Σε τι χρησιμεύει το πανεπιστήμιο;

Από τότε που υπάρχουν στην ιστορική εξέλιξη της ανθρωπότητας πανεπιστήμια (δηλαδή εδώ και μια χιλιετία, από τον 11ο αιώνα μέχρι σήμερα στον 21ο αιώνα) η σχέση ανάμεσα στο χρήμα και τη σκέψη έχει θεμελιωθεί με όρους που ταιριάζουν στο πνεύμα της εκάστοτε ιστορικής εποχής. Αυτή την ιδέα που εκθέτω μπορούμε να την επεξεργασθούμε στις συνθήκες της τωρινής συγκυρίας. Η κυβέρνηση Μητσοτάκη προωθεί προς ψήφιση στο Κοινοβούλιο ένα σχέδιο νόμου (με την ψευδώνυμη επωνυμία «Ελεύθερα Πανεπιστήμια») το οποίο ανατρέπει τη σχέση κοινωνίας και πανεπιστημίου που ισχύει εδώ και μια χιλιετία!

Δεν αμφιβάλλω ότι στην πολιτική δημόσια σφαίρα διεξάγεται ένας δημιουργικός και εποικοδομητικός διάλογος για τις μεταρρυθμίσεις στο πανεπιστήμιο. Η έμφαση (και σε επίπεδο απόψεων και σε επίπεδο επιχειρημάτων) δίνεται στην ίδρυση ιδιωτικών πανεπιστημίων ή μη κρατικών πανεπιστημίων σύμφωνα με το υφιστάμενο νομικό πλαίσιο. Αλλά αλλού βρίσκεται το μείζον πρόβλημα. Και αυτό δεν έχει να κάνει με το νομικό πλαίσιο, αλλά με την ιδεολογικο-πνευματικο-πολιτική συνθήκη του ίδιου του πανεπιστημίου.

Η ελληνική πολιτική κοινωνία με όλες τις εκδοχές της (αλλά προ πάντων στην κοινοβουλευτική εκδοχή της) θα πρέπει να απαντήσει στο ερώτημα: «σε τι χρησιμεύει το πανεπιστήμιο στην κοινωνία;». Είναι άραγε θεσμικός εκπαιδευτικός μηχανισμός διευθέτησης των κοινωνικών ανισοτήτων και επομένως θεσμικό πρόγραμμα κοινωνικής δικαιοσύνης; Ή μήπως είναι η κοινωνική σφαίρα αυτοδημιουργίας της σύγχρονης αστικής κοινωνίας;

Θέλω να εκθέσω τους προβληματισμούς μου για το υπό ψήφιση νομοσχέδιο με σαφήνεια και καθαρότητα: το πανεπιστήμιο που ιδρύει η κυβέρνηση Μητσοτάκη είναι μόνο «κατ’ όνομα» πανεπιστήμιο! Η πανεπιστημιακή κοινότητα δεν ενδιαφέρεται για τις απόψεις των κέντρων του νεοφιλελευθερισμού στην πολιτική κοινωνία μας σχετικά με το πανεπιστήμιο. Εκείνο που έχει σημασία να κατανοήσουμε επιτέλους όλοι μας είναι το εξής: η διαχρονική και ταυτόχρονα ιστορική σχέση κοινωνίας και πανεπιστημίου δεν μπορεί να ανατραπεί. Το πανεπιστήμιο, να το πω απλά, είναι ο νους της κοινωνίας. Εάν το πανεπιστήμιο μετατραπεί σε «δημόσια υπηρεσία» ή σε πεδίο ανταγωνισμού ιδιωτικών επιχειρηματικών συμφερόντων, τότε το μέλλον της κοινωνίας αυτής θα είναι να εξαρτάται από τον παντοδύναμο θεό που ονομάζεται χρηματοπιστωτικό χρηματικό κεφάλαιο.

Συνοψίζοντας αυτές τις σκέψεις μου επαναθέτω τα ερωτήματα: ποιο ρόλο παίζει το πανεπιστήμιο σε μια κοινωνία; Σε τι χρησιμεύει το πανεπιστήμιο σε μια κοινωνία; Γιατί ο Μητσοτάκης αντιστρέφει τη σχέση κοινωνίας και πανεπιστημίου; Στο μυαλό του το πανεπιστήμιο από νους της κοινωνίας «μετασχηματίζεται» σε παράρτημα της ελληνικής πολιτικής κοινωνίας, η οποία η ίδια αυτοπροσδιορίζεται ως «ανώνυμη εταιρεία» διαχείρισης της δημόσιας περιουσίας και του «πνευματικού κεφαλαίου» της Ελλάδας. Οποιος βουλευτής ψηφίσει στο Κοινοβούλιο αυτή τη ρύθμιση για τα πανεπιστήμια, θα αντιληφθεί σε λίγα χρόνια πως ο ίδιος δεν διάβασε ποτέ το κείμενο του Καντ: «Πώς προσανατολίζομαι στη σκέψη» (1795). Αυτός ο βουλευτής ψηφίζει όχι για τις «τριετίες» του νομοσχεδίου ασφάλισης, αλλά ψηφίζει εάν και πώς το πανεπιστήμιο θα παραμείνει ο «νους», η «σκέψη» για την κοινωνία μας.

*Καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης