Τι είναι λογοτεχνία;

Λογοτεχνία χωρίς γραφή δεν μπορεί να υπάρξει. Σωστά; Μπορεί η αφήγηση να ξεκίνησε μέσα από την προφορικότητα, τους ραψωδούς, τα τραγούδια και τις παραδόσεις, ωστόσο εδώ και αρκετούς αιώνες είναι ταυτισμένη με το τυπωμένο χαρτί. Ακόμα και οι ηλεκτρονικές εκδόσεις συνάντησαν πολλές αντιδράσεις και σιγά σιγά αρχίζουν να χάνουν έδαφος μπροστά στη μυρωδιά του φρεσκοτυπωμένου βιβλίου. Αφού η ίδια η πεζογραφία είναι κατά το ήμισυ «γραφή» δεν θα μπορούσε να υπάρχει χωρίς στυλό και χαρτί, ή έστω τις σελίδες του εκτυπωτή. Μάλλον λάθος.

Η περσινή βράβευση του Μπομπ Ντίλαν με το Νόμπελ Λογοτεχνίας ξεσήκωσε μια σειρά από φωνές αντίδρασης. Οι στίχοι δεν είναι λογοτεχνία, ο τραγουδισμένος λόγος δεν είναι ποίηση, υποστήριζαν όσοι διαφωνούσαν. Υπάρχουν όροι για να περιγράψουν τις άλλες τέχνες: κινηματογράφος, μουσική, κόμικς, ζωγραφική.

Θανάσης Βαλτινός  «Το ημερολόγιο της Αλοννήσου»  Ψηφιακό μυθιστόρημα με CD  Επιμέλεια-Επίμετρο: Κωστής Δανόπουλος  Βιβλιοπωλείον της Εστίας, 2017  Σελ. 132 Θανάσης Βαλτινός «Το ημερολόγιο της Αλοννήσου» Ψηφιακό μυθιστόρημα με CD Επιμέλεια-Επίμετρο: Κωστής Δανόπουλος Βιβλιοπωλείον της Εστίας, 2017 Σελ. 132. |

Λογοτεχνία είναι ό,τι εκφράζεται μέσα στις τυπωμένες σελίδες ενός βιβλίου. Μοιάζει να ήταν αυτές ακριβώς τις συζητήσεις που ήθελε να προκαλέσει το σημαντικότερο βραβείο της διεθνούς λογοτεχνίας, όπως έκανε και λίγα χρόνια νωρίτερα με τη βράβευση της Αλεξέγεβιτς όταν έφερε στο προσκήνιο το ερώτημα αν λογοτεχνία είναι μόνο η επινόηση. Και έρχεται τώρα στην Ελλάδα ο σημαντικότερος σύγχρονος συγγραφέας να ρίξει περισσότερο νερό στον μύλο της συζήτησης.

Ο Θανάσης Βαλτινός είναι ένας συγγραφέας που πατάει γερά και στις δύο απέναντι όχθες του λογοτεχνικού ποταμού. Ο γεννημένος το 1932 κάτοχος της έδρας Πεζογραφίας στην Ακαδημία Αθηνών είναι από τη μία ένας ικανότατος αφηγητής παραδοσιακών ιστοριών μέσα από έναν καθαρό, λιτό, απογυμνωμένο λόγο όπως αυτό φάνηκε στα πρώτα δύο βιβλία του, την «Κάθοδο των εννιά» και το «Συναξάρι Αντρέα Κορδοπάτη. Βιβλίο πρώτο: Αμερική», αρκετά διηγήματά του αλλά και πρόσφατα αφηγήματα, όπως ο «Ανάπλους» και ο «Τελευταίος Βαρλάμης». Από την άλλη, είναι ένας πειραματιστής της γραφής που έχει τραβήξει την Ιστορία στα όριά της έως ότου δεν μένει πια Ιστορία.

Θρυμμάτισε την αφήγηση στην «Ορθοκωστά» και το «Συναξάρι Αντρέα Κορδοπάτη. Βιβλίο δεύτερο: Βαλκανικοί-'22» και έδωσε στον αναγνώστη την ευθύνη να συγκροτήσει την Ιστορία μέσα από τα τεκμήρια που του παρείχε σε βιβλία όπως τα «Τρία ελληνικά μονόπρακτα», τα «Στοιχεία από τη δεκαετία του '60» και το «Ημερολόγιο 1836-2011»

Και τώρα το «Ημερολόγιο της Αλοννήσου». Ενα βιβλίο που είναι βιβλίο αλλά είναι κυρίως CD. Κυκλοφόρησε πρώτη φορά το 2009 εκτός εμπορίου και τώρα βρίσκεται στα ράφια των βιβλιοπωλείων από την «Εστία» σε επιμέλεια και επίμετρο Κωστή Δανόπουλου. Αν και το έντυπο μέρος του θυμίζει ένα οποιοδήποτε βιβλίο, η ουσιώδης διαφορά βρίσκεται στο CD που το συνοδεύει. Εδώ ακούμε τα αποσπάσματα που βρίσκονται μεταγραμμένα στις σελίδες του βιβλίου. Αλλά τα ηχητικά αποσπάσματα δεν αποτελούν ερμηνείες των γραπτών μπροστά σε ένα μικρόφωνο. Ο ήχος προϋπήρχε.

Τον κατέγραψε ο Θανάσης Βαλτινός σε διάφορες περιστάσεις. Οι σελίδες του βιβλίου έρχονται, λοιπόν, ως συνοδευτικό υλικό, ως βοήθημα προς τον αναγνώστη, για τα σημεία όπου ίσως να μην μπορεί να διακρίνει με ακρίβεια όσα λέγονται. Από την άλλη, το έντυπο δεν κατορθώνει σε καμία περίπτωση να αποτυπώσει τους χρωματισμούς και τους τόνους των φωνών. Το γραπτό κείμενο καταφέρνει τελικά μόνο να περιγράψει και να καταγράψει μέρος του συνόλου που μεταφέρει η φωνή.

Εκεί που συγκλίνουν όλες αυτές οι ηχογραφήσεις είναι στην προσπάθεια να εκμηδενιστούν διάφορες μορφές αποστάσεων. Οι φωνές είναι άλλοτε ψυχρές, άλλοτε αποστασιοποιημένες, κάποιες σχεδόν κλινικές και έχουν τη μορφή δελτίων θυέλλης και ασκήσεων γυμναστικής. Δίπλα τους, άλλες φωνές γεμάτες πάθος, αισθησιακές, ψίθυροι αλλά και ερωτικές κορυφώσεις.

Οι περισσότερες πραγματικές που έχει ηχογραφήσει ο συγγραφέας σχηματίζοντας έτσι ένα κολάζ από την πραγματικότητα. Μικρές ψηφίδες που επιτρέπουν σε κάθε ακροατή/αναγνώστη να καταλήξει στο δικό του συμπέρασμα. Κάποια, λίγα αποσπάσματα είναι γραμμένα από τον ίδιο τον Βαλτινό. Είναι μονόλογοι που ερμηνεύει η ηθοποιός Αλεξάνδρα Σακελλαροπούλου και θυμίζουν κομμάτια από το «Μπλε βαθύ, σχεδόν μαύρο», τον σπουδαίο μονόλογο που είχε δημοσιεύσει ο Βαλτινός το 1986. Ολα μαζί δημιουργούν ένα φυγόκεντρο σύνολο από πολλά ετερόκλητα στοιχεία που επιστρέφει όμως πάντα στην αγωνία της προσέγγισης της άλλης νήσου, των άλλων ανθρώπων.

Το «Ημερολόγιο της Αλοννήσου» δεν αποτελεί μια απάντηση στη διεθνή συζήτηση για τα όρια της λογοτεχνίας που διεξάγεται σήμερα. Χρονικά προηγήθηκε κατά πολύ, αφού είχε αρχίσει να δουλεύεται ήδη από τη δεκαετία του ’70. Ακόμα και σήμερα, όμως, σαράντα χρόνια από τη στιγμή της αρχικής της σύλληψης, καταφέρνει να μας κάνει να αναρωτηθούμε τι είναι λογοτεχνία με τρόπους που δεν φανταζόμασταν δυνατούς.

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας

Μέλος της
ΕΝΕΔ