«Τρωάδες» με γλώσσες διχοτομημένων πατρίδων

mpempedeli-terzopoulos.jpg

Δέσποινα Μπεμπεδέλη -Θόδωρος Τερζόπουλος Μάριος Βαλασόπουλος

Εντεκα ηθοποιοί, έξι χώρες και έξι Κασσάνδρες, προερχόμενες από διχοτομημένες πόλεις, κι ανάμεσά τους μια επική Εκάβη, η σπουδαία, ακαταπόνητη Δέσποινα Μπεμπεδέλη στην πρώτη και συναρπαστική γι’ αυτή γνωριμία της με το σωματικό θέατρο του Θόδωρου Τερζόπουλου. 

Οι «Τρωάδες» του Ευριπίδη, παραγωγή του «Πάφος 2017, Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης», παρουσιάζονται την Παρασκευή και το Σάββατο στο Αρχαίο Ωδείο της Πάφου. Η παράσταση αφιερώνεται στη μνήμη του Γιάννη Κουνέλλη, που επρόκειτο να δημιουργήσει τη σκηνική εγκατάσταση της παράστασης. 

Συναντήσαμε τον Θόδωρο Τερζόπουλο, ο οποίος σκηνοθετεί για πρώτη φορά το έργο, και τη Δέσποινα Μπεμπεδέλη στη διάρκεια των προβών στο θέατρο Αττις.

Και ξεκίνησε μια συζήτηση γύρω από τη συνεργασία τους, από την παράσταση και τα μυστικά της μεθόδου του σκηνοθέτη: την οικονομία, τη δομή, τις ενεργειακές ζώνες του σώματος, τη γεωμετρία κίνησης και λόγου, τον κύκλο της ζωής και του θανάτου, για την αέναη επιστροφή του Διονύσου. 

«Τον Μάιο του 2016 στη διάρκεια της συνέντευξης Τύπου για τις "Τρωάδες" διακρίνω από το πάνελ τη Δέσποινα Μπεμπεδέλη να μπαίνει στην αίθουσα και να κάθεται διακριτικά στα πίσω καθίσματα. Αυθόρμητα λέω: "Να, ήρθε και η Εκάβη". Ξαφνικά, ενώπιον όλων τής έκανα την πρόταση για τον ρόλο. Με κοίταξε μ’ ένα χαμόγελο συμπάθειας που εγώ εξέλαβα ως θετική απάντηση… Βγήκαμε για καφέ, συζητήσαμε, της έδωσα το βιβλίο της Μεθόδου "Η επιστροφή του Διόνυσου", δέχτηκε», μας λέει ο Θόδωρος Τερζόπουλος

«Ημουν στην Κύπρο πολλά χρόνια. Εχοντας μια 25ετή θητεία στον ΘΟΚ και το Σατιρικό Θέατρο, είχα αποκοπεί από την Ελλάδα, πέρα από κάποιες σκόρπιες εμφανίσεις. Η αλήθεια είναι πως κάπως αργά ήρθε η πρόταση από τον κύριο Τερζόπουλο… Αλλά άξιζε πολύ. Ηταν γραφτό να συμβεί», λέει ο Δέσποινα Μπεμπεδέλη.

Κι έτσι βρέθηκε αντιμέτωπη με το «κλειστό» σύστημα του Θόδωρου Τερζόπουλου.

«Γνώριζα τη δουλειά του από πριν, τις παραστάσεις, τον τρόπο που χρησιμοποιεί το σώμα. Προσχώρησα με ανοιχτή καρδιά και πλήρη διαθεσιμότητα. Ο τεχνικός εξοπλισμός τόσων χρόνων με έκανε να αισιοδοξώ ότι δεν θα πελαγοδρομούσα σ’ έναν λαβύρινθο απ' όπου δύσκολα θα έβγαινα. Κατέθεσα δυνάμεις, εμπειρία, συνεννοηθήκαμε γρήγορα». 

Σ’ όλη τη διάρκεια της παράστασης δεν παίρνει τα μάτια της από ένα σταθερό κόκκινο φως, ψηλά, στο ηλεκτρολογείο. Το σήμα κατατεθέν για την ερμηνευτική γραμμή. 

