Η γεωπολιτική έχει μεγάλη πέραση στις μέρες μας, ώστε σε κάθε κανάλι τις βραδινές ώρες θα δούμε ένα σχετικό πάνελ αναλυτών να μας μυούν, με ύφος εκατό καρδιναλίων, ο καθένας στη σοφία του. Αντικείμενό της είναι οι ιμπεριαλιστικοί ανταγωνισμοί, των οποίων προσφέρει μια εντελώς στρεβλή εικόνα, στοχευμένη στον εθισμό της κοινής γνώμης στον μιλιταρισμό και στους πολέμους, καθώς και στην εξυπηρέτηση των συμφερόντων του ενός ή του άλλου ιμπεριαλισμού. Εχει έτσι νόημα να προβούμε σε μια συνοπτική κριτική των γεωπολιτικών σχημάτων.
Η μαρξιστική θεωρία θεωρεί τον ιμπεριαλισμό ως το τελευταίο στάδιο του καπιταλισμού, στο οποίο οξύνονται όλα τα κρισιακά φαινόμενα και οι αντιφάσεις του, ώστε ωριμάζουν οι συνθήκες για τη σοσιαλιστική επανάσταση. Στο στάδιο αυτό σχηματίζεται και κυριαρχεί το μονοπωλιακό, χρηματιστικό κεφάλαιο και αναπτύσσεται ο αγώνας ανάμεσα στις μεγάλες ιμπεριαλιστικές δυνάμεις για την παγκόσμια ηγεμονία, μέσω της οποίας η καθεμιά προσπαθεί να αναβάλει τη δική της κρίση, φορτώνοντας τα βάρη στους ανταγωνιστές της. Αυτό οδηγεί σε ιμπεριαλιστικούς πολέμους –τυπικός όντας εδώ ο Α' Παγκόσμιος Πόλεμος– και στη διαμόρφωση αδύναμων κρίκων στην ιμπεριαλιστική αλυσίδα, με το σπάσιμο των οποίων, όπως έγινε κλασικά στη Ρωσική Επανάσταση του 1917, ξεκινά η μετάβαση της ανθρωπότητας στον σοσιαλισμό.
Η γεωπολιτική βρίσκεται στον αντίποδα της μαρξιστικής θεώρησης. Εκλαμβάνει τον ιμπεριαλισμό σαν ένα αιώνιο, αμετακίνητο πλαίσιο, παραμερίζοντας πλήρως το ταξικό υπόβαθρο των ιμπεριαλιστικών ανταγωνισμών, το οποίο αντικαθιστά με γεωγραφικούς παράγοντες. Το αποτέλεσμα είναι να προκρίνεται η υποστήριξη ενός από τους ιμπεριαλισμούς ως ανταποκρινόμενη στα εθνικά συμφέροντα ή στην υπόθεση της ειρήνης. Σήμερα, όταν έχουν σχηματιστεί, όχι χωρίς κραδασμούς, τα δύο μπλοκ της Δύσης και της Ρωσίας-Κίνας, αυτό σημαίνει πρακτικά τη στράτευση με ένα από αυτά ως «καλύτερο». Συγκαλύπτουν έτσι τον ληστρικό χαρακτήρα όλων των ιμπεριαλισμών, οι Δυτικοί τυπικά με την επίκληση της δημοκρατίας και το αυταρχικό καθεστώς Πούτιν με τις «αντιναζιστικές» πόζες (η Ρωσία έχει, όπως η Γερμανία το 1914, αδικηθεί στη μοιρασιά της ιμπεριαλιστικής λείας, ώστε η προσπάθειά της να αρπάξει τα δέοντα παρουσιάζεται σαν αγώνας υπέρ μιας νέας, «δίκαιης πολυπολικής τάξης»).
Οχι μόνο το παρόν της αλλά και όλη η ιστορία της γεωπολιτικής αποδεικνύει τον αντιδραστικό, απολογητικό ρόλο της ως ψευδοεπιστήμης στην υπηρεσία των κυρίαρχων τάξεων γενικά και του μιλιταρισμού ειδικότερα. Πατέρες της γεωπολιτικής θεωρούνται ο Χ. Μάκιντερ, με τη θεωρία του για την «ενδοχώρα», ο μαθητής του, Κ. Χαουσχόφερ, και ο Φ. Ράτσελ, που εμπνεύστηκε την έννοια του «ζωτικού χώρου». Ωστόσο, οι αφετηρίες της θα βρεθούν στην αντίληψη του Νίτσε για τη «μεγάλη πολιτική», ενώ ισχυρά γεωπολιτικά στοιχεία υπήρχαν και στον Σπένγκλερ.
Οι πρωτεργάτες της γεωπολιτικής αποτέλεσαν πηγές έμπνευσης για τους ναζί. Ο Μάκιντερ ήταν διακαής υποστηρικτής της ιμπεριαλιστικής επέμβασης στη νεαρή σοβιετική Ρωσία, ο Σπένγκλερ ένας ωμός απολογητής του πρωσισμού, ενώ το περιοδικό του Χαουσχόφερ μπήκε στην υπηρεσία των ναζί, που έκαναν σημαία τους τον ζωτικό χώρο. Ιδίως στον Νίτσε γίνεται έκδηλη η σύνδεση με τον φυλετισμό και ο ακραίος υποκειμενισμός των γεωπολιτικών ερμηνειών, αφού προκρίνει παράγοντες όπως η «θέληση για δύναμη», παραμερίζοντας κάθε ίχνος οικονομικού καθορισμού των ιστορικών δυναμικών. Η έννοια της Ευρασίας ως προαιώνιας εστίας των γεωπολιτικών ανταγωνισμών, την οποία έχουν παραλάβει σύγχρονοι γεωπολιτικοί α λα Ντούγκιν, απηχεί το ίδιο μεταφυσικό πνεύμα.
Σήμερα, βέβαια, η φαινομενική παντοδυναμία του ιμπεριαλισμού δημιουργεί μια ατμόσφαιρα ευνοϊκή για τους γεωπολιτικούς αναλυτές, κάνοντας να φαίνεται ότι δεν υπάρχει άλλη προοπτική. Αυτή η παντοδυναμία υπήρχε και τον Ιούλη του 1942, όταν οι στρατιές του Χίτλερ έμοιαζαν έτοιμες να καταλάβουν το Στάλινγκραντ. Δεν εμπόδισε τον Τόμας Μαν, τον μεγάλο και θαρραλέο Γερμανό αντιφασίστα λογοτέχνη, να προφητεύσει το τέλος τους.
«Θα έρθει σύντομα», έλεγε ο Μαν, «το τέλος του αποκρουστικού συστήματος, του ληστρικού, δολοφονικού και ψευδολόγου κράτους του εθνικοσοσιαλισμού… Οι λογαριασμοί θα διευθετηθούν, καταστροφικά, με τους αστέρες του, τους ηγέτες και τους βοηθούς του, τους υπηρέτες και τους ευεργετημένους, τους στρατηγούς του, τους διπλωμάτες και τις ύαινες της Γκεστάπο. Θα διευθετηθούν επίσης οι λογαριασμοί με τους μπροστάρηδες διανοούμενούς του και τους υπασπιστές του, τους δημοσιογράφους και τους ψευδοφιλοσόφους που έγλειφαν τις μπότες του, τους γεωπολιτικούς, τους γεωγράφους του πολέμου… και τους καθηγητές του φυλετισμού».
Ακόμα και αν αργήσει λίγο, το τέλος αυτό θα έρθει και για τους τωρινούς πολεμοκάπηλους της γεωπολιτικής, συνεχιστές των άθλιων διανοητικών παραδόσεων που οδήγησαν στην επικράτηση του ναζισμού και φορείς του σύγχρονου εκφασισμού.
*Συγγραφέας και αρθρογράφος
Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.
Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.
Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.
Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.
Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας