας είναι ο πιο εξέχων άγιος και μάρτυρας στο φιλοσοφικό σημειωματάριο». Αυτό αφορά πρωτίστως τον Προμηθέα Δεσμώτη του Αισχύλου. Ο Προμηθέας εμφανίζεται ως μορφή που προτιμά τον πόνο από την υποταγή, τη σύγκρουση από τη σιωπή και την ανθρώπινη αυτονομία από τη θεϊκή αυθεντία.

Η φράση του Αισχύλου «ἁπλῶς μισῶ πάντας θεούς» αποκτά, στον Μαρξ, φιλοσοφικό βάθος. Δεν πρόκειται για βλάσφημη κραυγή, αλλά για την ομολογία της ανθρώπινης αυτοσυνείδησης που αρνείται κάθε υπερβατική εξουσία. Ο Προμηθέας δεν είναι θρησκευτικό σύμβολο. Είναι αλληγορία της ανθρώπινης εργασίας, της γνώσης και της δημιουργικής δύναμης του ανθρώπου να μετασχηματίζει τη φύση. Το πυρ που προσφέρει στους ανθρώπους ταυτίζεται με την τεχνική, τη γνώση και τη δημιουργία πολιτισμού.

Αισχύλος, Προμηθεύς Δεσμώτης, στίχοι 974 – 975.
Ερμής: Ρίχνεις το φταίξιμο γι᾽ αυτά σε μένα;
Προμηθεύς: Μισώ τους θεούς όλους..

Η σύγκρουση Προμηθέα και Δία, όπως τη διαβάζει ο Μαρξ, δεν είναι ηθική ούτε μεταφυσική. Είναι κοινωνική. Από τη μία πλευρά βρίσκεται η ανθρώπινη αυτονομία, η εργασία και η γνώση. Από την άλλη, η αλλοτριωμένη εξουσία που εμφανίζεται ως θεϊκή και αδιαμφισβήτητη. Ο πόνος του Προμηθέα δεν λειτουργεί ως λύτρωση. Για τον Μαρξ, ο πόνος δεν εξαγνίζει, αποκαλύπτει το τίμημα της χειραφέτησης. Ο Προμηθέας δεν μετανοεί, δεν ζητά συγχώρεση, γιατί η ανθρώπινη πρόοδος δεν περνά από την υποταγή, αλλά από τη σύγκρουση.

Αυτή η ανάγνωση συνδέεται άμεσα με τη θέση του Μαρξ στην Εισαγωγή στην Κριτική της εγελιανής φιλοσοφίας του δικαίου (1844), όπου διακηρύσσει ότι «η κριτική της θρησκείας είναι η προϋπόθεση κάθε κριτικής» και ότι «ο άνθρωπος είναι το ανώτατο ον για τον άνθρωπο». Ο άνθρωπος δεν λαμβάνει τον κόσμο από τους θεούς αλλά τον δημιουργεί ο ίδιος μέσω της εργασίας του. Ο Προμηθέας γίνεται έτσι ο «άγιος» μιας άθεης, ανθρωποκεντρικής και υλιστικής φιλοσοφίας.

Πέρα από τον Προμηθέα, ο Μαρξ αντλεί και άλλες μυθολογικές εικόνες, όχι ως αφηγήσεις αλλά ως διαλεκτικά σχήματα. Ο μύθος του Μίδα διαπερνά την κριτική του στο χρήμα. Ότι αγγίζει ο καπιταλισμός μετατρέπεται σε εμπόρευμα, όπως ότι αγγίζει ο Μίδας γίνεται χρυσός, με τίμημα όμως την ίδια τη ζωή. Το χρήμα μετατρέπει την ποιότητα σε ποσότητα και απονεκρώνει τις ανθρώπινες σχέσεις.

Οι Σειρήνες και ο Οδυσσέας εμφανίζονται ως πολιτισμική αλληγορία της αστικής λογικής. Ο Οδυσσέας, δεμένος στο κατάρτι, ακούει αλλά δεν παρασύρεται, επιβιώνει μέσω αυτοπειθαρχίας και ελέγχου των παθών. Οι Σειρήνες συμβολίζουν τις απατηλές υποσχέσεις της αγοράς. Αυτήν τη γραμμή θα αναπτύξουν αργότερα συστηματικά ο Αντόρνο και ο Χορκχάιμερ.

Οι Τιτάνες και οι Γίγαντες λειτουργούν ως εικόνες των κοσμικών συγκρούσεων ανάμεσα σε παλιές και νέες παραγωγικές δυνάμεις. Η Τιτανομαχία προσφέρει στον Μαρξ ένα διαλεκτικό σχήμα σύγκρουσης ιστορικών μορφών ζωής. Ακόμη και η Πανδώρα, έστω και χωρίς ρητή αναφορά, επανεμφανίζεται στη σκέψη του για τη μηχανή. Η Πανδώρα είναι ένα «δώρο» που απελευθερώνει ανεξέλεγκτες κοινωνικές συνέπειες όταν εντάσσεται στις καπιταλιστικές σχέσεις παραγωγής.

Συνολικά, ο Μαρξ δεν χρησιμοποιεί την ελληνική μυθολογία για να εξηγήσει τον κόσμο, αλλά για να δείξει πώς ο κόσμος εξηγούσε τον εαυτό του σε μια συγκεκριμένη ιστορική στιγμή. Οι μύθοι δεν είναι αιώνιοι, είναι ιστορικοί. Και μέσα από αυτούς, ο Μαρξ φωτίζει τον πυρήνα της σκέψης του, την ανθρώπινη εργασία, τη γνώση και τη διαρκή σύγκρουση με κάθε μορφή αλλοτριωμένης εξουσίας.

Σημείωση: Ο Μαρξ και ο Σωκράτης είναι οι φιλόσοφοι με την πλέον καταλυτική επιρροή στην παγκόσμια ιστορία. Η φιλοσοφία του Μαρξ εκφράστηκε κυρίως στο έργο του «Το Κεφάλαιο». Ο Μαρξισμός ήταν το θεωρητικό υπόβαθρο της Οκτωβριανής επανάστασης και εξακολουθεί να έχει επιρροή στις πολιτικές και οικονομικές εξελίξεις.

*Αρχιτέκτων. Ιστορικός Αρχιτεκτονικής. Ιστορικός Τέχνης.