O σπουδαίος Αμερικανός πολιτικός επιστήμονας Samuel P. Huntington υποστήριξε –αρχικά το 1993, σε άρθρο του στο Foreign Affairs, και λίγο αργότερα, το 1996, σε βιβλίο του με τίτλο «The clash of civilizations and the remaking of world order»– ότι στον μεταψυχροπολεμικό πόλεμο οι διενέξεις που θα προκύπτουν και οι πόλεμοι που θα διεξάγονται θα οφείλονται κυρίως σε πολιτισμικούς και θρησκευτικούς λόγους. Τόνοι μελάνης χύθηκαν έκτοτε, είτε για να υποστηριχθεί ότι ο Huntington είχε δίκιο είτε άδικο. Πάντως, μία από τις πιο οξυδερκείς κριτικές στη θεωρία του Huntington έχει γραφεί από τον πολιτικό φιλόσοφο John Gray με τίτλο «Global utopias and clashing civilizations: misunderstanding the present», στο τεύχος Ιανουαρίου 1998 του περιοδικού International Affairs. Η σχετική συζήτηση συνεχίζεται μέχρι τις μέρες μας.
Πρόσφατα, δηλαδή στις 24.09.2025, ο Γεώργιος Βαρουξάκης, ιστορικός των Πολιτικών Ιδεών στο Πανεπιστήμιο Queen Mary του Λονδίνου, παραχώρησε συνέντευξη στην «Καθημερινή», με την ευκαιρία της έκδοσης του εξαιρετικού νέου βιβλίου του «The West: The History of an Idea». Στο πλαίσιό της του τέθηκε το ακόλουθο ερώτημα: «Στο βιβλίο σας σημειώνετε τη λάθος πρόβλεψη του Χάντινγκτον ότι η Ρωσία δεν θα πολεμούσε ποτέ με την Ουκρανία λόγω κοινής πολιτισμικής κληρονομιάς και θρησκείας. Ο πόλεμος, που συνεχίζεται εδώ και τρία χρόνια, τι μας δείχνει;» Και ο φιλελεύθερος Βαρουξάκης απαντάει ως εξής: «Μας δείχνει πόσο λάθος ήταν η υπερβολική εμμονή του Χάντινγκτον στη θρησκεία ως το πιο σημαντικό κριτήριο πολιτισμικής ταύτισης. Οι λαοί, πότε με αποφάσεις ηγεσιών, πότε με αποφάσεις πλειοψηφιών πεπεισμένων από ηγεσίες, παίρνουν την τύχη και το μέλλον τους στα χέρια τους και αλλάζουν προσανατολισμό και υπερεθνικές ομάδες στις οποίες αποφασίζουν να ανήκουν. Οι Ουκρανοί, λαός με απόλυτη πλειοψηφία Ορθοδόξων, διαλέγουν Δύση. Το ίδιο κάνουμε κι εμείς στην Ελλάδα, εδώ και δύο αιώνες, με σκαμπανεβάσματα και αμφιταλαντεύσεις, αλλά ελπίζω χωρίς επιστροφή σε πικρόχολους, κομπλεξικούς και αδιέξοδους αντιδυτικισμούς».
Τα παραπάνω μου θύμισαν όσα είχε πει ο «κυνικός» Παναγιώτης Κονδύλης –ο τόσο σημαντικός αυτός στοχαστής που πολλοί επικαλούνται αλλά ελάχιστοι μελετούν συστηματικά– για τη «σύγκρουση πολιτισμών» του Huntington, απαντώντας σε σχετικό ερώτημα: «Αν ο Fukuyama έδωσε, έστω και με ρηχό τρόπο, το χρίσμα της φιλοσοφίας της ιστορίας στον οικουμενιστικό αμερικανισμό, ο Huntington προσέφερε στις αμερικανικές ιμπεριαλιστικές φιλοδοξίες πιο πρακτικές υπηρεσίες και προοπτικές. Αν η Ιστορία δεν τελειώνει, αλλά συνεχίζεται ως σύγκρουση των πολιτισμών, και αν η ευρωπαϊκή και αμερικανική Δύση έχουν εξ ορισμού κοινά πεπρωμένα μέσα στη σύγκρουση αυτή, τότε είναι προφανές ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες, το ισχυρότερο έθνος της Δύσης, πρέπει να ηγείται μόνιμα στην προάσπισή της εναντίον των μουσουλμανικών και των κομφουκιανών μαζών. Βεβαίως, η σημερινή Ευρώπη (χρησιμοποιώ τον όρο συμβατικά, γιατί δεν υπάρχει πράγματι καμιά τέτοια πολιτική οντότητα), από πολιτικοστρατιωτική άποψη αποτελεί περίπου αμερικανικό προτεκτοράτο και θα παραμείνει τέτοιο στο προβλεπτό χρονικό διάστημα. Η σκέψη του Huntington έχει, από την άποψη αυτή, ένα πραγματικό έρεισμα, όμως η γενικότερη ιστορική και κοινωνιολογική της θεμελίωση είναι έωλη. Αν η Ευρώπη και οι Ηνωμένες Πολιτείες συμπορευθούν κατά τον 21ο αιώνα, ο λόγος δεν θα είναι η πολιτισμική κοινότητα, αλλά η ενότητα των συμφερόντων, όπως τα προσδιορίζει εκάστοτε η γεωπολιτική, η στρατηγική και η οικονομία. Ποτέ στην ιστορία δεν στάθηκαν καθοριστικοί οι πολιτισμικοί παράγοντες κατά την αναζήτηση συμμάχων, έστω κι αν συμμαχίες μεταξύ πολιτισμικά συγγενών συνήθως εκλογικεύονται κατάλληλα εκ των υστέρων, ώστε να τους προσδοθούν υψηλά κίνητρα.
Αλλά είναι ανόητο να φαντασθεί κανείς ότι η Ιαπωνία θα επιλέξει μεταξύ Ηνωμένων Πολιτείων και Κίνας με κριτήριο την πολιτισμική συγγένεια, οπότε θα γινόταν πιθανότατα επαρχία μιας μελλοντικής πανίσχυρης Κίνας, και όχι με βάση στρατηγικά κριτήρια, που θα της έδιναν το περιθώριο μεγαλύτερης ανεξαρτησίας υπό την ανεκτικότερη αμερικανική σκέπη. Επίσης είναι ανόητο να πιστεύει κανείς ότι οι Αραβες εμίρηδες θα προτιμήσουν την κυριαρχία των Ισλαμιστών από τη συμμαχία με τους “άπιστους” Αμερικανούς ή ότι μια Ρωσία εντελώς απογοητευμένη από τη Δύση και ανήμπορη να αντιδράσει αλλιώς, δεν θα μπορούσε, κωλυόμενη από τις πολιτισμικές διαφορές, να πέσει στην αγκαλιά της Κίνας σχηματίζοντας μαζί της ένα κραταιό ευρασιατικό bloc. Αλλωστε δεν είναι δυνατόν να μάχονται συνεχώς όλοι οι πολιτισμοί εναντίον όλων των πολιτισμών. Ο συσχετισμός των δυνάμεων επιβάλλει συνδυασμούς και συμμαχίες – όμως ποια πολιτισμικά κριτήρια θα μπορούσαν να πρυτανεύσουν κατά τη σύναψη συμμαχιών μεταξύ πολιτισμών; Ποια πολιτισμική λογική επιβάλλει σε Μουσουλμάνους να προσεγγίσουν περισσότερο τους Κινέζους και να στραφούν εναντίον της Δύσης; O Huntington παρακάμπτει τα στοιχειώδη αυτά ερωτήματα, ούτε αναζητεί τα φώτα των ιστορικών εμπειριών. Γιατί, όπως είπαμε, η πρόθεσή του είναι λιγότερη θεωρητική και περισσότερη στρατηγική – στρατηγική στην αμερικανική προοπτική, εννοείται» (βλ. Παναγιώτης Κονδύλης, «Το αόρατο χρονολόγιο της σκέψης – Απαντήσεις σε 28 ερωτήματα», Εκδόσεις Νεφέλη, Αθήνα, 1998, σελ. 137-139).
Σήμερα, είκοσι επτά χρόνια αργότερα και ενώ τόσες αλλαγές έχουν σημειωθεί στο διεθνές πολιτικό σκηνικό, σε ποιο βαθμό παραμένουν, άραγε, έγκυρες οι παραπάνω διαπιστώσεις του Παναγιώτη Κονδύλη; Η απάντηση ας δοθεί από τον καλά ενημερωμένο πολίτη που θα διαβάσει το παρόν άρθρο.
*Καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας και Διεθνών Σχέσεων στο Πάντειο
Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.
Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.
Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.
Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.
Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας