Ιδρύματα, κόμματα και Επιστημονικά Συμβούλια

Στο πλαίσιο των στρατηγικών αποδόμησης της δημόσιας Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης, οι επιστημονικές κοινότητες όλων των γνωστικών πεδίων βρίσκονται σήμερα υπό την πίεση μιας διπλής, αν και εκ πρώτης όψεως αντιφατικής, απειλής: από τη μια, ένεκα της ευρείας εργαλειοποίησής τους από τις ισχύουσες οικονομικές και πολιτικές ελίτ, συμπεριλαμβανομένου του στόχου χειραγώγησης και πειθάρχησης της κοινωνίας, και από την άλλη, ένεκα της απροκάλυπτης πλέον επίθεσης που δέχονται, ιδιαίτερα δε οι Ανθρωπιστικές Επιστήμες, από τον τρέχοντα αυταρχικό και μαζί σκοταδιστικό νεοφιλελευθερισμό - διώξεις και καταστολή ακόμα και εντός των πανεπιστημίων. Στο στόχαστρο αυτής της διπλής απειλής, η κριτική σκέψη και η κριτική αντιπαράθεση ως δομικό στοιχείο της επιστημονικής διαδικασίας και έρευνας.

ΑΝΕΚΑΘΕΝ οι εκάστοτε αστικές και κομματικές ελίτ αλίευαν εντός των ακαδημαϊκών, πανεπιστημιακών και ερευνητικών κοινοτήτων σειρά συμβούλων με επιστημονικό κύρος, πρόθυμων, με το αζημίωτο ή μη, να συνεισφέρουν με τις επιστημονικές τους δεξιότητες στην παραγωγή πολιτικών, κοινωνικών, οικονομικών, πολιτισμικών και ιδεολογικών σχεδιασμών και προγραμμάτων. Κατά το παρελθόν, αυτοί οι άτυποι συμβουλευτικοί θεσμοί είχαν, τρόπο τινά, μια «σκιώδη» ύπαρξη, τα μέλη τους, ατομικά και συλλογικά, απέφευγαν σκοπίμως τη δημόσια προβολή τους κι ακόμα περισσότερο τη «διαφήμισή» τους ως τρόπαιο των εν λόγω αστικών πολιτικών και κομματικών ελίτ. Γνώριζαν ότι οι υποτελείς τάξεις αντιμετώπιζαν πάντα με καχυποψία τους εκάστοτε «συμβούλους» του εκάστοτε «πρίγκιπα». Τα Σοσιαλδημοκρατικά Κόμματα ενέδωσαν εδώ και χρόνια σ’ αυτήν την αστική πρακτική ανάθεσης και διαχωρισμού «επιστήμης» και «πολιτικής».

ΕΚ ΓΕΝΕΤΗΣ η Αριστερά, είτε ως ιστορικό εγχείρημα, είτε ως πολιτικός σχεδιασμός, είτε ως κόμμα, ήταν απολύτως ξένη απέναντι σ’ αυτόν τον διαχωρισμό και κατά συνέπεια ξένη απέναντι σ’ αυτήν την ανάθεση του πολιτικού, κοινωνικού, οικονομικού και πολιτιστικού σχεδιασμού της σ’ έναν ιδιότυπο ξέχωρο θεσμό, αυτόν της «επιστημονικής κοινότητας» και της «διάνοιας». Η Αριστερά ως εγχείρημα και κόμμα συνιστούσε πάντα έναν «συλλογικό διανοούμενο», έναν «οργανικό διανοούμενο» των υποτελών τάξεων. Μέρος των εσωτερικών κομματικών διαδικασιών της αφιερωνόταν συστηματικά στην επιμόρφωση μελών και στελεχών με θεωρητικές επεξεργασίες και επιστημονικές δημοσιεύσεις.

Ιδου ωστόσο που και η Αριστερά σπεύδει με τη σειρά της, τα τελευταία χρόνια, όχι μόνο να υιοθετήσει την αντίστοιχη πρακτική των περίφημων ThinkTank αλλά και να τα προβάλλει επιπλέον ως σύμβολα, αν όχι ως τρόπαια, της λεγόμενης «αριστερής αριστείας». Αυτήν τη δομική στροφή διαχωρισμού και αμοιβαίας ανάθεσης μεταξύ «πολιτικής» και «επιστήμης» την εγκαινίασε ο πρώην πρωθυπουργός και χαρισματικός ηγέτης του πάλαι ποτέ ΣΥΡΙΖΑ-Π.Σ. και στη συνέχεια αρχηγός της αξιωματικής αντιπολίτευσης Αλέξης Τσίπρας, με την ίδρυση το 2021, εν όψει των επικείμενων εκλογών του Μάη-Ιούνη 2023, ενός πρώτου ThinkTank - γνωστού ως «Συμβούλιο των Σοφών». Τον μιμήθηκε αμέσως μετά ο εξ Αμερικής διάδοχός του στην προεδρία του ΣΥΡΙΖΑ-Π.Σ. Στέφανος Κασσελάκης ιδρύοντας το δικό του ThinkTank.

ΣΗΜΕΡΑ, τέσσερα χρόνια μετά, εγκαταλείποντας την κοινοβουλευτική του έδρα, ο πρώην πρωθυπουργός επανέρχεται και ιδρύει ένα δεύτερο ευρύτερο ThinkTank προς στελέχωση του Ινστιτούτου που φέρει το όνομά του. Οπως ήταν αναμενόμενο, η επίσημη παρουσίαση των 41 μελών του νέου επιστημονικού φορέα προκαλεί καταιγίδα άρθρων και πλήθος αναρτήσεων στα κοινωνικά δίκτυα. Καταγράφονται, αφενός ενθουσιώδεις επιβραβεύσεις και θαυμασμός ως προς τις επιλογές και αφετέρου καταγγελίες περί αλαζονικής ανακύκλωσης φθαρμένων υλικών και αποτυχημένων συνταγών. Και ενδιάμεσα, έντονες αμηχανίες και άγχη όλων των πολιτικών αποχρώσεων, δεξιών, κεντρώων και αριστερών, σχετικά με το μέλλον και τη μοίρα του αναμενόμενου νέου πολιτικού κόμματος - οι δημοσκοπήσεις δίνουν και παίρνουν.

Δεν θα ασχοληθώ εδώ με τις αντιδράσεις και τα σχόλια που αφορούν το «σχέδιο Τσίπρα». Εκείνο που κέντρισε ιδιαίτερα την προσοχή μου είναι η δήλωση του πρώην πρωθυπουργού όσον αφορά τη σύνθεση του εν λόγω νέου «Επιστημονικού Συμβουλίου». Εμπειρος, γνωρίζει ότι το όλο εγχείρημα των «δεξαμενών σκέψης» έχει ως δομικό πρόβλημα τις προβληματικές και αμφίρροπες σχέσεις μεταξύ της «επιστήμης» ως «κύρος» και «εγκυρότητα» και της «πολιτικής» ως δρων κόμμα με κυβερνητικές αξιώσεις. Εμβληματικός είναι ο τρόπος με τον οποίο έσπευσε να παρουσιάσει τα μέλη του νέου φορέα: «Ευαίσθητοι πολίτες που δεν αντιλαμβάνονται την επιστήμη και τη γνώση ως προνόμιο μιας ελίτ, ούτε ως βιτρίνα μιας κάποιας κομματικής εξουσιακής κατασκευής»!

ΑΥTΗ Η ΥΠΟΓΡΑΜΜΙΣΗ του διαχωρισμού μεταξύ «επιστημονικού κύρους» και «κομματικής εξουσιακής κατασκευής» δεν αφορά την πλειονότητα του νέου Συμβουλίου, για τον απλό λόγο ότι τούτη προέρχεται ευθέως από το πρώτο ThinkTank του 2021, πλειονότητα που ανέλαβε άνευ εξαιρέσεων υψηλές κυβερνητικές ευθύνες από το 2015 έως το 2019 και μετέπειτα ως κεντρικά στελέχη της αξιωματικής αντιπολίτευσης. Κατά συνέπεια, ο εν λόγω διαχωρισμός απευθύνεται αποκλειστικά στα προσφάτως επιλεγμένα επιστημονικά μέλη. Δεδομένου ότι στον πυρήνα της επιστημονικής διαδικασίας εδρεύει η κριτική αμφισβήτηση του εκάστοτε ισχύοντος, τόσο στις πειραματικές επιστήμες (αμφισβήτηση του ισχύοντος παραδείγματος) όσο και στις ανθρωπιστικές επιστήμες (αμφισβήτηση του ισχύοντος ηγεμόνα), δεν αποκλείεται κάποια από τα νέα μέλη του Επιστημονικού Συμβουλίου να βρεθούν αργά ή γρήγορα αντιμέτωπα με ένα μείζον υπαρξιακό και αξιακό δίλημμα. Το μέλλον θα δείξει…

*Καθηγητής Πολιτικής Κοινωνιολογίας, Βρυξέλλες