Δέσποινα Μπεμπεδέλη: Το φως είναι ο σπασμένος καθρέφτης μέσα από τον οποίο το διαλυμένο από τα δεινά μυαλό της Εκάβης βλέπει ό,τι γίνεται γύρω, πίσω στη σκηνή, δηλαδή τα γεγονότα πλήρως παραμορφωμένα. Επίσης αυτό το φωτεινό σημείο αποτελεί και την εκκίνηση ενός ορίου, μέσω του οποίου το βλέμμα φεύγει έξω. Μέσα από το φως, μέσα από την κουρτίνα, μέσα από τον τοίχο, ο στόχος διακτινίζεται στο άπειρο. Κι αυτό το νιώθεις, δεν αρκούν οι λέξεις για να το εξηγήσω. Αυτό το «throw everything» χαρακτηρίζει τη στάση του ηθοποιού έτσι όπως καθοδηγήθηκε από τον σκηνοθέτη. Οι τραγικοί ήρωες δεν είναι οι άνθρωποι της διπλανής πόρτας, είναι όντα συμπαντικά, μάντεις, βασιλιάδες, θεοί… Το να συνδιαλέγεται ο θνητός με τον θεό δεν γίνεται σε άλλο θέατρο κι αυτό ξεχωρίζει με τρόπο απόλυτο το είδος της τραγωδίας. Αν κάπου γίνεται είναι στον Σέξπιρ, στον «Λιρ», αλλά κι αυτό είναι τραγωδία. Το αρχαίο δράμα είναι το πιο ολοκληρωμένο σχολείο θεάτρου, κι ας μη γίνεις τραγωδός. Και το να διδαχτείς το όραμα, το σύστημα του Τερζόπουλου, αυτό είναι μεγάλη σπουδή, το σπουδαιότερο όπλο που μπορεί να πάρει ένας ηθοποιός στο θέατρο. 

Θόδωρος Τερζόπουλος: Στην τραγωδία δεν συνδιαλέγεσαι μόνο με την ενέργεια, την αισθητική, αλλά με κάτι βαθύτερο: τη δομή και την αιτία που γεννάει τη δομή. Η μέθοδος σ’ αυτό επικεντρώνεται. Η Δέσποινα κοιτάζοντας το φως κοιτάζει την ίριδα στο μάτι του Διονύσου. Κι αυτή η απόλυτη αυτοσυγκέντρωση, το μάτι πάνω στον αποδομημένο καθρέφτη, σημαίνει ότι ο ηθοποιός διαπερνά τη στιγμή, πάει να φτάσει τον θεό, να γίνει θεός σε μια κατάσταση κατεπείγουσα. Η τραγωδία είναι ο ορισμός της μεγάλης ιδέας για τον άνθρωπο και για την τέχνη. Μεγάλο το πάθος και το πένθος, συνταρακτική η σαγήνη, άφατοι ο οδυρμός, ο θρήνος. Απαιτούνται γερές βάσεις ώστε η οντολογική διάσταση να ριζώνει βαθιά όχι στον φλοιό του εγκεφάλου αλλά στο ίδιο το σώμα, στις κάτω βασικές ενεργειακές ζώνες. Ο ηθοποιός πρέπει να σφιχταγκαλιάσει τον Διόνυσο, να συγχωνευτεί, να μετατραπεί ο ίδιος σε Διόνυσο. Παραμερίζοντας τον διαρκή αυτοέλεγχο του ψυχολογικού θεάτρου, να μεγαλώσει τους ενεργειακούς άξονες, να διευρύνει τις ανάγκες και τα όρια. 

Δ.Μπ.: Στις πρώτες πρόβες είπα στον κ. Τερζόπουλο: «Αν θέλετε να μου ζητήσετε κάτι δύσκολο, ακραίο, μη διστάσετε, πείτε μου, μπορεί να το καταφέρω». Μου απάντησε: «Μελετώ τους άξονές σου, θα σου ζητήσω». Τότε λοιπόν επιβεβαίωσα όσα είχα ακούσει για τη σημαντικότητα του σώματος. Τελικά, ναι, τον ρόλο τον γεννάει το σώμα. Σε άλλα έργα ο ηθοποιός μελετά τι θα κάνει, πώς θα το πει, πώς θα κινηθεί, πράγματα που μπορεί να θεωρηθούν και θεατρινισμοί, έστω μεγάλης αξίας. Ομως αυτά είναι του μυαλού. Εδώ δεν σκέφτεσαι τίποτα. Ενεργοποιείται όλος ο ενεργειακός κόσμος, λειτουργίες του σώματος, νευρικό, μυϊκό, αναπνευστικό σύστημα. Το σώμα είναι το μυαλό μας, τώρα το επιβεβαίωσα, θα το λέω στους μαθητές μου… 

Θ.Τ.: Μετράω τις κινήσεις που προκύπτουν σχεδόν με το υποδεκάμετρο και οργανώνω την οικονομία του χώρου. Οταν ο ηθοποιός ανοίξει, όταν έχω όλο το υλικό, παρακολουθώ τον χρόνο και τη χρήση του. Πρέπει να ενεργοποιηθούν όλες οι ζώνες του σώματος, όπως είπε η Δέσποινα, και τότε το σώμα εκρήγνυται. Το μυαλό, «ο χωροφύλακας», υποχωρεί, αρχίζει να πανικοβάλλεται, όμως πάντα παραφυλάει, ποτέ δεν καταθέτει τα όπλα. Είναι έτοιμο να εμφανιστεί απειλητικά και να τιμωρήσει ιδιαίτερα την τέταρτη ζώνη, το στήθος, επειδή συνεργάστηκε με τις κάτω ζώνες, τις αμαρτωλές, τις ανήθικες, τις απαγορευμένες... Η Δέσποινα σε μια μετωπική σχέση πάνω στη σκηνή, ένα διαρκές μπρος-πίσω, πηγαινοέρχεται ροκανίζοντας τη σκηνή κι όταν ανοίξει η σχισμή εκείνη θα ενταφιαστεί. Ενα dealing θαρρείς με τον θάνατο. Υπάρχουν στιγμές που ο ηθοποιός παγώνει αλλά στην πραγματικότητα μέσα του καίγεται, έχει την εσωτερική θερμοκρασία του πάγου. Και τότε αναδύονται πράγματα. Οπως ο θρήνος ο άθρηνος που βρήκε η Δέσποινα στη διάρκεια της πρόβας, ή σε στιγμές μεγάλης οδύνης όπου το νόημα σαν να απωθείται για να μπορέσει να συνεργαστεί ο ηθοποιός με τη λέξη… Η Εκάβη της Δέσποινας είναι επική.

Δ.Μπ.: Βρήκα μια γραμμή ερμηνείας που διαφέρει από άλλους τρόπους μελέτης και όχι τεχνικά, περιγραφικά, θεατρινίστικα, αλλά στον πυρήνα. Αυτό είναι το τελευταίο εφόδιο που απέκτησα έχοντας ερμηνεύσει Εκάβη παλαιότερα, με άλλους τρόπους, σε άλλες σκηνοθεσίες. Είχα δηλώσει σε μια συνέντευξη ότι ανυπομονώ να ξεκινήσω πρόβες με τον κ. Τερζόπουλο γιατί θέλω να δω αυτό το καινούργιο που θα μου συμβεί. Δεν ήταν έκπληξη, το περίμενα. Ομως αυτό το καινούργιο με κατέκλυσε. Ενα τέτοιο στοιχείο είναι η επική Εκάβη που λέει ο κ. Τερζόπουλος. Αποφορτισμένη από εσωτερικές υγρασίες και λυγμικές συμπεριφορές, σε αντιδιαστολή με τη δραματική ποίηση, αφηγείται την έννοια του έπους. 

«Το υλικό της τέχνης είναι αντίσταση» 

«Τρωάδες» του Ευριπίδη Μάριος Βαλασόπουλος

Η σκηνή της Κασσάνδρας σπασμένη σε πέντε γυναίκες, σε πέντε γλώσσες, δημιουργεί μια σεισμογενή κατάσταση στη σκηνή. Μια έκρηξη του προφητικού λόγου στα εβραϊκά, αραβικά, τουρκικά, βοσνιακά, ελληνικά. 

