Ο Τραμπ και η νεομερκαντιλιστική αναβίωση: το τέλος της νεοφιλελεύθερης συναίνεσης

Για περισσότερες από τρεις δεκαετίες, το νεοφιλελεύθερο παράδειγμα παρουσιάστηκε ως αδιαμφισβήτητη αλήθεια: απεριόριστο άνοιγμα της αγοράς, οικονομική απορρύθμιση, μείωση του ρόλου του κράτους και μια σχεδόν μυστικιστική εμπιστοσύνη στην αυτορρυθμιστική ικανότητα των δυνάμεων της αγοράς. Η παγκοσμιοποίηση ήταν η υπόσχεσή της και η απεριόριστη ανάπτυξη ο ορίζοντας της.

Ωστόσο, οι διαδοχικές οικονομικές και πολιτικές κρίσεις - η παγκόσμια ύφεση του 2008, η πανδημία COVID-19, οι διαλυμένες αλυσίδες εφοδιασμού και ο πόλεμος στην Ουκρανία - έδειξαν τα όρια αυτού του μοντέλου. Η κοινωνική ανισότητα εκτοξεύθηκε, η παραγωγική ευπάθεια των υπανάπτυκτων χωρών έγινε εμφανής και οι μεγάλες δυνάμεις άρχισαν να αλλάζουν πορεία. Αντιθέτως, γίναμε μάρτυρες της αναβίωσης ενός παραδείγματος που φαινόταν θαμμένο στα εγχειρίδια της οικονομικής ιστορίας: του νεομερκαντιλισμού.

Αυτός ο νέος μερκαντιλισμός δεν επιδιώκει τη συσσώρευση πολύτιμων μετάλλων, όπως τον 17ο αιώνα, αλλά την τεχνολογική κυριαρχία, την ενεργειακή αυτάρκεια και τον έλεγχο των παγκόσμιων αλυσίδων αξίας. Οι Ηνωμένες Πολιτείες, η Κίνα, η Ευρωπαϊκή Ένωση και ακόμη και μεσαίες δυνάμεις όπως η Ινδία, η Βραζιλία και η Ινδονησία σχεδιάζουν ενεργές πολιτικές για την προστασία στρατηγικών βιομηχανιών, την ενθάρρυνση της καινοτομίας και τη μείωση της εξάρτησής τους από τον έξω κόσμο.

Οι συνέπειες είναι πολλαπλές. Σε μακροοικονομικό επίπεδο, το ΑΕΠ των ΗΠΑ αναμένεται να μειωθεί κατά περίπου 0,4 %, που αντιστοιχεί σε περισσότερα από 100 δισεκατομμύρια δολάρια ετησίως. Οι εισαγωγές θα μειωθούν κατά περίπου 36%, σε κλίμακα συγκρίσιμη με εκείνη που σημειώθηκε κατά τη διάρκεια της Μεγάλης Ύφεσης. Η απασχόληση  υποφέρει επίσης: μέχρι το τέλος του 2026 προβλέπεται απώλεια σχεδόν μισού εκατομμυρίου καθαρών θέσεων εργασίας, με ιδιαίτερα αρνητικές επιπτώσεις σε τομείς όπως οι κατασκευές και η γεωργία, αν και με μια μικρή ώθηση στη  μεταποίηση.

Αλλά το μεγαλύτερο πλήγμα γίνεται αισθητό σε επίπεδο νοικοκυριού. Ο νομπελίστας οικονομολόγος, Πολ Κρούγκμαν, υπολογίζει ότι η μέση οικογένεια θα χάσει από 2.000 έως 2.400 δολάρια ετησίως λόγω των υψηλότερων τιμών των εισαγόμενων προϊόντων και της μετατόπισης του κόστους από τις επιχειρήσεις. Το αποτέλεσμα είναι οπισθοδρομικό: τα νοικοκυριά με χαμηλότερο εισόδημα χάνουν αναλογικά τρεις φορές περισσότερο από τα νοικοκυριά με υψηλότερο εισόδημα. Για τον λόγο αυτό, υποστηρίζει ο οικονομολόγος, αυτό που διεξάγει ο Τραμπ δεν είναι τόσο ένας εμπορικός πόλεμος κατά της Κίνας ή της Ευρωπαϊκής Ένωσης, όσο ένας πραγματικός εγχώριος ταξικός πόλεμος, στον οποίο οι Αμερικανοί καταναλωτές και εργαζόμενοι χρηματοδοτούν την προστατευμένη επαναβιομηχάνιση, ενώ μια χούφτα στρατηγικών τομέων αποκομίζει τεράστια κέρδη.

