Βαλκάνιος: από την Ανατολή στη Δύση

anatoli.jpg

ΧΑΡΗΣ ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ

Το θέμα της ταυτότητας που είναι πολύ της μόδας στον προβληματισμό της σύγχρονης λογοτεχνίας –εγχώριας και εξωχώριας-, βρίσκει σε όλα τα Βαλκάνια πρόσφορο έδαφος.

Εκεί που οι ταυτότητες και οι εθνότητες ήταν για καιρό ρευστές, οι θρησκείες ένωναν και χώριζαν, ο κομμουνισμός χώριζε τα κράτη σε μεν και δε κ.λπ., οι συγγραφείς μπαίνουν στην παλαίστρα με σφιγμένες συχνά τις γροθιές τους, αλλά σχεδόν πάντα με ανοικτά τα μάτια, μακριά από μονολιθικές παγιωμένες σκέψεις.

Ο Μίροσλαβ Πένκοφ εν προκειμένω είναι Βούλγαρος, αλλά επειδή ζει στην Αμερική γράφει στα αγγλικά το πρώτο του βιβλίο. Ομως, παρά τη γλώσσα του, το «Ανατολικά της Δύσης» μυρίζει παντού Βουλγαρία, τόσο στους χαρακτήρες όσο και στον προβληματισμό του. Η χώρα μέσα στον εικοστό αιώνα προσπαθεί να βρει το στίγμα της σε σχέση με τους άλλους και κάπως έτσι συγκροτείται η ταυτότητα ως ομοιότητα και κυρίως ως διαφορά.

Με τους Τούρκους που ήταν κατακτητές και χρειάστηκε ο απελευθερωτικός αγώνας του 19ου αιώνα για να σχηματιστεί η σύγχρονη Βουλγαρία, με τους Σέρβους που τους χωρίζει ένα ποτάμι, ενώ πολλά εδάφη ήταν αμφιλεγόμενα, με τους Δυτικούς, καθώς οι Βούλγαροι εντάχθηκαν στο ανατολικό μπλοκ και ζούσαν με κομμουνισμό έως πρόσφατα, με τους Αμερικανούς που εκφράζουν τον ακραίο, διεφθαρμένο καπιταλισμό, με τους Ιάπωνες που φαίνονται «εξωγήινοι»…

Ακόμα και η τουρκική μειονότητα της χώρας βιώνει τον ίδιο προβληματισμό ταυτότητας και διαφοροποίησης, ειδικά όταν αναγκάστηκε να αλλάξει τα ονόματά της σε βουλγαρικά.

Αυτές οι συνεχείς αλληλεπιδράσεις στήνουν μέσα στο βιβλίο του Μ. Πένκοφ ζωντανά σκηνικά όπου το «εμείς» από το «οι άλλοι» χωρίζεται μόνο με έναν τοίχο.

Μίροσλαβ Πένκοφ «Ανατολικά της Δύσης» Μετάφραση: Ακης Παπαντώνης Αντίποδες, 2016 Σελ. 262 |

Η συλλογή διηγημάτων, που μετέφρασε στα ελληνικά ο Ακης Παπαντώνης, κινείται σε πολλά επίπεδα. Από το 1969 όταν ο γηραιός πρωταγωνιστής βρίσκεται με τη γυναίκα του Νόρα σε γηροκομείο και διαβάζει γράμματα ενός κομιτατζή του 1905, τα οποία έστελνε στη Νόρα, όπου αφηγούνταν τις ανταρτικές δράσεις του απέναντι στους Τούρκους μέχρι τον χαρακτήρα με το παρατσούκλι «Μύτη» που θυμάται τη δεκαετία του ’70, όταν το Στάρο Σέλο ήταν χωρισμένο με ένα ποτάμι στα δύο, μισό στη Βουλγαρία και μισό στη Γιουγκοσλαβία.

Κι από τον αφηγητή-συγγραφέα που φεύγει στην Αμερική έως τον Ράντο που ζει στη Βουλγαρία του 1997, με το ρευστό πολιτικό σύστημα και τη φτώχεια στις περισσότερες οικογένειες. Από τη Βουλγαρία δηλαδή των Βαλκανικών πολέμων στη Βουλγαρία του Συμφώνου της Βαρσοβίας κι έπειτα αυτήν της μετακομμουνιστικής εποχής.

Στην ουσία κάθε διήγημα εισάγει ένα μυθοπλαστικό πρόσωπο μέσα στην Ιστορία (σε μερικά από τα τελευταία πρωταγωνιστεί ο ίδιος ο συγγραφέας) και αναδεικνύει τον διχασμό του, και μέσω αυτού την αναζήτηση ταυτότητας από ένα ολόκληρο έθνος.

Η μετακίνηση από το τότε στο τώρα σηματοδοτεί και τη μετακίνηση από αλλοτινά πρότυπα στα νέα τους κοστούμια. Ο Βούλγαρος ήταν φιλοσοβιετικός και τώρα τείνει προς τη Δύση, ήταν Βαλκάνιος και τώρα θέλει να γίνει Ευρωπαίος, ήταν ιδεαλιστής και τώρα εντάσσεται ολόκορμος στον ανοικτό φιλελεύθερο καπιταλισμό.

Παρά τον ιδεολογικό, εθνικό, προσωπικό προβληματισμό τα διηγήματα του Μ. Πένκοφ αποπνέουν έντονη συγκίνηση: η αδελφή του «Μύτη» που πεθαίνει καθώς περνά το ποτάμι για να συναντήσει τον αγαπημένο της, ο εγγονός που θέλει να διαφοροποιηθεί από τον κομμουνιστή παππού αλλά τελικά νιώθει νοσταλγία για την πατρίδα κ.ά. είναι περιπτώσεις κατά τις οποίες ο ψυχισμός επαναστατεί απέναντι στη λογική και κάνει του κεφαλιού του.

Τα διλήμματα επομένως της ταυτότητας δεν λύνονται με ψυχρό υπολογιστικό τρόπο, αλλά έπειτα από βασανιστικές δοκιμασίες ή ψυχικές μεταπτώσεις.

Τα διλήμματα ταυτότητας είναι διλήμματα ταύτισης, όπως γράφει ο Δημήτρης Τζιόβας, είναι δηλαδή επιλογές που ωριμάζουν μέσα στις κοινωνικοπολιτικές συνθήκες.

Στην ουσία, δεν έχουμε διηγήματα που αφηγούνται μια ιστορία με αρχή, μέση και τέλος, αλλά διηγήματα που συλλαμβάνουν μια ιδέα, βουλγαρικού και όχι μόνο προβληματισμού, και γύρω απ’ αυτήν στήνουν ένα σκηνικό δράσεων, χωρίς αυτές να συν-αποτελούν μια ενιαία πλοκή. Πιο πολύ λοιπόν ο αναγνώστης βλέπει τη Βουλγαρία ως ιδεολογικό σκηνικό και ως ιστορικό δράμα, μέσα στο οποίο οι ήρωες του Μ. Πένκοφ ενσαρκώνουν τις διαφορετικές φάσεις και τα διλήμματα ενός ολόκληρου λαού. Κι αυτό ξεπερνά τη χώρα και γίνεται πεδίο σκέψης για κάθε λαό.