Δ.Μπ.: Τα κορίτσια είναι εκπληκτικά. Οσο πιο τρομαγμένα δέχτηκαν τις πρώτες ριπές διδασκαλίας και σοκαρίστηκαν, τόσο άνοιγαν προοδευτικά και κορύφωναν. Μιλούν γλώσσες διχοτομημένων πατρίδων που έζησαν προσφυγιά, πόλεμο, ορφάνια. Αυτή η παράσταση είναι συμβολική ως στάση διαμαρτυρίας, έκκληση για ειρήνη και συμφιλίωση των λαών. Το υλικό της τέχνης είναι αντίσταση. Κανείς δεν λέει ότι η τέχνη θα σώσει τον κόσμο, όμως, τουλάχιστον, κινητοποιεί το αίσθημα, το πνεύμα, την ευαισθησία, τις συνειδήσεις, το μυαλό. 

Θ.Τ.: Σε μια εποχή που ο άνθρωπος κοιμάται ή απανθρωπίζεται, η παράσταση τείνει να έχει τον χαρακτήρα πολιτικής πράξης και βλέπει στο αύριο. «Θα 'ρθει μια μέρα», λέει όλος ο θίασος στο τέλος. Θα 'ρθει άραγε; Αν το πιστέψουμε τότε έχει ξεκινήσει ήδη μια πορεία, ο δρόμος προς την αρμονία. Αυτό το προτσές δηλώνουμε οι καλλιτέχνες και το ξέρουμε καλά. Γι’ αυτό και δεν απογοητευόμαστε όσο κι αν διαψεύδει την πίστη μας η καθημερινότητα. Ο κόσμος επιθυμεί να ελπίζει σ' ένα όνειρο. Ομως κανένα τέτοιο όνειρο δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ στην ιστορία του ανθρώπου. Μόνο μικρά βήματα προς τα εμπρός. 

«Xάθηκε η βαθιά εκτίμηση στα αρχαία θέατρα» 

 Μια παράσταση που προκαλεί την παρουσίασή της στην Επίδαυρο. Κι ο Θόδωρος Τερζόπουλος έχει πολύ καιρό να κάνει κάτι εκεί. Γιατί; 

Θ.Τ.: Ισως οι «Τρωάδες» με ανεπτυγμένη κλίμακα να πάνε στην Επίδαυρο, κυρίως γιατί βρήκα την Εκάβη που αναζητούσα χρόνια, μια Εκάβη επικού μεγέθους. Ομως, πριν απ’ όλα, πριν από την επιθυμία μας, οφείλουμε να προβληματιστούμε: τι είναι η Επίδαυρος, τι κάνουμε εκεί και πώς το κάνουμε. Εχοντας την εμπειρία πέντε παραστάσεων έχω σκεφτεί εξαντλητικά πάνω σ’ αυτό. Πολλές στιγμές είχα την αίσθηση ότι πρόκειται για τον προθάλαμο του Αδη, ότι αυτός ο χώρος είναι ένας θεός τιμωρός. Επίσης αναρωτήθηκα έντονα σε ό,τι αφορά τη χρήση του. Εκεί, πράγματι, η στατικότητα φαίνεται ως πιο σωστή κατάσταση για να αναπτυχθεί η ενέργεια. Είδα ότι στις γρήγορες ή περιφερειακές κινήσεις, ο χώρος σε αρνείται, σε απορρίπτει, σαν να θέλει να σε ξεφορτωθεί. Το έχω δει να συμβαίνει σε πολλές παραστάσεις, το έχω βιώσει κι εγώ. Δεν είναι τυχαίο που κάνω τέτοιες σκέψεις όταν πηγαίνω στην Επίδαυρο. Στο στατικό θέατρο, ο χρόνος ανοίγει σιγά σιγά, το σώμα αποκτά τη μεγέθυνση του εσωτερικού χρόνου. Και τότε συνειδητοποιείς ότι είσαι αναπόσπαστο κομμάτι της ορχήστρας του θεάτρου. Εκεί αντιλαμβάνεσαι την τελετουργία, το πώς η ακουστική στη μετωπικότητα δεν λειτουργεί απόλυτα γι’ αυτό πρέπει να βρεις άλλες γραμμές, όπου το διαγώνιο θα μετατραπεί σε μετωπικό, η άρση σε θέση. 

Δ.Μπ.: Η Επίδαυρος αποτελεί όνειρο κάθε νέου ηθοποιού. Επιθυμεί να πάει, να παίξει, ν’ ακούσει τους ήχους, τους αντίλαλους, να βιώσει το περιβάλλον, τις διαδρομές. Οταν πρωτοπήγαμε με τον ΘΟΚ ήταν σαν να κάναμε προσκύνημα. Και τις επόμενες χρονιές η σχέση με τον χώρο παρέμεινε ιερή, σεβαστική. Φοβάμαι ότι σαν να χάθηκε η βαθιά εκτίμηση όχι μόνο στην Επίδαυρο αλλά σε όλα τα αρχαία θέατρα. Σαν να ξεχάσαμε τη σημασία ενός τόπου που κάποτε λειτούργησε ως συναπάντημα του λαϊκού κόσμου για να απολαύσει θέατρο από την ανατολή ώς τη δύση, για ν’ ακούσει τον λόγο των ποιητών. Εχω την εντύπωση ότι προσπαθούμε να βελτιώσουμε, ν’ αλλάξουμε, να προσθέσουμε, να μεταφέρουμε κάπου αλλού κείμενα που δεν έχουν καμιά απολύτως χρεία ανακατασκευής και διασκευής αφού είναι πάντα μοναδικά επίκαιρα, σύγχρονα - αναφέρονται στο ανθρώπινο ον. Αλλιώς ας γράψουμε τα δικά μας. Για το αναλλοίωτο μέσα στους αιώνες αρχαίο δράμα, το μόνο που μπορούμε να επιχειρήσουμε παράσταση αντάξιά του. Αντάξια στις ιδέες, τα μηνύματα, τον φιλοσοφικό στοχασμό, την ποίηση που φέρει. Εχει τύχει με αφορμή κάποιες παραστάσεις να διατυπώσω τις ενστάσεις μου κάπως θυμωμένα. Συγγνώμη αλλά αυτό πιστεύω. Δεν μπορεί ο καθένας να τσακίζει, να κηλιδώνει τέτοια κείμενα. 

Θ.Τ.: Η Δέσποινα είναι ένας γενναιόδωρος άνθρωπος. Ανοιξε την ψυχή της και μπήκα σ’ έναν δημιουργικό παράδεισο. 

Δ.Μπ.: Θα ακουστεί περίεργο αλλά ο κ. Τερζόπουλος μ’ έχει κάνει, επίσης, να γελάσω πάρα πολύ. Με το χιούμορ, τα αστεία, την ελαφρότητα της στιγμής τόσο αναγκαία κάποτε. 

Θ.Τ.: Γιατί στην ουσία είμαι ένας κωμικός ηθοποιός… Η σοβαροφάνεια, ότι τάχα είμαστε εδώ για να λύσουμε το πρόβλημα της ανθρωπότητας ή του πολιτισμού, είναι μόνον εναντίον μας, εναντίον της ίδιας της τέχνης του θεάτρου.

 Info:

Αρχαίο Ωδείο Πάφου, 7 και 8 Ιουλίου. «Τρωάδες» του Ευριπίδη. Μετάφραση: Κωστής Κολώτας.

Σκηνοθεσία-Σκηνική εγκατάσταση: Θεόδωρος Τερζόπουλος. Βοηθός σκηνοθέτης: Σάββας Στρούμπος.

Μουσική: Παναγιώτης Βελιανίτης. Κοστούμια: Λουκία. Φωτισμοί: Θεόδωρος Τερζόπουλος-Κωνσταντίνος Μπεθάνης.

Ερμηνεύουν: Δέσποινα Μπεμπεδέλη, Σοφία Χιλλ, Νιόβη Χαραλάμπου, Προκόπης Αγαθοκλέους, Ανδρέας Φυλακτού, Εβελίνα Αραπίδη, Ajla Hamzic (Βοσνία), Hadar Barabash (Ισραήλ), Sara Ipsa (Κροατία), Evelyn Asouant (Συρία), Εβελίνα Αραπίδη, Erdogan Kavaz.

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας