Ανάγκη για βελούδινη απομόχλευση

Ο έμπειρος Αθανάσιος Χ. Παπανδρόπουλος βλέπει πάντα τη μεγάλη εικόνα, και στο εξαιρετικά εύστοχο άρθρο του στον Οικονομικό Ταχυδρόμο «Ανάγκη για έναν νέο Σούμπετερ»* ουσιαστικά κρούει τον κώδωνα του κινδύνου: η οικονομική επιστήμη οφείλει να εφεύρει «νέα θεωρία δημιουργικής εκκαθάρισης».

Με ιδεολογικό πρίσμα αλλά οπτική που πατάει στο πραγματικό της διεθνούς οικονομικής «σταθερής ανισορροπίας» (όπως αδόκιμα ίσως ονομάζω συχνά) ο Α. Χ. Παπανδρόπουλος μας θυμίζει ότι το σύστημα απομακρύνθηκε από το καπιταλιστικό μηχανικό στοιχείο του. Τι έχουμε ανάγκη σήμερα; Τι δεν μπορούμε στον μικρόκοσμό μας να νιώσουμε ενώ ο πλανήτης κυριαρχείται από «εκδοχές καπιταλισμού»;

Χρειαζόμαστε –ταπεινά φρονώ– μια νέα πολιτική οικονομία του ρίσκου (παράλληλα με ένα νέο σουμπετεριανό αξίωμα). Η παγκόσμια οικονομία έχει μετακινηθεί από το πραγματικό εμπόριο στις εικονικές και τις προθεσμιακές αγορές. Ταυτόχρονα ολοένα και περισσότερο κοινωνικοποιούνται οι ζημίες και ιδιωτικοποιούνται τα κέρδη. Είναι πλέον εμφανές ότι η γεωπολιτική αλλά και η τεχνολογία (fintech κυρίως) έχουν αλλάξει την έννοια της τιμολόγησης του επενδυτικού «κινδύνου».

Η οικονομική θεωρία, π.χ., δεν μπορεί σήμερα να εξηγήσει ότι «όλα είναι στα πάνω τους». Μαζί με τα ETFs στα χρηματιστήρια, σε πολλά παράγωγα επενδυτικά προϊόντα αντιστάθμισης, όπως τα ασφάλιστρα κινδύνου (CDFs, CDS, CDOs, κ.ά.), ενσωματώνονται πλέον βαθύτερες συσχετίσεις και όχι απλές συναλλακτικές επιλογές. Στο παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα έχει εγκατασταθεί ένας ιμάντας μεταβίβασης των ζημιών από τις αγορές στις κοινωνίες. Εχει σχεδόν εξ ολοκλήρου μετακυλιστεί στις μάζες μια νέα αφανής τιμολόγηση των κινδύνων που παίρνουν μεγάλοι παίκτες σε διάφορες αγορές.

Για παράδειγμα, μέσω του άπιαστου πλέον παγκόσμιου δημόσιου χρέους (κρατικά ομόλογα) και της πληθωριστικής εμμονής που συντηρεί μια ανεξέλεγκτη ζήτηση, κυβερνήσεις υποκύπτουν σε επιδοματικές εύκολες πολιτικές οριζόντιας περαιτέρω ενίσχυσης της ζήτησης (και αυτό επισημαίνει ο Παπανδρόπουλος κυρίως ως «στρέβλωση»). Οι ηγεσίες καταργούν έτσι αυτό που προσωπικά αποκαλώ «υγιή λιπαντικά των αγορών». Δηλαδή, όρια στην αστάθεια και τη διακύμανση. Και λέω αστάθεια, διότι είναι πλέον παραπλανητικά τα σήματα που στέλνει η θεωρία της αποτελεσματικής αγοράς (EMH). Η δε ασύμμετρη πληροφόρηση έχει αρχίσει και βαδίζει παράλληλα με τα dark pools (ιδιωτικές συναλλακτικές αγορές μεταξύ μεγάλων θεσμικών, χωρίς υποχρέωση δημοσιοποίησης στοιχείων).

Οι αγορές αποσυνδέθηκαν από τις οικονομίες (και αυτές ταλαιπωρούν τις κοινωνίες) επειδή ακριβώς έχασαν τις θεωρητικές σταθερές τους. Μαζί με τη δημιουργική σουμπετεριανή εκκαθάριση θα πρέπει να πετύχει το σύστημα τη «βελούδινη απομόχλευση». Σήμερα είναι ξεκάθαρο ότι έχουν «περιορισμένη ορθολογικότητα» (για να θυμηθώ τους δασκάλους μας Kahnemnan, Tversky, Sunstein) στην ανατιμολόγηση του κινδύνου. Η ευθύνη βαραίνει και τα «καταφύγια έσχατης ανάγκης»: τις κεντρικές τράπεζες. Ας προσέξουμε διότι εκτός της ασύμμετρης ισχύος σε κυρίαρχα ηγεμονικά κράτη με επικίνδυνους ηγέτες, είναι τέτοια η ταχύτητα και η συγκέντρωση ισχύος κάποιων θεσμικών που η κινητικότητα μοχλευμένων κεφαλαίων μπορεί να γεννήσει μεγάλη αναταραχή και σοβαρές στρεβλώσεις στις αγορές.

Ξαναλέμε: η παγκόσμια οικονομία έχει μετακινηθεί, εδώ και πολλά χρόνια, από το πραγματικό εμπόριο στις προθεσμιακές χρηματιστηριακές αγορές (μαζί με τις βόμβες αυξάνεται και η Wall Street). Το φαινόμενο αυτό αντί να μειώνεται μέσω μιας συντεταγμένης απομόχλευσης εξακολουθεί να αυξάνεται, όπως δείχνουν οι όγκοι συναλλαγών στα παράγωγα προϊόντα και κυρίως στις μοχλευμένες θέσεις.

Προσπάθειες δε μιας κάποιας μοντελοποίησης των εν λόγω συσχετίσεων (και παραμετροποίησης συνθηκών και δεδομένων) φαίνεται να μην αποδίδουν. Ενώ η αντιστάθμιση κινδύνου και τα προϊόντα αντασφάλισης έμοιαζαν να είναι αρωγοί στην ισορροπία των αγορών, έγιναν εργαλεία μανιακής και ανεξέλεγκτης κερδοσκοπίας για όλο και μικρότερο αριθμό παικτών. Και ειδικά αυτό το τελευταίο στοιχείο (οι λίγοι παίκτες) αποδεικνύεται πλέον από τη δημοσιοποίηση των ονομάτων θεσμικών που «σαρώνουν» γρήγορα κάποιες οικονομίες, μετακινούνται ταχύτατα από το ένα στοιχείο διαπραγμάτευσης στο άλλο και τελικά καταφέρνουν να προκαλούν στιγμιαίες αλλά έντονες μεταβολές στις τιμές. Αυτές οι μεταβολές έχουν δυστυχώς άμεσο αντίκτυπο στις πραγματικές αξίες και στο εμπράγματο κεφάλαιο. Και η εκκαθάριση που ο Σουμπέτερ και η αυστριακή σχολή υπέδειξαν προ δεκαετιών ότι ήταν μια λύση, χρειάζεται επικαιροποίηση. Αυτό το χάσμα ανατιμολόγησης του κινδύνου στις κεφαλαιαγορές, όπου σε κλάσματα δευτερολέπτου γεννιούνται κέρδη και ζημίες από εντελώς οριακές μεταβολές τιμών, είναι νομίζω η κύρια αιτία για μεγάλες ρωγμές στη διεθνή οικονομία της παραγωγής και του εμπορίου.

Και αν ζούσε ένας Κέινς ή ο Σουμπέτερ (ακόμα και οι φανατικοί μονεταριστές μετά από αυτούς) μάλλον θα μας θύμιζαν ότι οι θεματοφύλακες υποτίθεται των αγορών –οι εποπτικές κρατικές και υπερεθνικές αρχές– με τις ρυθμίσεις και τις παρεμβάσεις τους μάλλον προσφέρουν περισσότερο πεδίο δράσης στους μεγάλους επενδυτές, παρά δίχτυ ασφαλείας για τα εκατομμύρια των μικροεπενδυτών και τους κατοίκους στον πλανήτη.

Ο λόγος; Μα έστω και έμμεσα η πλειονότητα της μεσαίας τάξης συμμετέχει –εν αγνοία της πολλές φορές– στους αγώνες ταχύτητας που στήνουν οι ισχυροί κερδοσκόποι από τα πληκτρολόγιά τους...

*https://www.ot.gr/2025/09/01/apopseis/opinion /anagki-gia-enan-neo-soumpeter/