Οι θηλυκές ερωτικές συνευρέσεις... φαστ φουντ

Οι ελεύθερες και πολυφωνικές ερωτικές σχέσεις όχι μόνο των ανδρών αλλά και των γυναικών, που μέχρι πρόσφατα ήταν αντικείμενο κοινωνικών διεκδικήσεων, σφοδρών αντιπαραθέσεων και πηγή μεγάλου άγχους, θεωρούνται πλέον μια απολύτως φυσική ερωτική και κοινωνική συμπεριφορά· τόσο φυσιολογική και επιβεβλημένη ώστε η μη ικανοποίησή της να χρήζει πλέον… ψυχοθεραπευτικής αγωγής. Ωστόσο, όλο και πιο συχνά, διαπιστώνουμε ότι τόσο η κοινωνική, οικονομική όσο και η σεξουαλική χειραφέτηση των γυναικών εκδηλώνεται με την ιδιοποίηση των άλλοτε κυρίαρχων σεξιστικών –και άρα αλλοτριωτικών– ανδροκρατικών προτύπων συμπεριφοράς.

Παραδόξως, το απολύτως σωστό αίτημα των γυναικών για ίσες σεξουαλικές ελευθερίες και δικαιώματα με τους άνδρες φαίνεται ότι στην πράξη μεταφράζεται συχνά σε ένα απρόσωπο και χωρίς συναισθηματικό κόστος «πήδημα» ανδρικού τύπου. Δυστυχώς, με τη συνδρομή μιας υποτίθεται διαφορετικής φυλετικής παιδείας και των ΜΜΕ, η ατομική και συλλογική έκφραση της βαθύτερης ανάγκης των δύο φύλων για ισότιμη ερωτική συμπεριφορά μετουσιώνεται σε μια ανούσια και ατελέσφορη κατανάλωση... σεξ.

Η πολύ γνωστή τηλεοπτική σειρά «Sex & the City» περιγράφει, με κάποια κριτική διάθεση και πολύ χιούμορ, τις ατελείωτες ερωτικές περιπέτειες τεσσάρων φιλενάδων που ζουν στη Νέα Υόρκη. Τέσσερις ανύπαντρες γυναίκες που οι συμπεριφορές τους συνοψίζουν και κυρίως προβάλλουν τηλεοπτικά μια ωραιοποιημένη εκδοχή των κυρίαρχων σήμερα προτύπων ερωτικής ζωής σε μια μεγαλούπολη. Ανάμεσά τους βρίσκουμε και την εκρηκτική Σαμάνθα, μια ιδιαίτερα γοητευτική σαραντάρα η οποία, βλέποντας τα ερωτικά βάσανα των φιλενάδων της, αποφασίζει να ζήσει ελεύθερα την αχαλίνωτη επιθυμία της για σεξ, χωρίς τους ηθικούς προτεσταντικούς και τους συμβατικούς κοινωνικούς περιορισμούς.

Το ότι μια σύγχρονη γυναίκα –και όχι απαραίτητα με τις εντυπωσιακές σωματικές προδιαγραφές της Σαμάνθας– μπορεί κάλλιστα να έχει πολλές τυχαίες και εφήμερες ερωτικές σχέσεις όταν επιθυμεί να βιώσει νέες σεξουαλικές εμπειρίες χωρίς έρωτα και χωρίς τις γνώριμες συναισθηματικές «επιπλοκές» που αυτές οι επιλογές της συνεπάγονται, είναι ένα ζήτημα που κάθε άλλο παρά λυμένο πρέπει να θεωρείται, μολονότι απασχολεί, από καιρό, τους ειδικούς ψυχολόγους, σεξολόγους και κοινωνιολόγους. Πράγματι, τα τυχαία και εφήμερα ερωτικά ζευγαρώματα –ό,τι οι Αγγλοσάξονες αποκαλούν «one night stand»– αποτελούν, τα τελευταία χρόνια, το κεντρικό αντικείμενο όχι μόνο πολλών βιβλίων, κινηματογραφικών ταινιών ή τηλεοπτικών σειρών αλλά και συστηματικών επιστημονικών ερευνών.

