«Τον κόσμο θα τον σώσουν οι ανίσχυροι»

despoina_axladioti.jpg

Μετά τα γεγονότα του 1974 που Τούρκοι τοποθετούσαν κρυφά τη σημαία τους, η Κυρά της Ρω και το νησάκι της έγιναν γνωστά παντού Μετά τα γεγονότα του 1974 που Τούρκοι τοποθετούσαν κρυφά τη σημαία τους, η Κυρά της Ρω και το νησάκι της έγιναν γνωστά παντού

Oι περισσότεροι στο άκουσμα του ονόματος της Κυράς της Ρω σκεφτόμαστε μια ηλικιωμένη γυναίκα, πάνω σε ένα μικρό νησί, με μία ελληνικη σημαία στα χέρια. Και έτσι ήταν πράγματι.

Για πολλά χρόνια, πάνω από σαράντα, η κατά κόσμον Δέσποινα Αχλαδιώτη ύψωνε την ελληνική σημαία στο ακριτικό νησάκι της Ρω, που απέχει ελάχιστα ναυτικά μίλια από το επίσης ακριτικό Καστελόριζο.

Ωστόσο οι περισσότεροι γνωρίζουμε ελάχιστα για τη ζωή της. Πώς βρέθηκε στη Ρω; Πώς ζούσε; Τι αισθανόταν; Γιατί επέλεξε αυτόν τον τρόπο ζωής;

Ελάχιστη βιβλιογραφία και ακόμα λιγότερα ντοκουμέντα υπάρχουν γύρω από τη ζωή της Κυράς της Ρω. Οσα υπάρχουν πάντως τα συγκέντρωσαν δύο γυναίκες, η ηθοποιός Φωτεινή Μπαξεβάνη και η σκηνοθέτις Κατερίνα Μπερδέκα.

Με τη σειρά τους τα έδωσαν στον συγγραφέα Γιάννη Σκαραγκά και το αποτέλεσμα ήταν ένα εξαιρετικό βιβλίο («Η Κυρά της Ρω» εκδόσεις Κριτική) και μια επίσης σπουδαία θεατρική παράσταση.

Η σκηνοθέτις Κατερίνα Μπερδέκα μαζί με την ηθοποιό Φωτεινή Μπαξεβάνη, καλοκαίρι του 2017, κατά τη διάρκεια της ερευνάς τους για την Κυρά της Ρω, με φόντο το εκκλησάκι του Αϊ Γιώργη, το μόνο κτίσμα στο μικρό νησί της Ρω, μαζί με το σπιτάκι της Δ. Αχλαδιώτη Η σκηνοθέτις Κατερίνα Μπερδέκα μαζί με την ηθοποιό Φωτεινή Μπαξεβάνη, καλοκαίρι του 2017, κατά τη διάρκεια της ερευνάς τους για την Κυρά της Ρω, με φόντο το εκκλησάκι του Αϊ Γιώργη, το μόνο κτίσμα στο μικρό νησί της Ρω, μαζί με το σπιτάκι της Δ. Αχλαδιώτη |

«Πήγαινα στην Κύπρο για δουλειές και βλέποντας το Καστελόριζο από ψηλά, κατάλαβα και πόσο μικρό και πόσο μακριά είναι» μας είπε η πρωταγωνίστρια της παράστασης, Φωτεινή Μπαξεβάνη.

«Κάπως έτσι ξεκίνησα μαζί με την Κατερίνα την έρευνα. Το Καστελόριζο, που για τους περισσότερους είναι μία μικρή κουκκίδα στον χάρτη, πέραν την φυσικής ομορφιάς του, φέρει μια τεράστια, συγκλονιστική ιστορία, άγνωστη στους πολλούς. Να φανταστείτε πως στις αρχές του 20ού αιώνα είχε 165 καράβια όταν η Ρόδος είχε μόνο 2. Τότε οι κάτοικοι ήταν 150.000, οι περισσότεροι μεγαλέμποροι. Ομως με τη Μικρασιατική Καταστροφή, τον καταστροφικό σεισμό του '26 που ισοπέδωσε το νησί και τον Β' Παγκόσμιο, οι περισσότεροι έφυγαν μετανάστες. Δεν είναι τυχαίο πως στην Αυστραλία υπάρχουν σήμερα 50.000 Καστελοριζιώτες. Και όλοι κρατούν τα έθιμα του τότε, όπως αυτά του γάμου. Στο βιβλίο του ο Γ. Σκάραγκας τα περιγράφει πολύ καλά» εξηγεί.

