Γαλλία, όπως… Βαϊμάρη

Η Δημοκρατία της Βαϊμάρης θεμελιώθηκε από τη γερμανική σοσιαλδημοκρατία πάνω στο αίμα της Ρόζας Λούξεμπουργκ και του Καρλ Λίμπκνεχτ, στο πλαίσιο της συνεργασίας με την αστική τάξη για την κατάπνιξη της γερμανικής επανάστασης. Η σαθρότητα των θεμελίων της έγινε έκδηλη στην πρώτη μεγάλη δοκιμασία, όταν ξέσπασε η παγκόσμια οικονομική κρίση του 1929. Η κυβέρνηση του σοσιαλδημοκράτη Μίλερ κατέρρευσε για να ακολουθήσουν οι αδύναμες –βοναπαρτιστικές, σύμφωνα με τον Τρότσκι– κυβερνήσεις των Μπρίνινγκ (με ανοχή της σοσιαλδημοκρατίας), Φον Πάπεν και Σλάιχερ, ανοίγοντας τον δρόμο στην άνοδο του Χίτλερ στην εξουσία. Φυσικά, σε αυτή συνέβαλε καθοριστικά η ηλίθια, καταστροφική πολιτική του σοσιαλφασισμού, που με τις ευλογίες του Στάλιν ακολούθησε η ηγεσία του ισχυρού τότε Κ.Κ. Γερμανίας. Ενώ ο φασισμός γιγαντωνόταν και η απειλή του γινόταν εμφανής στους πάντες, οι ηγέτες του Κ.Κ. Γερμανίας επέμεναν ότι η κύρια απειλή ήταν η σοσιαλδημοκρατία και ότι οι σοσιαλδημοκράτες ήταν τα δίδυμα αδέλφια των ναζί, καθιστώντας έτσι αδύνατο κάθε ενιαίο μέτωπο ενάντια στον φασισμό.

Πέρα από το γενικό κλίμα, υπάρχουν ουσιώδεις δομικές ομοιότητες ανάμεσα στην τότε γερμανική και την τωρινή γαλλική κατάσταση. Το καθεστώς της Βαϊμάρης, παρά τις δημοκρατικές πόζες του, στηρίχτηκε σε ένα αυταρχικό Σύνταγμα, που έδινε υπερεξουσίες στον πρόεδρο του Ράιχ και επέτρεπε στην κυβέρνηση να κυβερνά με διατάγματα παρακάμπτοντας το Κοινοβούλιο, στο οποίο μπορεί να μη διέθετε πλειοψηφία. Στη Γαλλία, ένα ταυτόσημο συνταγματικό πλαίσιο προεδρικών υπερεξουσιών, το Σύνταγμα της 5ης Δημοκρατίας, δημιουργήθηκε το 1958 από τον Ντε Γκολ και εξακολουθεί να ισχύει ώς σήμερα. Αν και το Σύνταγμα αυτό προέκυψε στην περίοδο της σχετικής σταθερότητας του καπιταλισμού, ήταν επόμενο με την έλευση της παγκόσμιας κρίσης του 2007 να έρχονται στο προσκήνιο σε ολοένα αυξανόμενο βαθμό τα «βαϊμαρικά» χαρακτηριστικά του.

Η κρίση του Κέντρου και της σοσιαλδημοκρατίας είναι ακόμη ένα κοινό χαρακτηριστικό ανάμεσα στη Βαϊμάρη και την τωρινή κλυδωνιζόμενη Γαλλία. Στη Γερμανία, μέσα σε λίγα χρόνια (1928-32) η σοσιαλδημοκρατία έπεσε από το 30% στο 20% και πολλά παραδοσιακά αστικά κόμματα καταποντίστηκαν, την ώρα που οι ναζί ανέβαιναν αλματωδώς από 2,6% το 1928 σε πάνω από 30%. Η βαθιά κρίση του Κέντρου του Μακρόν και η διάλυση σχεδόν των σοσιαλιστών, σε συνδυασμό με την αλματώδη άνοδο του λεπενισμού, δίνει το σύγχρονο ανάλογο αυτών των εξελίξεων – σε μια πιο αργή πορεία, που συνδέεται με τον οργανωμένο χαρακτήρα του καπιταλισμού και την ικανότητα της φιλελεύθερης πτέρυγας, οχυρωμένης στους ευρωπαϊκούς θεσμούς, να προβάλει σθεναρότερη αντίσταση από τα αδέλφια της του Μεσοπολέμου. Και στις δύο περιπτώσεις όμως η υποκείμενη βάση των πολιτικών εξελίξεων θα βρεθεί στις αδιέξοδες αλλά αναγκαίες στο αστικό πλαίσιο πολιτικές λιτότητας με τις οποίες η παραδοσιακή αστική μερίδα προσπαθεί να αντιμετωπίσει την κρίση.

Αν όμως στην οικονομική βάση και τη συνταγματική τάξη παρατηρούμε ουσιώδεις αναλογίες, στο πολιτικό σκηνικό παρουσιάζονται και καίριες διαφορές. Η σημερινή πολιτική κατάσταση στη Γαλλία μοιάζει περισσότερο με εκείνη στη Γαλλία του 1934-35, όταν συνάφθηκε το Λαϊκό Μέτωπο ανάμεσα στους σοσιαλιστές και τους κομμουνιστές, παρά με την κατάσταση στη Γερμανία πριν από την άνοδο του Χίτλερ στην εξουσία. Βέβαια, τη θέση του Μπλουμ και του Τορέζ έχουν πάρει τώρα το κόμμα του Μελανσόν, τα υπολείμματα των σοσιαλιστών και μερικές ακόμη δυνάμεις. Το Νέο Λαϊκό Μέτωπο που συνάφθηκε ανάμεσά τους ήρθε μεν πρώτο σε έδρες στις εκλογές του 2024, αποδείχνοντας όμως ταυτόχρονα την προβληματικότητά του με τη μετέπειτα απώλεια της ενότητάς του.

Οπως το Λαϊκό Μέτωπο του Μεσοπόλεμου, το Νέο Λαϊκό Μέτωπο, μπορεί να αποτελέσει μια προσωρινή ανάσχεση αλλά όχι και έναν αποτελεσματικό φραγμό στην ακροδεξιά/φασιστική απειλή. Η αιτία θα βρεθεί στο γεγονός ότι η πολιτική του στοχεύει σε αλλαγές στο πλαίσιο του καπιταλισμού, τον οποίο δεν αμφισβητεί συνολικά. Σήμερα η δυνατότητα τέτοιων μεταρρυθμίσεων έχει παρέλθει οριστικά. Μια πραγματική διέξοδος από την κρίση είναι δυνατή μόνο με τον όρο της εφαρμογής ενός μεταβατικού προγράμματος, ως πρώτο βήμα για την ανατροπή του καπιταλισμού. Και αυτό απαιτεί ιδιαίτερα την ανασύνταξη των κομμουνιστικών πρωτοποριών, με την υπέρβαση του νεοσταλινισμού.

*Συγγραφέας και αρθρογράφος