Η μετεξέλιξη της Αριστεράς από τη Γαλλική Επανάσταση μέχρι τις μέρες μας

Στην ιστορική διαδρομή της ανθρωπότητας, η Αριστερά -υπό την ευρεία έννοια του όρου- ήταν πάντα παρούσα. Οταν οι λαοί εξεγείροντο, ενάντια στις κάθε λογής εξουσίες, ήταν μία μορφή Αριστεράς. Η Γαλλική Επανάσταση είχε αριστερά χαρακτηριστικά. Ο Διαφωτισμός διαμόρφωσε όρους και προϋποθέσεις για μια άλλη περίοδο. Οι πανανθρώπινες αξίες (ειρήνη, ισότητα, δικαιοσύνη, αδελφοσύνη) πυροδότησαν διεργασίες που οδήγησαν στον μαρξισμό. Οι θεωρητικές επεξεργασίες των Μαρξ και Ενγκελς διαμόρφωσαν το επιστημονικό πλαίσιο και την τεκμηρίωση για την Αριστερά.

Ο όρος Αριστερά είναι ευρύς και συμπεριληπτικός. Ετσι διαμορφώθηκε η Διεθνής. Η Διεθνής οδηγήθηκε στη Δεύτερη Διεθνή, όπου επικράτησαν οι σοσιαλδημοκρατικές θέσεις. Επόμενο βήμα η Τρίτη Διεθνής και το Κομμουνιστικό Κίνημα. Μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση, εξαιτίας των διαφωνιών του Στάλιν με τον Τρότσκι, διαμορφώθηκε η Τέταρτη Διεθνής. Μεταγενέστερα, έχουμε το κίνημα των νεομαρξιστών, εθνικοαπελευθερωτικά κινήματα και τον ευρωκομμουνισμό.

Ολα αυτά είναι κομμάτια της μεγάλης Αριστεράς και εδράζονται στον επιστημονικό μαρξισμό. Η έμπρακτη εφαρμογή, στη Σοβιετική Ενωση (κομμουνισμός) και στον ευρωπαϊκό χώρο (σοσιαλδημοκρατία), πέρα από τα θετικά βήματα, οδήγησε σε αποτυχία και αποδυνάμωσε το όραμα. Η κατάρρευση του «υπαρκτού» στην Ανατολή και η συντηρητική στροφή της σοσιαλδημοκρατίας στην Ευρώπη αποδυνάμωσαν την έννοια της Αριστεράς.

Για μια ΑΛΛΗ Αριστερά

Στη φάση που διανύουμε, έχουμε επιτάχυνση των ρυθμών εξέλιξης. Οι γεωστρατηγικές ανακατατάξεις, η τεχνητή νοημοσύνη και η ρομποτική, η γενετική επιστήμη και η βιοηθική, η κλιματική κρίση, τα δημογραφικά προβλήματα, η νέα υπό διαμόρφωση τάξη (πρεκαριάτο) και τόσα άλλα επιβάλλουν αναστοχασμό.

Σε όλη τη διαδρομή των δύο αιώνων, η βασική διαιρετική τομή ήταν εργασία-κεφάλαιο. Σήμερα όμως δεν είναι αρκετή για να ερμηνεύουμε τα πολυσύνθετα προβλήματα που ανακύπτουν. Εξαιτίας όλων αυτών το παγκόσμιο κίνημα έχει βρεθεί χωρίς συγκροτημένη εναλλακτική πρόταση (αλτερνατίβα) και χωρίς ισχυρό όραμα.

Προφανώς η ταξική διαστρωμάτωση των κοινωνιών έχει αλλάξει, ο «μεσαίος χώρος» συμπιέζεται προς τα κάτω και αναπτύσσει ριζοσπαστισμό. Εξαιτίας του ριζοσπαστισμού, οι πολίτες κινούνται οριζόντια στο πολιτικό φάσμα. Διαπερνούν τις κομματικές περιχαρακώσεις, από την Ακρα Δεξιά έως την Ακρα Αριστερά. Φαίνεται ότι ένα μέρος των πολιτών, του ακραίου φιλελεύθερου Κέντρου, κινείται προς την Ακρα Δεξιά αναζητώντας ριζοσπαστισμό. Το μεγαλύτερο μέρος όμως τοποθετείται στην γκρίζα περιοχή των δημοσκοπήσεων ή κινείται προς τα αριστερά.

Ισως ήρθε η ώρα μιας άλλης Αριστεράς. Ας αναζητήσουμε συμπεράσματα από τη μέχρι σήμερα πορεία του αριστερού κινήματος. Ολα τα ιστορικά ρεύματα που αναφέρθηκαν στην αρχή του κειμένου είχαν θετικά και αρνητικά. Είναι υπόθεση της παγκόσμιας αριστερής διανόησης αλλά και των κομμάτων του χώρου, των κινημάτων και των πολιτών. Η διαμόρφωση του πλαισίου της Αλλης Αριστεράς πρέπει να γίνει στο έδαφος του επιστημονικού μαρξισμού, με συμπερίληψη όμως των σύγχρονων μεγάλων διαιρετικών τομών που τότε δεν υπήρχαν. Η Αριστερά ως κοσμοαντίληψη υπήρχε, υπάρχει και θα υπάρχει όσο υπάρχουν ισχυροί και αδύναμοι, εκμεταλλευτές και εκμεταλλευόμενοι. Η αποτυχία κάποιων εκδοχών της δεν συνεπάγεται συνολική αποτυχία της Αριστεράς. Γεγονότα όπως αυτό με τον Ζόχραν Μαμντάνι στη Ν. Υόρκη ή τις εκλογές στην Ισλανδία θα υπάρξουν στο άμεσο μέλλον. Προοδευτικές-αριστερές δυνάμεις με εναλλακτικές ατζέντες, και όχι με τις γνωστές μεθόδους της παραδοσιακής Αριστεράς, θα σημειώνουν εκλογικές επιτυχίες.

Για το μοντέλο κόμματος

Τα κόμματα στις σύγχρονες κοινοβουλευτικές δημοκρατίες έχουν συγκεκριμένη δομή και λειτουργίες. Σχεδόν όλα προσομοιάζουν στο κόμμα «νέου τύπου» όπως αυτό διαμορφώθηκε από τον Λένιν. Είναι το λεγόμενο «πυραμιδικό κόμμα», που λειτούργησε τους δύο προηγούμενους αιώνες, ανταποκρίθηκε στις ανάγκες και συνέβαλε ουσιαστικά. Το παραγωγικό μοντέλο την ίδια περίοδο (φορντικό) απαιτούσε χιλιάδες εργατικά χέρια για παραγωγή «εν σειρά». Τώρα η τεχνολογία και η επιστήμη έφεραν ανατροπές. Η ρομποτική μπήκε στην παραγωγή και επεκτείνεται.

Στο πλαίσιο της αριστερής διανόησης, βρίσκεται σε εξέλιξη διάλογος και αναζήτηση ενός νέου μοντέλου. Τις περασμένες δεκαετίες, οι πολίτες συμμετείχαν στα κόμματα για συγκεκριμένους λόγους. Για να βελτιώσουν τους όρους της ζωής τους, για να έχουν πληροφόρηση και άποψη, για να συμμετέχουν στις αποφάσεις. Σήμερα όμως το διαδίκτυο και τα μέσα μαζικής ενημέρωσης υπερκαλύπτουν το θέμα της ενημέρωσης. Η δε συμμετοχή στη λήψη των αποφάσεων περιορίζεται σε σπάνιες περιπτώσεις ψηφοφοριών. Τελευταία δε ανέκυψε και το θέμα της αδιαμεσολάβητης επικοινωνίας με τη βάση. Οχι μόνο την κομματική, αλλά και την εκλογική. Οδηγούμαστε δηλαδή σε έναν ιδιότυπο εξουσιοδοτισμό, ο οποίος ακυρώνει όχι μόνο τη δομή αλλά και κάθε έννοια συμμετοχής των μελών στις αποφάσεις.

Ανατρέχοντας στη βιβλιογραφία για το θέμα του μοντέλου, θα βρούμε πολύ λίγα. Εχουν υπάρξει εγχειρήματα με μερική εφαρμογή. Υπάρχει το μοντέλο του ανεστραμμένου κεφαλαίου Ταφ. Υπάρχει το μοντέλο των δύο ομόκεντρων κύκλων. Υπάρχει το μοντέλο με ακτινωτή διάταξη (ισχυρές οργανώσεις βάσης με κατάργηση των Ν.Ε.). Υπάρχει και το διαδικτυακό κόμμα.

Οταν το 1974 πρόσφεραν στον Ανδρέα την προεδρία της Ενωσης Κέντρου, εκείνος δεν την αποδέχθηκε. Επιχείρησε από μηδενική βάση να συγκροτήσει ΚΙΝΗΜΑ με αυτοοργάνωση. Κίνημα για να εκφράσει τη γενιά της Εθνικής Αντίστασης, τη γενιά του 1-1-4 και τη γενιά του Πολυτεχνείου. Κίνημα για να εκφράσει συμπεριληπτικά τάξεις και στρώματα υπό τον τίτλο «μη προνομιούχοι». Σήμερα οι όροι, πολιτισμικά, κοινωνικά και οικονομικά, είναι εντελώς διαφορετικοί. Ομως όροι εναλλακτικής διακυβέρνησης δεν μπορούν να υπάρξουν από συγκολλήσεις κομμάτων και αναγκαστικά πρέπει να προσανατολιστούμε σε ανασύνθεση του χώρου, όταν η αποχή από τις εκλογές έχει φτάσει στη χώρα μας στο 60%.

ΥΓ. Οι απόψεις που εκτέθηκαν δεν διεκδικούν το αλάθητο. Ας χρησιμεύσουν όμως, μαζί με άλλες, για έναν ανοιχτό διάλογο με στρατηγικά χαρακτηριστικά.

*Πρώην υπουργός