«Το Σκασιαρχείο» (Τεύχος Μαρτίου 2026)

Τα ζητήματα της βίας των νέων και του σχολικού εκφοβισμού είναι θέματα που επανέρχονται διαρκώς και με αυξανόμενη ένταση. Την ίδια στιγμή που χρειάζονται άμεσα απαντήσεις και αντιμετώπιση, μοιάζει η δημόσια συζήτηση να αδυνατεί να ενσωματώσει βιώσιμες προτάσεις, με παιδαγωγικό προσανατολισμό. Σε μια εποχή που οι κοινωνικές ανισότητες διευρύνονται και οι δημόσιες υποστηρικτικές δομές αποδυναμώνονται, το σχολείο καλείται να διαχειριστεί ολοένα πιο σύνθετα ζητήματα χωρίς την αναγκαία υποστήριξη.

Στο σχολείο συμπυκνώνονται ή καθρεφτίζονται, συχνά με βίαιο και κατεπείγοντα τρόπο, οι ψυχοκοινωνικές δυσκολίες της εποχής μας: άγχος, μοναξιά, αίσθημα ματαίωσης, έλλειψη προοπτικής, συγκρούσεις, αλλά και συμπεριφορές υψηλού κινδύνου. Εκεί εκφράζονται, δεν γεννιούνται, αλλά εκεί ζητούν απαντήσεις.

Εδώ και πολλά χρόνια βιώνουμε μια παρατεταμένη κρίση και, ως αποτέλεσμα αυτής, μια παρατεταμένη αποδυνάμωση των δημόσιων δομών παιδικής προστασίας και ψυχικής υγείας, με ιδιαίτερα οξυμένες συνέπειες για τα παιδιά και τους εφήβους. Υπηρεσίες υποστελεχωμένες, λίστες αναμονής που διαρκούν μήνες, έλλειψη πρόληψης και έγκαιρης παρέμβασης.

Σε αυτό το τοπίο, με βάση το τελευταίο νομοσχέδιο για την ψυχική υγεία είχαμε τη συγκρότηση ενός ενιαίου οργανισμού, που συγχωνεύει τις δομές θεραπείας και πρόληψης των εξαρτήσεων. Ως αποτέλεσμα, διαλύονται και υποβαθμίζονται δομές με διαφορετική φιλοσοφία, ριζωμένες στις κοινότητες και με πολυετές έργο. Η εξέλιξη αυτή δημιουργεί εύλογες ανησυχίες για την περαιτέρω αποδυνάμωση της κοινοτικής και παιδαγωγικής διάστασης της πρόληψης.

Η παραπάνω συγκυρία μάς ώθησε να αφιερώσουμε το παρόν τεύχος στο ζήτημα των εξαρτήσεων. Σήμερα φιλοξενούμε κείμενα που αναδεικνύουν τη σημασία της πρόληψης ως συλλογικής, κοινωνικής και παιδαγωγικής διαδικασίας. Η σύνδεση με την Πανελλήνια Ημέρα κατά του Σχολικού Εκφοβισμού, στις 6 Μαρτίου, δεν είναι τυχαία.

Τα ψυχοκοινωνικά προβλήματα που εμφανίζονται στον χώρο του σχολείου δεν αποτελούν μεμονωμένα φαινόμενα. Αντίθετα, πρόκειται για διαφορετικές εκφράσεις κοινών αιτιών. Πέρα από τις ατομικές και οικογενειακές διαστάσεις που συνήθως κατακλύζουν τη συζήτηση, χρειάζεται να μιλήσουμε για τις κοινωνικές και πολιτισμικές διαστάσεις. Ετσι, θα μπορέσουμε να σχεδιάσουμε με ανάλογο τρόπο και τις παρεμβάσεις μας. Η κοινωνική ανασφάλεια, η αποδυνάμωση των συλλογικών δεσμών, η πίεση για επίδοση, η έλλειψη χώρων ουσιαστικής συμμετοχής και δημιουργικής έκφρασης αποτελούν κοινούς παράγοντες που διαπερνούν πολλά φαινόμενα, από τον εκφοβισμό μέχρι την εμπλοκή σε εξαρτητικές συμπεριφορές.

Κι εδώ, είναι κρίσιμο να θυμόμαστε ότι η βία δεν έχει μόνο μία μορφή. Δεν είναι μόνο αυτή που στρέφεται προς τους άλλους και αναδεικνύεται, συχνότερα, στη δημόσια συζήτηση. Είναι και αυτή που στρέφεται προς τον εαυτό: αυτοτραυματισμοί, χρήση ουσιών, επικίνδυνες συμπεριφορές, σιωπηλή απόσυρση.

