Η θεωρία περί πολέμων απόλυτης έχθρας

Από την έκδοσή της, το 1832, έως το 1963, εξακολουθούσε να ισχύει η Θεωρία περί πολέμου (βλ. εκδ. Βάνιας, 1988), στη βάση φιλίας-έχθρας, του Γερμανού Καρλ φον Κλάουζεβιτς, απόστρατου του γερμανικού στρατού, ο οποίος, πιστός στις ιδέες του για δίκαιους πολέμους, προσχώρησε στους αμυνόμενους Ρώσους κατά του Ναπολέοντα, πράγμα που καθυστέρησε την έκδοση του έργου του. Με παρατηρήσεις και αναστοχαστικές κρίσεις σχετικά με τους εθνικο-απελευθερωτικούς, αντι-αποικιοκρατικούς και αντικαθεστωτικούς πολέμους, ριζικά διαφορετικούς από τους ναπολεόντειους πολέμους, ο Κλάουζεβιτς ζητούσε να συμβάλει σε μια ισορροπία δυνάμεων μεταξύ των ευρωπαϊκών κρατών ως μόνο τρόπο αποφυγής ληστρικών πολέμων.

Μόνον ύστερα από τους δύο Παγκόσμιους Πολέμους, στη διάρκεια της υποτιθέμενης αποναζιστικοποίησης της Γερμανίας, ο Καρλ Σμιτ αντιστρέφει τη θεωρία του Κλάουζεβιτς περί πολέμου ως συνέχισης, με άλλα μέσα, της πολιτικής των εθνικών κρατών, μεταβιβάζοντας, τώρα, το βάρος από τον τακτικό στρατό των εμπλεκομένων σε πόλεμο βάσει των κανόνων του στρατιωτικού και διεθνούς δικαίου σε ένα νέο είδος στυγνού πολέμου χωρίς κανόνες, τον οποίο εμπνέεται από το φαινόμενο του αντάρτικου που πρωτοεμφανίζεται στην Ισπανία, το 1808, όταν, παρά τη νίκη του Ναπολέοντα εναντίον της ισπανικού τακτικού στρατού, με τη συναίνεση της άρχουσας τάξης των Ισπανών αριστοκρατών και αστών, ο γαλλικός τακτικός στρατός ηττάται στον ανταρτοπόλεμο που διεξάγουν Ισπανοί αντάρτες, αντιστεκόμενοι στην υποδούλωση της χώρας τους στη Γαλλία του Ναπολέοντα. Εμπνεόμενος από το φαινόμενο του ισπανικού αντάρτικου, ο Κ. Σμιτ το αντιστρέφει, διαστρεβλώνοντάς το σε δόγμα απηνούς παντί τρόπω πολεμικής σκληρότητας.

Ετσι, η θεωρία του αντάρτη με τον προσωρινό τίτλο «Παρεμβολή στην έννοια του πολιτικού», με βάση το σχήμα της απόλυτης έχθρας που διατυπώνει στις διαλέξεις του, στην Ισπανία του Φράνκο, το 1962, είναι το επιστέγασμα της Εννοιας του πολιτικού που επεξεργάστηκε ο ίδιος, από τον Μεσοπόλεμο ακόμη, ως υποκατάστατο της Πολιτικής⁽¹⁾, όπως αυτό ίσχυσε στο πλαίσιο της βαθμιαία αναδυόμενης, στο β' μισό του 20ού αι., παγκοσμιοποίησης.

Η απουσία υπερασπιστικής γραμμής ελάχιστης αντίστασης σε περίπτωση άμεσης απειλής πολέμου ωθεί τον Κ. Σμιτ, με καθυστέρηση ενάμιση και παραπάνω αιώνα, να μεταβιβάσει από το αποικιοκρατούμενο θύμα στον αποικιοκράτη θύτη τον ρόλο του αντάρτη, καθώς τόσο το διεθνές δίκαιο όσο και το παγκόσμιο στρατιωτικό δίκαιο δεν προέβλεπαν την προστασία από αυτόν των ανταγωνιζόμενων αποικιοκρατικών δυνάμεων της Δύσης σε περίπτωση άμεσης απειλής πολέμου. Στο φάσμα των νόμιμων, βάσει του διεθνούς στρατιωτικού δικαίου, πολέμων, συμπεριλαμβάνονταν μορφές εθνικο-απελευθερωτικών, αντιαποικιοκρατικών, αντικαθεστωτικών πολέμων, με πρωταγωνιστή τον αντάρτη ως εκφραστή του δίκαιου κατά του άδικου πολέμου, στη σχέση τακτικού και άτακτου στρατού, με στόχο, σε εθνικό ή σε διεθνές επίπεδο, την ανατροπή της ισχύουσας κοινωνικο-πολιτικής τάξης.

Αντιμέτωπος με το δίλημμα που προκύπτει από την αποτίμηση του αντάρτη είτε ως θύματος (G. Shroers) είτε ως θύτη (Neblen) του εγκαθιδρυμένου στην εποχή μας μηδενισμού της καταστροφής, που ληστεύει και φονεύει ορμώμενος από το τίποτα, ο Σμιτ, έχοντας κατά νου το δυνάμει επερχόμενο, κλίνει προς την άποψη του χιτλερικού Ερνεστ Γιούγκερ, ο οποίος, στο έργο του Der Waldgang (1951), επινοεί τον ληστή του δάσους ως αρχετυπική μορφή αντάρτη ανάλογη με τη μορφή του περικυκλωμένου από τις μηχανές εργάτη που βγαίνει στο δάσος.

Ομως, το δάσος συμβολίζει τώρα τον απανταχού τόπο του αγώνα υπερίσχυσης του ισχυρού έναντι του ανίσχυρου ενώ, σε πλήρη συμφωνία και με τον Μ. Χάιντεγκερ, δεν αναθέτει τη νομιμοποίηση του αντάρτη του τεχνικού πολιτισμού στον νομοθέτη ή στον δημοσιολόγο, αλλά στον γνώστη της πολιτικής θεολογίας που κρύβει μέσα του έναν θεολόγο ικανό να επικυρώσει την ανομία ως υποκατάστατο της αμφίλογης αταξίας. Σε υποσημείωση του βιβλίου του (βλ. Theorie der Partisanen, Zwischenbemerkung zum Begriff des Politischen, Βερολίνο, 1963), προκειμένου να στηρίξει την άποψή του για τον αντάρτη-θύτη, στη νέα εποχή της τεχνοδικίας, ο Κ. Σμιτ ερμηνεύει σκοπίμως και κατά το δοκούν εκείνες ειδικά τις παραγράφους της χεγκελιανής φιλοσοφίας του κράτους και του δικαίου (1821) που αναφέρονται στις διεθνείς επιπτώσεις της υπερανάπτυξης της τεχνικής για την αστική τάξη. Αποψη που, αν και διορθώνει κριτικά με τρόπο ουσιαστικό ο Μαρξ, έδωσε λαβή και νομιμότητα στις αλλεπάλληλες εισβολές υπερδυνάμεων σε αποικιοκρατούμενες ή υπανάπτυκτες τριτοκοσμικές χώρες, από τον πόλεμο της Αλγερίας έως τις μέρες μας, με αποκορύφωμα την εξολόθρευση των Παλαιστινίων στη Γάζα.

1. Για το πολιτικό, βλ. Αλ. Δεληγιώργη, Νύχτα & ομίχλη, Χάιντεγκερ, ο μεταφυσικός του μηδενισμού, εκδ. Αρμός, 2024.

*Ομ. καθηγήτρια Φιλοσοφίας, συγγραφέας