Ζωές και πολιτισμός είναι δεμένα με τα φυτά μας

Προστάτες των πόρων μιας χώρας, σε όποιο επίπεδο κι αν αναφέρεται κανείς, δεν είναι μόνον οι αρμόδιοι επιστήμονες, οι φορείς και οι εκάστοτε κυβερνήσεις. Προστάτες τους είμαστε δυνητικά όλοι οι πολίτες αναλόγως με τη συμπεριφορά μας.

Οσον αφορά ιδιαίτερα τους φυτογενετικούς πόρους, εμείς, ως καταναλωτές, με τις επιλογές μας σχετιζόμαστε άμεσα με τον πρωτογενή τομέα της χώρας, οπότε και με τη διατήρηση της βιοποικιλότητας που χαρακτηρίζει τον τόπο μας. Πώς λειτουργεί αυτή η αλληλουχία;

«Εχοντας στο μυαλό μας τρία δεδομένα: α. ότι τα τρόφιμα φυτικής προέλευσης είναι θεμελιώδη για τον ανθρώπινο πολιτισμό, β. ότι η Ελλάδα διαθέτει μια εξαιρετικά πλούσια φυτική βιοποικιλότητα και γ. ότι οι φυτογενετικοί πόροι αποτελούν τη βάση για τη συνεχή βελτίωση των καλλιεργειών, κι έχοντας μπροστά μας το «κακό σενάριο» της επισιτιστικής ασφάλειας και την πρόκληση για την αναστροφή του φαινομένου της κλιματικής αλλαγής που ήδη βιώνουμε, θα πρέπει με κάποιο τρόπο να “συνδεθούμε” ως καταναλωτές με την πηγή της “πληροφορίας” που αφορά τη διατήρηση της ζωής, που δεν είναι άλλη από τους φυτογενετικούς πόρους της χώρας».

Με αυτά τα λόγια η δρ Φωτεινή Μυλωνά, ερευνήτρια και υπεύθυνη της Τράπεζας Γενετικού Υλικού στο Ινστιτούτο Γενετικής Βελτίωσης & Φυτογενετικών Πόρων ΕΛΓΟ-ΔΗΜΗΤΡΑ, έδωσε το στίγμα της συζήτησης που θα ακολουθούσε περί σχέσεως καταναλωτών, παραγωγών και διατήρησης φυτογενετικών πόρων. Τι είναι τελικά οι φυτογενετικοί πόροι και γιατί μας είναι απαραίτητοι; Τι δύναμη έχει ένας καταναλωτής στις τάσεις της αγοράς; Πώς οι επιλογές του σε προϊόντα σχετίζονται με τον πρωτογενή τομέα και τη διατήρηση της βιοποικιλότητας της χώρας; Αυτά είναι τα κύρια ερωτήματα που τέθηκαν και δόθηκαν απαντήσεις σε πολλά που ίσως δεν γνωρίζουμε.

● Τι είναι οι περιβόητοι φυτογενετικοί πόροι;

Με τον όρο «φυτογενετικοί πόροι» νοούνται οι τοπικές, παλιές, παραδοσιακές ποικιλίες που δεν καλλιεργούνται πια, άγρια συγγενή είδη των καλλιεργούμενων, αυτοφυή είδη καθώς και βελτιωμένες σειρές και ποικιλίες.

Οι Τράπεζες Γενετικού Υλικού, γνωστές σε όλο τον κόσμο ως Genebanks, διαθέτουν συλλογές σπόρων ή φυτών που μπορούν να χρησιμοποιήσουν οι επιστήμονες και ερευνητές για τη βελτίωση της γεωργίας και ακολούθως οι αγρότες, οι παραγωγοί και οι κτηνοτρόφοι, για τη βελτίωση των καλλιεργειών τους. Oι Τράπεζες Γενετικού Υλικού είναι λοιπόν «τράπεζες γονιδίων» και σε καμία περίπτωση δεν αποτελούν μυστηριώδεις «μαύρες τρύπες» ή «περίεργα χρηματοπιστωτικά» ιδρύματα.

Οφείλουμε να γνωρίζουμε ότι η Ελλάδα αποτελεί μια εξαιρετικά πλούσια σε βιοποικιλότητα χώρα της Ευρώπης. Περισσότερο από το ένα τρίτο των φυτικών ειδών της Ευρώπης απαντούν στην Ελλάδα.

Πολλά από αυτά είναι άγρια συγγενή των καλλιεργούμενων, δηλαδή αυτών που καλλιεργούμε, όπως π.χ. είδη βρώμης και κριθαριού, τριφύλλια και χορτοδοτικά ψυχανθή, αρωματικά και φαρμακευτικά βότανα, φρούτα και μούρα, άγρια λάχανα, καρότα, μπιζέλια. Και αυτά είναι μερικά απ’ όσα μπορούμε να αναφέρουμε.

Οι ελιές Καλαμών, π.χ., είναι γνωστές σε όλο τον κόσμο, τα ελληνικά κρασιά το ίδιο.

● Γιατί είναι πολύτιμοι οι φυτογενετικοί πόροι;

Ο πολιτισμός μας οφείλεται και στην κατανάλωση φυτογενετικών πόρων, οπότε και στην καλλιέργεια και αξιοποίησή τους. Βεβαίως, πάρα πολλά τρόφιμα που τρώμε σήμερα μπορεί να μας έχουν έρθει από άλλες χώρες, αλλά ο πολιτισμός μας είναι συνυφασμένος με γενετικούς πόρους, φυτά αυτοφυή στη χώρα μας.

Θα μπορούσατε να φανταστείτε πώς θα ήταν το ελληνικό Πάσχα χωρίς τσουρέκι φτιαγμένο από πλούσιο σιτάλευρο και μαστίχα ως ευωδιαστό μπαχαρικό;

Οι ζωές μας και ο πολιτισμός μας είναι αναμφίβολα συνδεδεμένα με αυτά τα φυτά που μας περιβάλλουν.

● Πώς σχετίζεται η διατήρηση των φυτογενετικών πόρων με την κλιματική αλλαγή που βιώνουμε;

Οι αλλαγές του κλίματος είναι ήδη γεγονός για το μεγαλύτερο μέρος της Ευρώπης, με απρόβλεπτους χειμώνες, ξαφνικά ακραία πολικά ψύχη την άνοιξη, ακανόνιστες και έντονες βροχές, υψηλές θερινές θερμοκρασίες και παρατεταμένες ξηρασίες.

Ακολούθως, το φάσμα των παρασίτων και ασθενειών ποικίλλει αναλόγως. Από την άλλη μεριά, η αγροτική παραγωγή πρέπει να συμβαδίζει με έναν ολοένα αυξανόμενο πληθυσμό, όχι μόνο στην Ελλάδα αλλά σε όλο τον κόσμο.

Ταυτόχρονα οι απαιτήσεις των καταναλωτών αλλάζουν, οδηγώντας στην ανάγκη για καλύτερης ποιότητας τροφές. Οι αγρότες κάνουν ό,τι μπορούν και οι κτηνοτρόφοι παλεύουν να παρακολουθήσουν τη νέα και μεταβαλλόμενη κλιματική κατάσταση.

Για να αντεπεξέλθουμε στις νέες συνθήκες, που οριοθετούν οι κλιματικές αλλαγές, είναι απαραίτητο να διαθέτουμε όχι μόνο τη γνώση και τα κατάλληλα εργαλεία αλλά και τη γενετική παραλλακτικότητα των φυτών, δηλαδή τα γενετικά χαρακτηριστικά, που είναι τμήμα του DNA τους. Χαρακτηριστικά που μπορούν να αξιοποιηθούν μέσω της βελτίωσης, για να δημιουργηθούν νέοι επιτυχείς συνδυασμοί και νέες ποικιλίες φυτών, ανθεκτικότερες και παραγωγικές και με λιγότερες ίσως εισροές.