Η μετατόπιση αυτή αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης παγκόσμιας τάσης. Η Κίνα δεν εγκατέλειψε ποτέ τη νεο-μερκαντιλιστική στρατηγική της: από την ένταξή της στον ΠΟΕ το 2001 συνδύασε το επιλεκτικό άνοιγμα με τον κρατικό σχεδιασμό, εδραιώνοντας έργα όπως το Made in China 2025 στην τεχνητή νοημοσύνη, τη βιοτεχνολογία και τη ρομποτική. Η ΕΕ, με τη σειρά της, έχει υιοθετήσει το λόγο της "στρατηγικής αυτονομίας" και έχει χαλαρώσει τους κανόνες ανταγωνισμού για να επιτρέψει τις εθνικές επιδοτήσεις και να προωθήσει την πράσινη επαναβιομηχανοποίηση, με επικεφαλής τη Γαλλία και τη Γερμανία. Ακόμη και επί κυβέρνησης Μπάιντεν, πριν από την επιστροφή του Τραμπ, είχαν ψηφιστεί νόμοι όπως ο νόμος CHIPS και ο νόμος για τη μείωση του πληθωρισμού, που σηματοδοτούν την αρχή του νέου βιομηχανικού παρεμβατισμού των ΗΠΑ. Ο Τραμπ, ωστόσο, τον έχει πάει σε ριζοσπαστικό επίπεδο, καθιστώντας την προστατευτική εμπορική πολιτική κεντρικό εργαλείο της βιομηχανικής πολιτικής και της πολιτικής εθνικής ασφάλειας.

Για τη Λατινική Αμερική, η πρόκληση είναι τεράστια. Η περιοχή, η οποία εξακολουθεί να είναι προσκολλημένη σε μοντέλα  εξαγωγών από τον πρωτογενή τομέα, κινδυνεύει να μείνει πίσω σε αυτό το νέο σενάριο. Χωρίς πρόοδο προς έναν "νέο παραγωγικό τοπικισμό", βασισμένο στην οικονομική ολοκλήρωση και μια ενεργή βιομηχανική πολιτική, οι χώρες της Λατινικής Αμερικής θα παγιδευτούν στην περιφέρεια μιας όλο και πιο ανταγωνιστικής και τεχνολογικά απαιτητικής παγκόσμιας τάξης πραγμάτων.

Ο σύγχρονος νεο-μερκαντιλισμός, κάθε άλλο παρά αναχρονιστικό κατάλοιπο είναι μια προσαρμοστική στρατηγική απέναντι στην εξάντληση του νεοφιλελευθερισμού και την παγκόσμια αβεβαιότητα. Ο Τραμπ, με το Smoot-Hawley 2.0, όχι μόνο έρχεται σε ρήξη με δεκαετίες απελευθέρωσης του εμπορίου: εγκαινιάζει επίσης μια παγκόσμια τάξη όπου η βιομηχανική πολιτική και η στρατηγική προστασία δίνουν τον τόνο. Όπως προειδοποιεί ο Paul Krugman, το συνολικό κόστος για το ΑΕΠ των ΗΠΑ μπορεί να φαίνεται μέτριο, αλλά ο κοινωνικός και διανεμητικός αντίκτυπος είναι πολύ σημαντικός. Με άλλα λόγια, ο νέος αμερικανικός προστατευτισμός, σύμφωνα με τον Krugman, δεν επαναπροσδιορίζει μόνο τους κανόνες του παγκόσμιου εμπορίου: επαναπροσδιορίζει επίσης τον αναδιανεμητικό αγώνα στο εσωτερικό των ΗΠΑ.

*Ερευνητής στο Τμήμα Οικονομικών Ερευνών

Βιογραφικό:

Κύριος ερευνητής του Τμήματος Οικονομικών Σπουδών (DEE) του Colegio de la Frontera Norte (El Colef ) και επίτιμος ερευνητής του Εθνικού Συστήματος Ερευνητών (SNII) του Υπουργείου Επιστημών, Ανθρωπιστικών Σπουδών, Τεχνολογίας και Καινοτομίας (Secihti). Είναι μέλος της Μεξικανικής Ακαδημίας Επιστημών και αντιπρόεδρος της Ακαδημίας Επιστημών της Μπάχα Καλιφόρνια. Στη Γαλλία απέκτησε τον τίτλο του Καθηγητή Πανεπιστημίου το 2000. Έχει διατελέσει επισκέπτης καθηγητής στο Université d’Orléans και στο Πανεπιστήμιο της Νίκαιας-Sophia Antipolis στη Γαλλία, καθώς και Fulbright Visiting Professor στο Πανεπιστήμιο του Τέξας στις ΗΠΑ. Έχει δημοσιεύσει σε διεθνή περιοδικά και έχει περισσότερες από 1.500 αναφορές σε εξειδικευμένα επιστημονικά περιοδικά. Έχει διατελέσει σε σημαντικές θέσεις σε ακαδημαϊκές επιτροπές και όργανα επιστημονικής αξιολόγησης στο Μεξικό και στο εξωτερικό.