Πάντως, είναι πια ολοφάνερο ότι κάτι έχει αλλάξει στις εκδηλώσεις του γυναικείου ερωτισμού ή, τουλάχιστον, στον τρόπο που κατανοούμε τη θηλυκή ερωτική συμπεριφορά. Για παράδειγμα, ενώ οι περισσότερες γυναίκες εξακολουθούν να αναζητούν σε μια μόνιμη σχέση συντρόφους που να τους εμπνέουν εμπιστοσύνη και σιγουριά, τα κριτήριά τους είναι λιγότερο αυστηρά όταν πρόκειται για εφήμερες ερωτικές περιπέτειες. Στη δεύτερη περίπτωση, ωστόσο, επιλέγουν με τυπικά ανδρικά κριτήρια: όντας οικονομικά ανεξάρτητες και κοινωνικά χειραφετημένες, μπορούν να επιλέγουν άνδρες «για μια νύχτα» με αποκλειστικά εξωτερικά και επιφανειακά κριτήρια.

Αν όντως αυτά τα «νέα» πρότυπα απενοχοποιημένης έκφρασης της θηλυκής σεξουαλικότητας έχουν γίνει πλέον αποδεκτά και επικρατούν στις σύγχρονες κοινωνίες, όπως πολύ συχνά λέγεται και προβάλλεται από τα ΜΜΕ, τότε αυτό θα έπρεπε να τεκμηριώνεται και από τις σχετικές εμπειρικές και στατιστικές μελέτες.

Ακόμα και τα «καλά» κορίτσια… το κάνουν

Οι πρώτες επιστημονικές προσπάθειες στατιστικής διερεύνησης αυτού του φαινομένου πραγματοποιήθηκαν κατά τα τέλη του εικοστού αιώνα. Από αυτές τις έρευνες προέκυψε ότι όποτε ένα άγνωστο αλλά γοητευτικό άτομο του άλλου φύλου φλερτάρει κάποιον ή κάποια από ένα αρκετά μεγάλο δείγμα εθελοντών, το 75% των ανδρών αντιδρά θετικά στο ερωτικό παιχνίδι, ενώ η πλειονότητα των γυναικών αντιδρά συνήθως αρνητικά και αποτρεπτικά.

Πολλά πράγματα έχουν αλλάξει από τότε, ωστόσο τα κοινωνικά στερεότυπα σχετικά με την «πρέπουσα» σεξουαλική συμπεριφορά καλά κρατούν, όπως π.χ. η κοινότοπη εικόνα του άντρα ως «ερωτομανούς δον Ζουάν» και της γυναίκας με πλούσια ερωτική ζωή ως «ελευθέρων ηθών». Πέρα από αυτές τις κοινοτοπίες, είναι βέβαιο ότι οι περισσότερες γυναίκες, σήμερα, αποδέχονται με πολύ μεγαλύτερη ευκολία τη μέχρι χθες καταπιεσμένη επιθυμία τους για εφήμερες ερωτικές περιπέτειες, για σεξ χωρίς συναισθηματικές επιπλοκές.

Και η αναζήτηση ερωτικής ηδονής έξω από τις μόνιμες σχέσεις των γυναικών μπορεί να εξηγηθεί είτε από το ότι βρίσκουν πλέον βαρετή τη δοκιμασμένη «συζυγική» ερωτική ζωή τους, είτε, όπως συμβαίνει συχνά, ως απάντηση στις απιστίες του μόνιμου συντρόφου τους. Υπάρχει όμως και μια τρίτη, κατά τη γνώμη μας πολύ πιο ενδιαφέρουσα, κατηγορία γυναικών που διεκδικούν πλέον απροκάλυπτα και συνειδητά το δικαίωμά τους να ικανοποιούν «απλώς» τις σεξουαλικές τους ανάγκες, έξω και πέρα από μια αποκλειστική ερωτική σχέση.