Το βιβλίο του Γ. Σκαραγκά, «Η Κυρά της Ρω», πάνω στο οποίο βασίζεται και το ομώνυμο θεατρικό, κυκλοφόρησε μόλις από τις εκδόσεις Κριτική.
«Το νησί ερημώθηκε ξανά και ξανά. Παρ' όλα αυτά, όσοι κάτοικοι παραμένουν το αγαπούν.
Η αγάπη τούς κρατάει το νησί.
Οπως ακριβώς και η Κυρά της Ρω.
Γεννήθηκε σε έναν μαγικό τόπο, παντρεύτηκε τον άνθρωπο που αγαπούσε και όχι αυτόν που της διάλεξαν και έφυγε μαζί του για τη Ρω, ένα μικρό νησάκι, μόνο βράχια.
Ηταν μια γυναίκα δυνατή και ευαίσθητη -ούτε εξόριστη, ούτε αλαφροΐσκιωτη.
Δεν είναι τυχαίο πως οι αντιδράσεις των θεατών στην παράσταση είναι τέτοιες που στα 26 χρόνια που έχω στο θέατρο δεν έχω ξανασυναντήσει.
Μα το καλύτερο ήταν όταν ήρθαν συγγενείς της από την πλευρά του άντρα της, που μας έλεγαν αν την είχαμε γνωρίσει στ' αλήθεια.
Τόσο κοντά ήταν το κείμενο του Γιάννη στην πραγματική Δέσποινα Αχλαδιώτη».

«Η Ιστορία είναι ο καλύτερος τρόπος για να μιλήσει κάποιος για την Ελλάδα της κρίσης»

Βραβευμένος πλέον συγγραφέας, αλλά και σεναριογράφος (για τηλεόραση και κινηματογράφο), ο Γιάννης Σκαραγκάς, παρά το νεαρό της ηλικίας του, έχει κατορθώσει να γράφει επαγγελματικά και να ζει από αυτό ήδη από το πρώτο του βιβλίο.

Ο συγγραφέας Γιάννης Σκαραγκάς Ο συγγραφέας Γιάννης Σκαραγκάς |

Η «Επιφάνεια», το πρώτο του βιβλίο, έγινε ταινία συνεχείας για την τηλεόραση. Εργα του έχουν παρουσιαστεί σε θεατρικές σκηνές της Νέας Υόρκης και της Ζυρίχης.Την τελευταία δεκαετία γράφει για κάποια γνωστά λογοτεχνικά περιοδικά των ΗΠΑ.

Μετά το «Κυρά της Ρω» που κυκλοφορεί ήδη από τις εκδόσεις Κριτική, σε λίγους μήνες θα εκδοθεί και το νέο του μυθιστόρημα «Λαχτάρα που περίσσεψε από χθες», μια ιστορία για το γλωσσικό ζήτημα στην Αθήνα της Μπελ Επόκ με αποκορύφωμα τα Ευαγγελικά και το φεμινιστικό κίνημα.

• Γιατί αποφασίσατε να καταπιαστείτε με την Κυρά της Ρω;

Δεν είχα επισκεφτεί ποτέ το Καστελόριζο και γνώριζα τη Δέσποινα Αχλαδιώτη μέσα από το πέπλο του ιστορικού μύθου που τη συνοδεύει.

Πριν από κάποια χρόνια η Μπαξεβάνη μού είχε ζητήσει να της γράψω ένα τέτοιο κείμενο για το θέατρο. Το είχα αναβάλει, γιατί δεν αισθανόμουν έτοιμος -δεν μπορούσα να βρω αυτή τη μοναδική πτυχή στον μυθιστορηματικό χαρακτήρα που θα αγκάλιαζε όλες τις ρεαλιστικές πτυχές του.

Οσο περνούσε ο καιρός, η εξοικείωση με το πρόσωπο και οι πληροφορίες που άρχισα να συγκεντρώνω, με επηρέασαν.

Νομίζω ότι η απόφασή μου να προχωρήσω με το κείμενο ήρθε όταν ξαναδιάβασα όλες τις σημειώσεις μου και συνειδητοποίησα πόσο τρυφερά και ανθρώπινα ήταν τα δείγματα που είχα προετοιμάσει.

Εξίσου σημαντική όμως ήταν για μένα και η πεποίθηση ότι αυτή η ιστορία ήταν ο καλύτερος τρόπος για να μιλήσει κάποιος για την Ελλάδα της κρίσης.

Εχοντας απαντήσει όλα αυτά τα χρόνια σε διάφορες ερωτήσεις σε πάνελ στο εξωτερικό -από τις πιο ανόητα στερεοτυπικές μέχρι τις πλέον αμείλικτα δίκαιες- ήμουν σίγουρος ότι μια τόσο ποιητική καταγραφή για τα άδοξα μεγαλεία μιας γυναίκας που μαραζώνει μόνη της και ξαναβρίσκει το νόημα του κόσμου μέσα από ένα μικρό τελετουργικό (σ.σ. έπαρση της ελληνικής σημαίας) ήταν η τεράστια ιδέα για να πω την ιστορία ενός ανθρώπου, ενός τόπου αλλά και όλων των εποχών.

Η Δέσποινα Αχλαδιώτη βραβεύτηκε από την Ακαδημία Αθηνών (1975), το Πολεμικό Ναυτικό, τη Βουλή των Ελλήνων, το Δήμο Ρόδου, την Εθνική Τράπεζα της Ελλάδος και άλλους φορείς. Η Δέσποινα Αχλαδιώτη βραβεύτηκε από την Ακαδημία Αθηνών (1975), το Πολεμικό Ναυτικό, τη Βουλή των Ελλήνων, το Δήμο Ρόδου, την Εθνική Τράπεζα της Ελλάδος και άλλους φορείς. |

• Πόση είναι η απόσταση από την Ιστορία στη μυθιστορία;

Προσωπικά με βοήθησε εξαιρετικά η απόσταση με το φυσικό και συναισθηματικό περιβάλλον της Ιστορίας, αλλά και το ένστικτο ότι το κείμενο πρέπει να ολοκληρωθεί χωρίς διακοπή (στις πέντε εβδομάδες που χρειάστηκε).

Ζούσα σε μια πόλη έξω από τη Ζυρίχη και ήμουν απολύτως προσηλωμένος σε αυτή τη δουλειά όλο το εικοσιτετράωρο. Η Κ. Μπερδέκα είχε ταξιδέψει με τη Φ. Μπαξεβάνη στο Καστελόριζο και τη Ρω για να συγκεντρώσουν πληροφορίες.

Μου έστελναν το ηχογραφημένο υλικό των μαρτυριών και κάποια φωτογραφικά αρχεία ανάλογα με τις απορίες που είχα, προσπαθώντας να την τοποθετήσω στη «δική» μου Ρω.

Ηθελα για παράδειγμα να περιγράψω τα βήματά της όσο πάσχιζε να σώσει τον άντρα της. Δεν είχα ανάγκη από ρεπεράζ, δεν είχα ανάγκη από το δικό μου βλέμμα, αλλά από το βλέμμα των συνεργατών μου, από μια συγγενή ματιά στην οποία μπορούσα να δοκιμάσω την ένταση των δικών μου προτάσεων.

Ηταν σαν να μου δίνουν οδηγίες για να σχεδιάσω από μακριά τον χάρτη κάποιου χαμένου θησαυρού. Το πραγματολογικό κομμάτι και η ιστορική αναδρομή στις περιπέτειες του νησιού το πρώτο μισό του 20ού αιώνα βασίστηκαν σε μελέτη.

Το δραματουργικό κομμάτι και η ανασύνθεση του ιστορικού υλικού είναι αποτέλεσμα μυθιστορίας, όχι με την έννοια της αυθαίρετης επινόησης, αλλά μέσα από μια προσπάθεια να συνδέσω τις λεπτομέρειες της ζωής της και να τις μετατρέψω σε στοιχεία χαρακτήρα.

• Τι από τα όσα μάθατε για αυτή τη γυναίκα σάς συγκίνησε περισσότερο;

Ηταν ένα σύνολο πληροφοριών και υποψιών που οδήγησε σε άλλες τόσες μικρές αποκαλύψεις. Θα εστίαζα στο κομμάτι της πίστης: η πίστη ότι θα δώσει αξία σε ένα ρημαγμένο κόσμο, μέσα της και γύρω της, ανεβοκατεβάζοντας μια σημαία. Αυτή η υπέρβαση της λογικής με συγκινεί αφάνταστα.

Δεν πρόκειται ούτε για αφέλεια, ούτε για ηρωισμό. Είναι κάτι βαθύτερο. Είναι το αίσθημα του χρέους του αδύναμου ανθρώπου να αφιερωθεί σε κάτι που δεν θα αλλάξει φυσικά τον κόσμο, αλλά θα τον εξευγενίσει για κάποιον άλλον αδύναμο.

Η επιμονή των άσημων ανθρώπων να σώσουν τον κόσμο καταλαβαίνοντάς τον.

• Πόσο δύσκολο ήταν να χωρέσαι κάτι τόσο μεγάλο σε ένα τόσο μικρό σχετικά βιβλίο;

Ηταν τόσο εξαντλητική η λίστα των πραγμάτων που ήθελα να αποφύγω που για κάποιο διάστημα πίστευα ότι δεν υπάρχει καμία περίπτωση να καταφέρω αυτό που θέλω με τη νουβέλα και το έργο. Ωστόσο από την αρχή πίστεψα πως ο ποιητικός λόγος της νουβέλας θα υποστηριζόταν καλύτερα από μια άμεση απεύθυνση στο κοινό.

Η ιδέα μιας γυναίκας που μιλάει για τις γιορτές, τις πληγές και τις απώλειές της, αβοήθητη από θεατρικές και σκηνικές συμβάσεις, ήταν για όλους τους συντελεστές της παράστασης η ιδανική συνθήκη για αυτή την ιστορία. Πάνω από όλα, ο σκοπός ήταν μία ιδιαίτερη ιστορία για την Ελλάδα της κρίσης.

Σε ένα αποκλειστικά συγγραφικό επίπεδο, ήθελα να ασχοληθώ με μια άλλη ανάγνωση του παρελθόντος· και ήθελα να την πραγματοποιήσω μέσα από τη λογοτεχνική αφήγηση, όχι από την ακαδημαϊκή ανάλυση και τεκμηρίωση, ούτε με την ισχύ που έχει το ντοκουμέντο και η βιογραφική καταγραφή.

Ηθελα να το κάνω μέσα από τη δύναμη ενός λόγου που ανασυνθέτει τη μνήμη και τις αισθήσεις -με τη δύναμη της ποίησης που σε απαλλάσσει από ωραιοποιήσεις, φαντασιώσεις, αλλά και από κάθε ξέψυχο σκεπτικισμό. Και κάπως έτσι η ζωή της μοναδικής αυτής γυναίκας χώρεσε και σε ένα βιβλίο και σε μία θεατρική σκηνή.

• Πόσο μπορεί να ενδιαφέρει στο σήμερα;

Τη θεωρώ ένα εξαιρετικά επίκαιρο σύμβολο της Ελλάδας μέσα στην οικονομική κρίση: η μοναχική γυναίκα στην άκρη της Ιστορίας που δεν μπορεί να κάνει τίποτα για να αλλάξει τη ζωή της, αλλά απλώνει τα σημάδια μιας εσωτερικής πατρίδας, φροντίζοντας μια σημαία φτιαγμένη από περασμένες χαρές, πένθος και ελπίδα ότι τον κόσμο θα τον σώσουν οι απλοί άνθρωποι.

• Τι ακούγατε από το κοινό στο έργο;

Εγώ προσωπικά, δυστυχώς, δεν είχα καμία επαφή με το κοινό, γιατί τόσο στην προετοιμασία όσο και στις παραστάσεις της Αθήνας απουσίαζα.

Κάποια στιγμή αργότερα μου μετέφερε η Μπερδέκα μια καθημερινή εμπειρία της με το κοινό που έβγαινε από την αίθουσα, τα υγρά, ανακουφισμένα τους μάτια όσο προσπαθούσαν να συνέλθουν. Με συγκλόνισε η ιδέα μιας τόσο ευλαβικής ανάτασης.

Οπως επίσης με τίμησαν και τα λόγια της οικογένειας της Αχλαδιώτη, όταν είδαν την παράσταση, η συγκίνησή τους για σημεία που με έκπληξη τους θύμισαν την κυρα-Δέσποινα.

• Πόσο αποστασιοποιημένος ή μη κατορθώσατε να είστε από την ηρωίδα σας; Και το ρωτάω γιατί, αν και άντρας, γράφετε σαν να ξέρετε καλά και τις γυναίκες και τη συγκεκριμένη.

Δεν μπορούσα να τη δω αποστασιοποιημένα. Το να ξανασυνδέεις τα κομμάτια της ζωής ενός ανθρώπου που έφυγε, άλλες φορές θυμίζει αστυνομική έρευνα και άλλες φορές χαλασμένο συνοικέσιο: δίνεις σημασία και παρεξηγείσαι προσωπικά με τις πιο ασήμαντες λεπτομέρειες του χαρακτήρα του, γιατί πρέπει οπωσδήποτε να συμπεράνεις πόσο επιτυχημένος θα είναι ο «γάμος».

Για μένα η Δέσποινα Αχλαδιώτη υπήρξε από τους ανθρώπους που ζουν πιο εύκολα στις αναμνήσεις και στις προσδοκίες των άλλων. Και καταλαβαίνω επίσης πολύ βαθιά τις εκδοχές της μοναξιάς της -γιατί είμαι σίγουρος ότι δεν ήταν ένα είδος μοναξιάς, αλλά μια ατελείωτη, ασκητική εναλλαγή απολογισμών.

• Πιστεύετε ήταν ευτυχισμένη;

Δεν ξέρω. Πιστεύω όμως ότι πάσχισε πολύ για να δώσει το δικό της περιεχόμενο στη λέξη ευτυχία.

• Γράφετε: «Να μη χρειάζομαι τη χούφτα του ξένου για ν’ ακουμπήσω. Να μη χρειαζομαι διερμηνέα για να πεθάνω». Μιλάει η Δέσποινα φυσικά στο κείμενο. Είναι ένα σχόλιο για την προσφυγική κρίση τού σήμερα αυτό;

Είναι σίγουρα ένα σχόλιο για τον ανίσχυρο άνθρωπο και την έννοια μια εσωτερικής πατρίδας. Για το μεγαλείο ενός ανθρώπου που ξέρει ότι υπάρχουν πολλές πατρίδες για όλους, και που αν δεν έχεις την ανθρωπιά να τις συναισθανθείς -αν δεν έχεις καταλάβει τίποτα και από χαρά και από πένθος- δεν έχεις καμία πατρίδα να σε περιμένει.

Κοιτάξτε, η γυναίκα αυτή έκανε κάτι φαινομενικά απλό: σήκωνε την ελληνική σημαία. Και έμενε, συνειδητά, σε ένα νησί που δεν έχει ούτε δέντρο.

Αυτό ακριβώς ήθελα να τονίσω με κάθε έμφαση: το αίσθημα της προσωπικής ακεραιότητας απέναντι σε μια εποχή που γίνεται όλο και πιο σκοτεινή και βίαιη. Γιατί πιστεύω βαθιά ότι η πιθανότητα του κόσμου ν' αλλάξει έχει τα χαρακτηριστικά των απλών ανθρώπων που επωμίζονται το βάρος του.

• Γιατί είμαστε «μια χώρα πικραμένων μυστηρίων», όπως λέτε στο τέλος;

Κουβαλάμε ο καθένας μας ένα μεγάλο μυστήριο, την προσωπική μας επιβίωση σε μια χώρα που όχι μόνο δεν αγαπάει τον άνθρωπο, αλλά τρέφεται αποκλειστικά με τις διεφθαρμένες δομές της και τις συμμορίες των ακοινώνητων, με τις εξεγερσιολογικές και ιδεοληπτικές υστερίες τους. Είναι μυστήριο το ότι ακόμα αντέχουμε.

Και αυτό που μας πικραίνει δεν είναι η αδυναμία μας να του δώσουμε ενα τέλος, αλλά η συγκατάβαση του υπόλοιπου κόσμου που δεν βρίσκει κανένα νόημα στο μέγεθος του πόνου και του θυμού μας.

 Το βιβλίο του Γ. Σκαραγκά, «Η Κυρά της Ρω», πάνω στο οποίο βασίζεται και το ομώνυμο θεατρικό, κυκλοφόρησε μόλις από τις εκδόσεις Κριτική. Οι αναγνώστες της «Εφ.Συν.» μπορούν να διεκδικήσουν 3 αντίτυπα μέσω του www.efsyn.gr - ΚΕΡΔΙΣΤΕ ΒΙΒΛΙΑ.

 Info

Σήμερα και αύριο (Σάββατο και Κυριακή, 25-26/11) θα δοθούν οι τελευταίες παραστάσεις στη Θεσσαλονίκη, στο θέατρο «Εγνατία» (Πατριάρχου Ιωακείμ 1, τηλ. 2310-231431).

Από αρχές Δεκεμβρίου επιστρέφει ξανά στην πρωτεύουσα, στο θέατρο «Ροές» (Ιάκχου 16, τηλ. 210-3474312), κάθε Παρασκευή 21.00, Σάββατο 21.00, Κυριακή 19.00, μέχρι τα μέσα Ιανουαρίου 2018.

Εισιτήρια: 10-15 ευρώ. Διάρκεια παράστασης: 75 λεπτά. Προπώληση εισιτηρίων - έχει ήδη ξεκινήσει. Εκδοτήριο: Πανεπιστημίου 39, Στοά Πεσμαζόγλου. Τηλεφωνικά: 210-7234567.

Η παράσταση θα παιχτεί και στο Καστελόριζο, στα τέλη Αυγούστου, κατά τη διάρκεια φεστιβάλ ντοκιμαντέρ που διοργανώνει εκεί τα τελευταία χρόνια το ΙΔΜΕ (Ιδρυμα Ιστορικών Μελετών).

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας