Ξεχωριστή και ως κτίριο

arkadi8.jpg

Μονή Αρκαδίου Βασίλης Μαθιουδάκης

Η επιβλητική καστροπολιτεία της Μονής Αρκαδίου κυριαρχεί στη βορειοδυτική πλευρά της οροσειράς Ιδη, του πασίγνωστου Ψηλορείτη, στη μέση του οροπεδίου που διαμορφώνεται ανάμεσα στις επαρχίες Αμαρίου, Μυλοποτάμου και Ρεθύμνου.

Ο πυρήνας του μοναστηριακού συγκροτήματος χρονολογείται από τον 5ο αιώνα και, σύμφωνα με την τοπική παράδοση, τον θεμέλιο λίθο της πρώτης εκκλησίας είχε θέσει ο βυζαντινός αυτοκράτορας Ηράκλειος.

Διίστανται όμως οι απόψεις των μελετητών για την ονοματοδοσία της. Ορισμένοι υποστηρίζουν ότι οφείλει τα «βαφτίσια» της στον αυτοκράτορα Αρκάδιο, ωστόσο ο καθηγητής Μ. Ι. Μανούσακας υποστηρίζει ότι πήρε το όνομά της από τον μοναχό Αρκάδιο, όπως είχε συμβεί και με άλλες μονές της Κρήτης.

Τις πρώτες εντυπώσεις του επισκέπτη κερδίζει το περιμετρικό κάστρο, το οποίο έχει ορθογώνιο σχήμα με πλευρές που υπερβαίνουν τα 70 μέτρα.

Το πετρόκτιστο τείχος έχει πάχος 1,20 μέτρων και χαρακτηριστικές πολεμίστρες, στοιχεία που εξηγούν γιατί η μονή, που έμεινε στην ιστορία για το Ολοκαύτωμα του 1866, είχε πρωταγωνιστικό ρόλο στην Επανάσταση του 1821 αλλά και σε όλους τους απελευθερωτικούς αγώνες του κρητικού λαού, σελίδες που δεν είναι τόσο γνωστές.

Από την ίδρυσή της η Μονή Αρκαδίου αναδείχτηκε σε κέντρο πολιτισμού και το 1645, χρονιά που καταλήφθηκε το Ρέθυμνο από τους Τούρκους, φιλοξενούσε μια πολυάριθμη ομάδα μοναχών, ενώ είχε σπουδαία παραγωγή εικόνων και χρυσοποίκιλτων κεντημάτων.

Ο δραστήριος ιεροδιάκονος Νεόφυτος Πατελάρης, που ήταν γνώστης της τουρκικής γλώσσας, αποφάσισε να επισκεφτεί τον πασά και, προσφέροντάς του μεγάλα δώρα, κατάφερε να εξασφαλίσει άδεια με την οποία η μονή θα συνέχιζε τη λειτουργία της και επιπλέον ανακηρύχθηκε σε «Τσανλί Μαναστήρ», αφού έγινε η μοναδική μονή σε όλη την περιοχή που είχε το δικαίωμα να χτυπά τις καμπάνες της.

Το μοναστηριακό κάστρο διαθέτει δύο επιβλητικές εισόδους, τη Χανιώτικη ή Ρεθυμνιώτικη πύλη στη δυτική πλευρά και την Καστρινή στα ανατολικά, καθώς και το «πορτάλι», μια μικρή, μυστική πόρτα στα νοτιο-ανατολικά που οδηγεί στις πλαγιές του Ψηλορείτη και ήταν δίοδος διαφυγής σε περιπτώσεις ανάγκης.

Η πρώτη είναι η μεγαλύτερη και ονομάζεται «Κλάουστρα», από τον λατινικό όρο ο οποίος σημαίνει πύλη που οδηγεί στην εσωτερική αυτή. Η αρχική της κατασκευή έγινε το 1693, αλλά καταστράφηκε από τους Τούρκους και ανακατασκευάστηκε το 1870 με βάση τα αρχικά σχέδια.

Στην εσωτερική πλευρά του κάστρου έχουν διαμορφωθεί διώροφα κτίσματα, τα «Μεσοκούμπια», που συνδέονται με επιβλητικές στοές. Η οργάνωση των χώρων έχει γίνει με υποδειγματική λειτουργικότητα, η οποία παραπέμπει σε μια άρτια οργανωμένη κοινότητα.

Εκτός από τα κελιά των μοναχών, που βρίσκονται στους πάνω ορόφους, στους ισόγειους χώρους είχαν διαμορφωθεί σπουδαίοι χώροι για θρησκευτικές αλλά και «κοσμικές» χρήσεις, αφού η μονή είχε μεγάλη παράδοση στην παραγωγή εξαιρετικής ποιότητας αγροτικών προϊόντων.

Το ιστορικό Ηγουμενείο είχε καταστραφεί στο ολοκαύτωμα και το σημερινό κτίσμα κατασκευάστηκε το 1905 και χρησιμοποιείται ως χώρος υποδοχής, μαζί με τα Κελαρικά.

Η Τράπεζα, όπου συνέτρωγαν οι μοναχοί με τους επισκέπτες, λειτουργεί από χρόνια ως μουσείο.

Η παλιά Οινοθήκη βρισκόταν σε ιδιαίτερα προφυλαγμένο χώρο της μοναστηριακής πολιτείας και γι’ αυτό κατά τη διάρκεια της τουρκικής πολιορκίας, που οδήγησε στο ολοκαύτωμα, οι έγκλειστοι αποφάσισαν να τη μετατρέψουν σε Πυριτιδαποθήκη.

Στους χώρους της εξελίχθηκαν οι σημαντικότερες στιγμές του «Αρκαδικού δράματος». Ξεχωριστό σημείο μνήμης είναι και ο οκτάγωνος ανεμόμυλος, που έχει μετατραπεί σε ηρώο καθώς σε αυτό φυλάσσονται τα οστά των υπερασπιστών της μονής.

Τη μεγαλύτερη αρχιτεκτονική αξία έχει το Καθολικό της μονής. Το αρχικό κτίσμα, με βάση τη μονογραφία του μηχανικού Κ. Εμμ. Παδουβά, είναι έργο του 1587, όπως άλλωστε πιστοποιείται από επιγραφή που βρέθηκε στη βάση του κωδωνοστασίου. Ηταν μονόκλιτος ναός, μικρών διαστάσεων και αποδίδεται στη σπουδαία οικογένεια των Καλλέργηδων.

Στα τέλη του 16ου αιώνα η μονή γνωρίζει ιδιαίτερη άνθηση και με πρωτοβουλία του τότε ηγούμενου, του δραστήριου Κλήμη Χορτάτζη, ξεκίνησε η κατασκευή του επιβλητικού δίκλιτου ναού, ο οποίος έχει δύο παρεκκλήσια αφιερωμένα στη Μεταμόρφωση του Σωτήρος και στους αγίους Κωνσταντίνο και Ελένη.

Η πρόσοψή της την κάνει ξεχωριστή σε σχέση με τα υπόλοιπα εκκλησιαστικά κτίσματα της Κρήτης, καθώς κυριαρχούν τα αναγεννησιακά στοιχεία που σε πολλά σημεία παραπέμπουν σε έργα των σπουδαίων Ενετών αρχιτεκτόνων της εποχής, του Σεμπαστιάνο Σέρλιο (1475-1554), με καθοριστική συμβολή στη μοναδική κτιριολογία της Βενετίας, κυρίως όμως του Αντρέα Παλάντιο (1508-1580) ο οποίος με το έργο και τα βιβλία του ανέτρεψε την πορεία της Αρχιτεκτονικής.

 Το κυπαρίσσι με τη σφαίρα

Βασίλης Μαθιουδάκης

Στον περίβολο της μονής διασώζεται ο κορμός ενός κυπαρισσιού, στον οποίο είναι σφηνωμένη μια σφαίρα από τις μάχες που προηγήθηκαν του ολοκαυτώματος.

Μονή Αρκαδίου Βασίλης Μαθιουδάκης

Το δέντρο διέθετε τότε πυκνό φύλλωμα που προσέφερε προστασία σε έναν αγωνιστή.

 Το μουσείο με το λάβαρο

Στη νότια πλευρά, κοντά στα «Μεσοκούμπια», που ήταν το ησυχαστήριο για τους γέροντες και ασθενείς μοναχούς, λειτουργεί το μουσείο με σπουδαία κειμήλια, από τα οποία ξεχωρίζει το λάβαρο του ολοκαυτώματος.

 Το συλλεκτικό δίευρω

Πριν από ένα χρόνο, με αφορμή τη συμπλήρωση 150 χρόνων από το ολοκαύτωμα, η Τράπεζα της Ελλάδος κυκλοφόρησε σε 6.500 αντίτυπα ένα συλλεκτικό δίευρω που στη μία πλευρά του φέρει ανάγλυφη την πρόσοψη της Μονής Αρκαδίου.

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας

Μέλος της
ΕΝΕΔ