Βέβαια, το άμεσο και ακανθώδες ερώτημα που προκύπτει από αυτή την τελευταία καινοφανή και πιο ειλικρινή γυναικεία προσέγγιση της ερωτικής ζωής είναι το εξής: Μπορεί όντως να υπάρξει ουσιαστική σεξουαλική επαφή χωρίς συναίσθημα; Ενα ερώτημα που συνδέεται άμεσα με ένα άλλο επιστημονικό ερώτημα που απασχολεί, από καιρό, ανθρωπολόγους και εξελικτικούς ψυχολόγους: Εχουν οι άνθρωποι μια φυσική, δηλαδή βιολογική προδιάθεση για μονογαμικές ή για πολυγαμικές σχέσεις; Αν, όπως υποστηρίζουν οι επιστημονικές θεωρίες περί «εγωιστικών γονιδίων», είμαστε γενετικά προγραμματισμένοι να αναπαράγουμε μόνο τα γονίδιά μας, τότε η περίπλοκη και δήθεν ελεύθερη ερωτική συμπεριφορά μας δεν είναι τίποτα περισσότερο από ένα πανούργο «τέχνασμα» που επιλέχθηκε, κατά την πορεία της εξέλιξής μας, επειδή ακριβώς ικανοποιεί το θεμελιώδες ένστικτό μας για αναπαραγωγή του γονιδιώματός μας.

Ομως, ακόμα κι αν όντως έτσι έχουν τα πράγματα, τότε γιατί όλα τα πρωτεύοντα θηλαστικά επιδεικνύουν μια εκπληκτική ποικιλομορφία στις εκδηλώσεις και στις ρυθμίσεις των σεξουαλικών συμπεριφορών τους;

Γιατί, για παράδειγμα, τόσο τα αρσενικά όσο και τα θηλυκά πρωτεύοντα θηλαστικά είναι ως επί το πλείστον πολυγαμικά και μόνο περιστασιακά υιοθετούν μια μονογαμική συμπεριφορά (γίββωνες, ουραγκοτάγκοι και χιμπαντζήδες); Από όλα τα πρωτεύοντα, μόνο οι μπονόμπο (πυγμαίοι χιμπαντζήδες του Κονγκό) και οι άνθρωποι κάνουν σεξ αντικριστά και κατά την ερωτική πράξη ανταλλάσσουν παθιασμένα φιλιά με διείσδυση της γλώσσας. Η ερωτική ζωή των πρώτων ανθρώπων που εμφανίστηκαν στην Αφρική πριν από 6,5-7 εκατομμύρια χρόνια δεν διέφερε σχεδόν σε τίποτα από αυτή των σημερινών μπονόμπο. Εκτοτε, όλες οι μεγάλες εξελικτικές αλλαγές στην ανατομία και τη συμπεριφορά του ανθρώπινου είδους συνοδεύονται πάντα από σημαντικές μεταβολές της ερωτικής του συμπεριφοράς. Η σταδιακή πολυπλοκοποίηση της κοινωνικής και ειδικότερα της σεξουαλικής συμπεριφοράς μας –όπως εκφράζεται στο φλερτάρισμα, στη συνουσιακή πράξη και στην ανατροφή των παιδιών– αντιστοιχεί στην εξελικτική ανάπτυξη και διαφοροποίηση των ειδικών δομών και μηχανισμών του εγκεφάλου μας.

Το έμφυλο εγκεφαλικό αποτύπωμα του σεξ

Σήμερα, οι εμφανείς διαφορές στην ερωτική συμπεριφορά των δύο φύλων αναζητούνται στις χαρακτηριστικές αλλαγές στη δομή και την οργάνωση του εγκεφάλου των ανδρών και των γυναικών. Ετσι, από διάφορες νευροψυχολογικές και νευροαπεικονιστικές έρευνες προέκυψε ότι ενώ για μια γυναίκα προέχει κατά κανόνα η ερωτική γοητεία που ασκεί πάνω της τόσο η συνολική παρουσία όσο και η ερωτική συμπεριφορά ενός άντρα, για τους άντρες πρωτεύοντα ρόλο παίζουν τα εξωτερικά και πιο επιφανειακά οπτικά χαρακτηριστικά: η εξωτερική εμφάνιση, οι «σωστές» σωματικές προδιαγραφές κ.ά.

Πράγματι, όπως αποκαλύπτουν οι πιο πρόσφατες εργαστηριακές αναλύσεις του ερωτικού εγκεφάλου, οι νευρωνικοί και οι βιοχημικοί μηχανισμοί της ερωτικής έλξης, της γοητείας και κυρίως της σεξουαλικής διέγερσης, είναι όντως αρκετά διαφορετικοί στον εγκέφαλο των ανδρών και των γυναικών.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι οι διαφορές στα νευρορρυθμιστικά μόρια που πυροδοτούν την ερωτική διέγερση, όπως π.χ. η έκκριση της ορμόνης τεστοστερόνη, αλλά και της οξυτοκίνης στις γυναίκες και της αργινίνης-βασοπρεσσίνης στους άνδρες, νευροχημικοί παράγοντες που σχετίζεται στενά με τη λίμπιντο. Εξίσου σημαντικές είναι όμως και οι ανατομικές διαφορές στα εγκεφαλικά «κέντρα του σεξ», δηλαδή στις εγκεφαλικές δομές που εμπλέκονται άμεσα στην εκδήλωση των ερωτικών αισθημάτων: ο επικλινής πυρήνας των γυναικών είναι πιο πλούσιος σε υποδοχείς οξυτοκίνης, ενώ η κοιλιακή ωχρά σφαίρα στους άνδρες έχει περισσότερους υποδοχείς αργινίνης.

Ο εσκεμμένος αποκλεισμός ή το μπλοκάρισμα λόγω παθήσεων της ικανότητας δέσμευσης αυτών των νευρωνικών υποδοχέων από τα αντίστοιχα ρυθμιστικά μόρια, όχι απλώς εμποδίζει το ερωτικό ζευγάρωμα, αλλά και εξαλείφει κάθε ερωτική διάθεση. Βέβαια, τέτοιες αναγωγιστικές και αυστηρά εντοπιστικές ερμηνείες της ερωτικής συμπεριφοράς μας δεν αποτελούν καθόλου μια πλήρη ή οριστική εξήγηση του ανθρώπινου ερωτισμού. Ωστόσο, υποδεικνύουν σαφώς την ύπαρξη μιας σαφέστατης αλληλεξάρτησης και μιας στενότατης σχέσης μεταξύ των δήθεν αμιγώς πολιτισμικών ή, έστω, ψυχοκοινωνικών φαινομένων της ερωτικής συμπεριφοράς μας από τους εγγενείς βιολογικούς παράγοντες, όπως π.χ. η εξάρτηση της σεξουαλικότητάς από ορισμένα ρυθμιστικά μόρια, και από συγκεκριμένες εγκεφαλικές δομές και λειτουργίες!

Βιολογικοί παράγοντες που, ενώ δεν επικαθορίζουν απόλυτα τις ερωτικές μας συμπεριφορές, είναι βέβαιο ότι οριοθετούν τους σεξουαλικούς ρόλους και τις ερωτικές επιθυμίες μας. Πάντως, το αποφασιστικό βιολογικό και πολιτισμικό βήμα πρέπει να έγινε πριν από εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια, όταν οι πρώτοι Homo Sapiens συνειδητοποίησαν ότι η τεκνοποίηση είναι συνέπεια της ερωτικής πράξης, στην οποία και οι δύο ερωτικοί σύντροφοι πρέπει να συμμετέχουν. Διόλου περίεργο, λοιπόν, ότι οι άνθρωποι αρχικά ήταν πολυγαμικοί (όπως και τα άλλα πρωτεύοντα), ενώ κατόπιν ασκούσαν επιλεκτικά είτε την πολυανδρία (πολλοί άνδρες για μία γυναίκα) είτε την πολυγυνία (πολλές γυναίκες για έναν άνδρα), ανάλογα με τις βιοκοινωνικές συνθήκες και τους οικολογικούς περιορισμούς.

Μόνο μετά την επικράτηση του σεξοφοβικού χριστιανισμού θα καταφέρει να επιβληθεί, κυρίως στις χώρες της Δύσης, η μονογαμία όχι ως προσωπική επιλογή αλλά ως θεϊκή εντολή. Και για πρώτη φορά στην ανθρώπινη ιστορία η ελεύθερη άσκηση του σεξ θα θεωρηθεί ως «αμάρτημα», ενώ μέχρι τότε αμάρτημα ήταν μόνο… η αγαμία. Εξάλλου, πάνω στις χριστιανικές μονογαμικές αξίες και σχέσεις θα οικοδομηθεί, πολύ αργότερα, το νεωτερικό καπιταλιστικό μοντέλο της «πυρηνικής οικογένειας» που επικρατεί μέχρι σήμερα, παρά τα σοβαρά προβλήματα που αντιμετωπίζει.