Αναρωτιόμαστε: Μπορεί η απάντηση σε όλα αυτά να είναι η αυστηροποίηση, η ποινικοποίηση ή/και η μετατροπή του σχολείου σε χώρο επιτήρησης; Αυτό που έχουμε ανάγκη είναι ο δημόσιος και συμπεριληπτικός χαρακτήρας του σχολείου. Χρειάζεται να στηριχθούν με ουσιαστικό τρόπο οι δομές ψυχικής υγείας και πρόληψης και να αναγνωριστεί ότι η φροντίδα των παιδιών είναι συλλογική ευθύνη. Προϋπόθεση για όλα αυτά είναι η πλήρης στελέχωση του σχολείου, η υποστήριξή του και η ενίσχυση του ολιστικού παιδαγωγικού προσανατολισμού του.

Η εμπειρία των φορέων πρόληψης, των εκπαιδευτικών κοινοτήτων και των επαγγελματιών ψυχικής υγείας δείχνει ξεκάθαρα ότι οι πιο αποτελεσματικές παρεμβάσεις είναι εκείνες που στοχεύουν συνολικά στην προαγωγή της ψυχοκοινωνικής υγείας, στην ενδυνάμωση των σχέσεων μέσα στη σχολική κοινότητα, στην ανάπτυξη δεξιοτήτων ζωής, στην καλλιέργεια κλίματος εμπιστοσύνης και συμμετοχής μέσα στο σχολείο. Συνολικά, στην άμβλυνση των παραγόντων κινδύνου και την ενίσχυση των παραγόντων προστασίας.

Με άλλα λόγια, η πρόληψη στο σχολείο αφορά όλα τα άτομα που εμπλεκόμαστε σε αυτό και συνιστά μια καθημερινή παιδαγωγική στάση που δίνει έμφαση στο πώς λειτουργεί η σχολική κοινότητα, στο πόσο χώρο δίνει στη φωνή των παιδιών, στο αν καλλιεργεί το αίσθημα του ανήκειν.

Το παρόν αφιέρωμα αποτελεί μια μικρή συμβολή σε αυτή τη συζήτηση. Θέλουμε να ανοίξουμε έναν διάλογο που θα υπερβαίνει τη λογική του φόβου και της καταστολής και, αντίθετα, θα στρέφεται προς τη φροντίδα, την παιδαγωγική και την κοινωνική δικαιοσύνη.

Η σκέψη μας, την ώρα που γράφουμε αυτές τις γραμμές, βρίσκεται στην ανάφλεξη που πυροδότησε στη Μέση Ανατολή η κοινή επίθεση Αμερικής και Ισραήλ στο Ιράν. Με πρόσχημα την υπεράσπιση της δημοκρατίας και των δικαιωμάτων των πολιτών του Ιράν από το θεοκρατικό καθεστώς, δύο βαθιά αντιδημοκρατικοί, αιματοβαμμένοι και αυταρχικοί ηγέτες, ο Τραμπ και ο Νετανιάχου, δεν διστάζουν να αιματοκυλήσουν αθώους πολίτες. Με συνέπειες απρόβλεπτες και ενδεχομένως ανυπολόγιστα τραγικές και με πρώτα θύματα, όπως πάντα, τα παιδιά. Το μυαλό μας λοιπόν τρέχει στα κορίτσια που σκοτώθηκαν στο σχολείο τους, την πρώτη μέρα των αμερικανικών βομβαρδισμών. Αγωνιούμε, όπως όλη η ανθρωπότητα, για τα χειρότερα που φαίνονται να έρχονται και απαιτούμε από τη δική μας κυβέρνηση να πάρει ξεκάθαρη θέση, να καταδικάσει την επέμβαση και να συμβάλει στη διατήρηση της ειρήνης και της σταθερότητας στην περιοχή και στον κόσμο.

* Δαμιανός Βογανάτσης, Δήμητρα Γαβριηλίδου, Μπάμπης Μπαλτάς, Χάρης Παπαδόπουλος, Φρόσω Παπαδοπούλου-Κορτζίδου, Γιάννης Παττακός, Αννα-Μαρία Σιδηροπούλου, Βίκυ Σπήτα | Επικοινωνήστε μαζί μας και στείλτε μας τα κείμενά σας για δημοσίευση στο εξής μέιλ: periodikofreinet@gmail.com