Εδώ μπαίνουν, λοιπόν, οι γενετικοί πόροι, γνωστοί ως φυτογενετικοί.

● Οταν λέτε βελτίωση, τι θα πρέπει να καταλαβαίνει ένας καταναλωτής;

Η ερώτηση είναι διαχρονική όσο και η γεωργία στον πλανήτη Γη. Ο γεωργός-παραγωγός θέλει και πρέπει να καλλιεργεί ό,τι καλύτερο υπάρχει διαθέσιμο, δηλαδή βελτιωμένες ποικιλίες.

Η εξημέρωση των φυτών έγινε με την αδιάκοπη επιλογή και καλλιέργεια των σπόρων που συνέλεγαν οι πρώτοι γεωργοί, πριν από 10.000 χρόνια.

Παραδοσιακά οι γεωργοί για την επόμενη σπορά τους επέλεγαν τους καλύτερους σπόρους από τα καλύτερα και πιο εύρωστα φυτά.

Διάλεγαν τα φυτά που είχαν τους καλύτερους καρπούς σε σχήμα και μέγεθος και αυτά που δεν έφεραν προσβολές, έτσι ώστε η καλλιέργειά τους να είναι όσο το δυνατό πιο καλή και αποδοτική.

Σήμερα, οι βελτιωμένες ποικιλίες αποτελούν προϊόντα ερευνητικής και επιστημονικής προόδου.

Οι επιστήμονες/βελτιωτές έχουν τη γνώση και τα εργαλεία να επιλέγουν συγκεκριμένα χαρακτηριστικά που θεωρούνται κατάλληλα για τη βελτίωση, δηλαδή την καλυτέρευση της ποικιλίας.

Μέχρι να καταλήξουν σε μια βελτιωμένη ποικιλία, οι ερευνητές διενεργούν μια σειρά από ερευνητικές διαδικασίες και αξιολογήσεις, προσπάθεια που απαιτεί χρόνο, άρτια καταρτισμένο επιστημονικό και τεχνικό προσωπικό αλλά και οικονομική επένδυση.

● Ο καινούργιος παραγόμενος σπόρος -ή φυτό- θα συνεχίσει να ανήκει σε παραδοσιακή ποικιλία;

Πρέπει να αποσαφηνίσουμε ότι οι τοπικές παραδοσιακές ποικιλίες αποτελούν δυναμικούς πληθυσμούς φυτών του ίδιου είδους, που παρουσιάζουν κοινά χαρακτηριστικά και δεν έχουν υποστεί συστηματική επιλογή και βελτίωση.

Ετσι, ο βελτιωμένος σπόρος δεν μπορεί να ανήκει σε παραδοσιακή ποικιλία γιατί έχει υποστεί μια επιλογή για συγκεκριμένα χαρακτηριστικά που έθεσε ο ερευνητής.

Συνεπώς, ο σπόρος αυτός δεν περιέχει το σύνολο της παραλλακτικότητας/ποικιλομορφίας που είχε αρχικά ο πληθυσμός της παραδοσιακής ποικιλίας.

● Οι καταναλωτές ίσως όταν ακούν «βελτιωμένες» ποικιλίες να σκέφτονται ότι πρόκειται για «χημικό αποτέλεσμα» ή να το μπερδεύουν με την έννοια «μεταλλαγμένο» ή «υβρίδιο».

Είναι αναμενόμενο ότι αυτό που δεν είναι κατανοητό να αποτελεί μυστήριο, μέχρι λεπτομερούς ανάλυσης της διαδικασίας.

Ας τα πάρουμε ένα-ένα. Η βελτίωση λοιπόν και η δημιουργία νέων ποικιλιών δεν είναι αντικείμενο της χημείας, αλλά της γενετικής.

Ο πρώτος γενετιστής και βελτιωτής φυτών ήταν ο καλόγερος Mendel (Γκρέγκορ Γιόχαν Μέντελ, 1822-1884), γνωστός για τις μελέτες που πραγματοποίησε σχετικά με τους μηχανισμούς της κληρονομικότητας των χαρακτηριστικών στα φυτά, μελετώντας περισσότερα από 28.000 φυτά μπιζελιάς.

Οι καταναλωτές πρέπει να γνωρίζουν ότι άλλο πράγμα είναι το «μεταλλαγμένο» και άλλο είναι το «υβρίδιο».

Το υβρίδιο για τα φυτά αφορά το προϊόν διασταύρωσης δύο προγόνων (δηλ. δύο φυτών που μπορούν να διασταυρωθούν) για τη δημιουργία μιας βελτιωμένης ποικιλίας.

Η βελτιωμένη ποικιλία συχνά δεν μπορεί να αναπαραχθεί με σπόρους ή, αν συμβαίνει αυτό, οι απόγονοί της δεν είναι όμοιοι με αυτήν, γιατί είναι προϊόν διασταύρωσης δύο γονιών που διαφέρουν μεταξύ τους σε κάποια χαρακτηριστικά.

Ναι, ένας λόγος παραγωγής υβριδίων είναι για να έχεις μια ποικιλία με τα χαρακτηριστικά που θέλεις.

Συνάμα βέβαια εξασφαλίζεται και ένα σταθερό αγοραστικό κοινό. Θα πρέπει, όμως, να διασφαλίσεις να είναι τόσο πολύτιμο αυτό το αγαθό που τους δίνεις για να έρχονται κάθε φορά σε σένα και να αγοράζουν νέο σπόρο.

Οι επιστήμονες, όμως, κατέληξαν να κάνουν ένα υβρίδιο για να συνδυάσουν κάποια χαρακτηριστικά, όπως σας είπα, και να δημιουργήσουν μια ποικιλία με τα ιδανικά χαρακτηριστικά.

Φαίνεται απλό, όμως η δουλειά που απαιτείται για να επιλεγούν ποιοι θα είναι αυτοί οι δύο γονείς είναι ιδιαίτερα κοπιαστική όπως επίσης και η αξιολόγηση όλων των απογόνων για την παρουσία αυτών των χαρακτηριστικών.

Μπορεί να μην είναι εύκολα κατανοητές στους καταναλωτές οι επιπτώσεις της χρήσης και καλλιέργειας μη πιστοποιημένων σπόρων ή φυτών, αλλά σε επίπεδο παραγωγού είναι πολύ σημαντικές.

Υπεισέρχονται κάποιοι παράγοντες φυτοϋγείας. Να θυμηθούμε λίγο την xylella, π.χ., ή άλλους παθογόνους οργανισμούς που μεταφέρονται με το πολλαπλασιαστικό υλικό. Είναι γνωστό ατι τα φυτά που είναι άρρωστα δεν αποδίδουν, δεν παράγουν.

Επομένως, αν είσαι παραγωγός και θέλεις να διατηρήσεις την ποιότητα της παραγωγής σου, καλείσαι να χρησιμοποιείς κάθε φορά πιστοποιημένο σπόρο/πολλαπλασιαστικό υλικό.

Για μένα, αυτό θα πρέπει να ισχύει για όλες τις καλλιέργειες γιατί ο παραγωγός κάνει μια μεγάλη επένδυση και προσδοκά την απόδοση.

● Οσον αφορά τα μεταλλαγμένα, ποιο είναι σήμερα το καθεστώς στην Ελλάδα;

Οφείλουμε να τονίσουμε ότι η Ελλάδα είναι μια χώρα ελεύθερη από την καλλιέργεια Γενετικά Τροποποιημένων Φυτών (GMOFree).

Δεν επιτρέπεται η καλλιέργεια μεταλλαγμένων και δεν επιτρέπεται ούτε η εισαγωγή και διακίνηση μεταλλαγμένου πολλαπλασιαστικού υλικού.

Τα εισαγόμενα, συσκευασμένα, όμως προϊόντα μπορούν να περιέχουν σαν συστατικό τους μεταλλαγμένα σε ένα πολύ μικρό ποσοστό.

● Εξηγήστε μας τη σχέση καταναλωτή - πρωτογενούς τομέα.

Υπάρχουν πάρα πολλά αγνά υλικά με τα οποία ο Ελληνας παραδοσιακά έφτιαχνε μόνος του το φαγητό του. Και σήμερα κάποιος, χρησιμοποιώντας αγνά υλικά από την ελληνική γη, μπορεί να φτιάξει ένα πολύ ωραίο γεύμα με όλα τα απαραίτητα στοιχεία -βιταμίνες, ιχνοστοιχεία- για τη διατροφή του, έχοντας την ίδια στιγμή όλα τα ωραία αρώματα που του περιέγραφαν οι πρόγονοί του ότι είχε το φαγητό τους.

Αρα, είναι στη δική μας επιλογή το αν θέλουμε να υποστηρίξουμε ως καταναλωτές και τον πρωτογενή τομέα.

Γιατί όταν εγώ, ο καταναλωτής, επιλέγω τέτοια υλικά, αναγκάζω έναν πρωτογενή τομέα να μπορέσει να παρέχει ποιότητα και μάλιστα όχι απλά να μείνει στο πρώτο επίπεδο ποιότητας, αλλά να αναζητήσει και υλικά, εν προκειμένω ποικιλίες οι οποίες να είναι προσαρμοσμένες στο δικό μας περιβάλλον.

Ετσι, θα αξιοποιήσουμε όλο αυτό το υλικό, τους φυτογενετικούς πόρους που έχουμε κληρονομήσει από τις προηγούμενες γενιές, τους οποίους οι ερευνητές θα χρησιμοποιήσουν για να φτιάξουν τις νέες ποικιλίες. Κι έτσι ενισχύεται μία κυκλική οικονομία.

Βέβαια αυτή η πληροφορία δεν πρέπει να μας αποκλείσει την αγορά κάποιου εισαγόμενου προϊόντος που μπορεί να χρειαζόμαστε.

● Οι καταναλωτές μπορούν να επηρεάσουν δηλαδή την αγορά;

Μπορούν και πρέπει. Είναι στο χέρι του Ελληνα καταναλωτή. Δεν πρέπει να είμαστε παθητικοί αποδέκτες.

Ως καταναλωτές, μπορούμε και πρέπει να δείξουμε ότι μας ενδιαφέρει καθώς, αυξάνοντας τη ζήτηση συγκεκριμένων τροφίμων, αναλαμβάνουμε την ευθύνη για τα τρόφιμα που εμείς καταναλώνουμε. Και με δεδομένη την οικονομική κρίση, πιστεύω ότι πρέπει να προσπαθήσουμε να αναλύσουμε και να εξηγήσουμε τα θέματα αυτά με απλά λόγια στο ευρύ κοινό.

Βεβαίως, μη νομίζετε ότι οι πολίτες σε άλλες χώρες του κόσμου κατανοούν περισσότερο τη σημασία των φυτογενετικών πόρων.

● Πώς θα διατηρηθούν οι παραδοσιακές ποικιλίες αν καλλιεργούμε μόνο βελτιωμένες ποικιλίες; Πού θα μας οδηγήσει αυτό στο μέλλον;

Η ζωή εξελίσσεται. Και τα οικοσυστήματα εξελίσσονται. Αυτό που έχουμε βελτιώσει σήμερα δεν σημαίνει ότι θα είναι εξίσου καλό ύστερα από μερικές δεκαετίες. Θα πρέπει να ξαναβελτιωθεί.

Ομως στις βελτιωμένες ποικιλίες που έχεις αναπτύξει, δεν έχεις τη μεγάλη γενετική παραλλακτικότητα που έχει ένας τοπικός αβελτίωτος πληθυσμός.

Εχεις περιορίσει τη γενετική ποικιλότητα των φυτών, τα έχεις κάνει πολύ όμοια μεταξύ τους. Επομένως, αν θέλεις να βελτιώσεις και ψάχνεις για κάποια άλλα χαρακτηριστικά, θα πρέπει να ξαναγυρίσεις πίσω στο αρχικό σου υλικό, που έχει μια πολύ μεγάλη παραλλακτικότητα. Αυτό το υλικό θα το βρεις στις Τράπεζες Γενετικού Υλικού.

Η χώρα μας, εκτός της Ελληνικής Τράπεζας Γενετικού Υλικού του ΕΛΓΟ-ΔΗΜΗΤΡΑ στη Θέρμη, είναι σε πλεονάζουσα θέση γιατί έχει τη δυνατότητα και να το καλλιεργεί.

Υπάρχουν ακόμη παραγωγοί που καλλιεργούν τοπικές αβελτίωτες ποικιλίες.

Ετσι μπορεί να επιτελείται συνεχώς αυτό που λέμε «διατοπική αξιολόγηση» αυτού του υλικού κι έτσι να διερευνά την προσαρμοστικότητά του στις κλιματικές αλλαγές, πώς ανταποκρίνεται στις καινούργιες προκλήσεις που έχεις να αντιμετωπίσεις.

Με την καλλιέργεια των τοπικών αβελτίωτων ποικιλιών, συνεχώς γίνεται μια αξιολόγηση προς τα στοιχεία της φύσης και αναδεικνύονται μπορώ να πω και στοιχεία που πιθανότατα δεν τα ξέραμε.

Γι’ αυτό, ο ρόλος των Τραπεζών είναι σημαντικός. Δεν είναι ότι πήραμε έναν σπόρο, τον αποθηκεύσαμε και έχουμε τελειώσει. Συνεχώς ψάχνουμε.

● Πώς πρέπει να έχει στο μυαλό του ένας καταναλωτής την αλληλουχία βιοποικιλότητας- καλλιέργειας - εμπορίας και κατανάλωσης;

Είναι ένας κύκλος. Θα το περιέγραφα ως εξής: Αν εγώ αγοράζω ελληνικά προϊόντα, τροφοδοτώ τον παραγωγό που τα παράγει, ο παραγωγός για να παράξει τα προϊόντα του, αγοράζει από κάπου σπόρους/πολλαπλασιαστικό υλικό. Αυτούς τους σπόρους τούς φτιάχνουν κάποιες σποροπαραγωγικές εταιρείες.

Αν είναι ελληνικές ποικιλίες, τότε οι σποροπαραγωγικές εταιρείες υποχρεωτικά πρέπει να δουλεύουν εδώ. Αρα δουλεύουν δικοί μας επιστήμονες.

Αυτοί συνεργάζονται με ερευνητικά κέντρα για να φτιάξουν πιο βελτιωμένες ποικιλίες προκειμένου να ανταποκριθούν στα αιτήματα των παραγωγών που μπορεί να σου πουν, «ναι είναι πάρα πολύ καλή αλλά έχει μια ευπάθεια στον χ μύκητα».

Οπότε ξεκινάς να βελτιώσεις αυτή την ευπάθεια που έχει, να το κάνεις πιο ανθεκτικό. Αρα, η ερευνητική κοινότητα της χώρας σου, ανταποκρινόμενη στις απαιτήσεις των παραγωγών και των γεωργών, πρέπει να βελτιώσει τις ποικιλίες, επομένως θα πρέπει να χρηματοδοτηθεί με διάφορους τρόπους.

Ετσι, λοιπόν, ενισχύεται ένας κύκλος εργασιών και ενισχύεται μάλιστα η πολυδιάστατη ανάπτυξη του. Γιατί, σκεφτείτε ότι οι σποροπαραγωγικές εταιρείες οι δικές μας μπορεί να στέλνουν και πολλαπλασιαστικό υλικό σε άλλες χώρες που το χρειάζονται.

Αρα, θα αυξήσουμε και το μερίδιο των εξαγωγών μας, πέρα από το να είμαστε αυτάρκεις εμείς.

Η χώρα έχει τη δυνατότητα να το πράξει και ο καταναλωτής έχει τη δυνατότητα να οδηγήσει την παραγωγή με τις επιλογές του.

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας