Τα θετικά και αρνητικά του νέου Σωφρονιστικού Κώδικα

syrmatoplegma-fylakis.jpg

Συρματοπλέγματα φυλακής Μετά την πρώτη «ανάσα» από τις διατάξεις για την αποσυμφόρηση των φυλακών, ήρθε η ώρα της εναρμόνισης με το ευρωπαϊκό δίκαιο σε ό,τι αφορά τα ανθρώπινα δικαιώματα | Dreamstime

Διαβάζοντας τα 88 άρθρα του νέου Σωφρονιστικού Κώδικα, με τις όποιες τροποποιήσεις υποστεί στη διάρκεια της διεξοδικής συζήτησης εντός αλλά και εκτός Βουλής, θα πρέπει να επισημανθεί μια αντικειμενική αλήθεια: θα ήταν απολύτως αδύνατο να συμφωνήσουν σε ένα τέτοιο νομοσχέδιο οι «μέσα» με τους «έξω».

Επομένως παρόμοιες νομοθετικές πρωτοβουλίες, αν θέλουν να κινηθούν σε ένα -όσο το δυνατό- δικαιότερο πλαίσιο, οφείλουν να προτάξουν πέρα και πάνω από όλα τα ανθρώπινα δικαιώματα που πρέπει να προστατεύονται σύμφωνα και με το ευρωπαϊκό Δίκαιο.

Στην Ελλάδα ισχύει με κάποιες τροποποιήσεις ο Σωφρονιστικός Κώδικας του 1999, ο οποίος δεν είναι σε θέση πλέον να θεραπεύσει τα κακώς κείμενα, πολύ περισσότερο όταν έχουν διαμορφωθεί νέες συνθήκες, νέα δεδομένα και πολύ ευρύτερη γκάμα πλέγματος προστασίας των δικαιωμάτων.

Οι νομοπαρασκευαστικές επιτροπές που κατά καιρούς άρχιζαν την αναμόρφωση του Κώδικα δεν έφταναν ποτέ στον τελικό στόχο, με εξαίρεση τον Σωφρονιστικό Κώδικα Σαμαρά-Αθανασίου (Ν. 4274/2014) που καταρτίστηκε «εν μια νυκτί» και ψηφίστηκε από θερινό τμήμα της Βουλής με έναν και μοναδικό στόχο: να περιοριστούν στο ελάχιστο τα δικαιώματα όσων κρατουμένων δικάζονταν και καταδικάζονταν με τον νόμο 187 και κυρίως με τον 187 Α (τρομονόμο).

Ειδικές φυλακές απομόνωσης, εξωτερικές ένοπλες φρουρές της αστυνομίας, απαγόρευση αδειών, περιορισμός στο ελάχιστο επισκεπτηρίων και επικοινωνίας και όλα αυτά όχι στη βάση της συμπεριφοράς ενός κρατούμενου, αλλά στη βάση αποκλειστικά και μόνο του νόμου που τον καταδίκασε.

Δεν προβλέπεται σε καμία περίπτωση λειτουργία ειδικών φυλακών Γ΄ Τύπου, ωστόσο πάντα θα υπάρχει ο δικαιολογημένος φόβος του πώς και πότε θα εφαρμοστούν παρόμοια μέτρα

Η κατάργηση του «μεσαιωνικού» αυτού πλαισίου έδωσε ξανά μια ανάσα στις φυλακές, ανάσα που έγινε μεγαλύτερη μετά και την ψήφιση του νόμου 4322/2015 (που περιείχε και τις διατάξεις για την αποσυμφόρηση). Σήμερα ο νέος κώδικας που συντάχτηκε από την αρμόδια νομοπαρασκευαστική επιτροπή είναι πλέον αντικείμενο συζήτησης και βεβαίως και σκληρής κριτικής.

Οι πρώτες αντιδράσεις, όπως ήταν αναμενόμενο, προέρχονται από την πλευρά των κρατουμένων. Οι κρατούμενοι εδώ και αρκετές ημέρες βρίσκονται σε μια διαρκή ειρηνική κινητοποίηση παρατείνοντας τις ώρες προαυλισμού τους, ενώ για πρώτη φορά πάνω από 1.100 έχουν συνυπογράψει κοινή δήλωση αποδοχής μιας ομάδας συνηγόρων που στο εξής θα τους εκπροσωπήσει στον διάλογο με το υπουργείο και με κάθε άλλο φορέα που εμπλέκεται στα ζητήματα των φυλακών.

Ηδη έχουν πραγματοποιηθεί κάποιες πρώτες συνομιλίες των κρατουμένων με αρμόδιους του υπουργείου Δικαιοσύνης, που ωστόσο δεν έχουν προς το παρόν φτάσει σε κάποιο αποτέλεσμα. Οι κρατούμενοι έχουν συντάξει ένα κείμενο με 12 σημεία στα οποία ζητούν να γίνουν τροποποιήσεις, ενώ χθες η ομάδα των δικηγόρων έδωσε συνέντευξη Τύπου με αναλυτικές τοποθετήσεις πάνω στον νέο Σωφρονιστικό Κώδικα.

Επιγραμματικά τα θετικά

Μια πρώτη ανάγνωση του νέου κώδικα σε συνδυασμό και με δεκάδες πρωτοβουλίες του υπουργείου που ήδη λαμβάνουν χώρα σε διάφορα σωφρονιστικά καταστήματα πιστοποιεί ότι σε μια σειρά ζητημάτων νέα μέτρα έρχονται να υποστηρίξουν τις προσπάθειες να αποκτήσουν οι φυλακές περισσότερα στοιχεία προετοιμασίας των κρατουμένων για την ομαλή επανένταξή τους.

Οι διατάξεις για τους ανήλικους, τους εξαρτημένους, τα ανοιχτά επισκεπτήρια, τις εναλλακτικές μορφές κράτησης, τις περισσότερες δυνατότητες εκπαιδευτικής διαδικασίας, τις διάφορες συλλογικές ασχολίες κρατουμένων, τον έλεγχο από το ΕΣΥ των νοσοκομείων των φυλακών, την καθιέρωση της παρουσίας του Συνηγόρου του Πολίτη και άλλων φορέων μέσα στα ιδρύματα, οι μεγαλύτεροι έλεγχοι στη συμπεριφορά των υπαλλήλων όταν θίγει τον πυρήνα των δικαιωμάτων των κρατουμένων κ.λπ. είναι εν συντομία μερικά θετικά μέτρα που προβλέπονται από τον νέο κώδικα.

Προφανώς οι θετικές διατάξεις θα αναλυθούν διεξοδικά στη συνέχεια του διαλόγου και από τους παράγοντες του υπουργείου και από τους συντάκτες του κώδικα.

Επιμένοντας στα αρνητικά...

Οπως τονίστηκε στη συνέντευξη Τύπου που δόθηκε στο όνομα των κρατουμένων, τα αρνητικά σημεία είναι εκείνα στα οποία οφείλει κανείς να σκύψει με περισσότερη προσοχή ακόμα κι αν αφορούν αδικαιολόγητο φόβο.. Συνολικά ο νέος κώδικας κρίθηκε από τους ομιλητές σε πολλά σημεία χειρότερος και σε άλλα σημεία ελλειμματικός ως προς τη διεύρυνση των δικαιωμάτων των κρατουμένων.

Οι διατάξεις που προβλέπουν αυστηρότερες συνθήκες κράτησης στα διάφορα καταστήματα (π.χ. για κρατούμενους που έχουν τάσεις αυτοκαταστροφής, που συμπεριφέρονται βίαια προς άλλους κρατούμενους ή υπαλλήλους ή παρακινούν σε βία κ.λπ.) σύμφωνα με την άποψη των δικηγόρων εισάγουν από την πίσω πόρτα τις φυλακές Γ' Τύπου.

Είναι φανερό ότι «όποιος καεί στο χυλό φυσάει και το γιαούρτι», ακόμα κι αν οι διατάξεις αυτές υπήρχαν και στον παλαιό Σ.Κ. Οι κρατούμενοι φοβούνται ότι ο κάθε εισαγγελικός λειτουργός ή οι διευθύνσεις των φυλακών θα μπορούν να επιβάλλουν ειδικές συνθήκες κράτησης χωρίς να υπάρχει λόγος.

Τα επίμαχα άρθρα, που συνοδεύονται ωστόσο από μια σειρά προϋποθέσεων και αφορούν κατηγορίες κρατουμένων όπως κρατούμενοι για οφειλές που μπορεί να έχουν ειδικές συνθήκες, χαλαρότερες στην προκειμένη περίπτωση, είναι: αρ.2 παρ. 4, αρ. 11 παρ. 4 και 6, αρ. 15 και αρ. 63.

Ειδικότερα στο αρ. 63, που αφορά τα μέτρα τάξης, προστασίας και ασφάλειας έναντι του κάθε ατόμου που βρίσκεται ως επισκέπτης ή κρατούμενος ή υπηρετεί στις φυλακές, προβλέπεται η προστασία της ασφάλειάς τους με κάθε πρόσφορο ήπιο μέσο και μόνο σε εκρηκτικές καταστάσεις ή σε προσπάθειες ομαδικής απόδρασης προβλέπονται μια σειρά από μέτρα που ορίζονται στον εσωτερικό κανονισμό λειτουργίας και τον Κανονισμό Ασφαλείας του καταστήματος.

Ανάμεσα στα μέτρα αυτά δίνεται η δυνατότητα -ανάλογα με την ένταση των γεγονότων μέσα στη φυλακή- να διασπαρούν κάποιοι κρατούμενοι σε άλλες εγκαταστάσεις της φυλακής, ακόμα και να επιβληθεί ατομική κράτηση κρατουμένων οι οποίοι απειλούνται με άσκηση κάθε είδους βίας ή γίνονται θύματα σωματικής ή και ψυχολογικής κακομεταχείρισης και εκμετάλλευσης, με παρακολούθηση ιατρού και ψυχολόγου.

Σε αυτή την περίπτωση η κράτηση γίνεται με αίτηση των ίδιων των κρατουμένων.

Επίσης προβλέπεται ο περιορισμός σε ιδιαίτερους χώρους ατομικής κράτησης των κρατουμένων οι οποίοι παραπέμπονται στο Συμβούλιο Αδειών και Πειθαρχικού Ελέγχου για την τέλεση πειθαρχικών παραπτωμάτων βίας ή εκμετάλλευσης, μέχρι την έκδοση της απόφασης του Συμβουλίου αυτού και πάντως όχι για περισσότερες από τρεις ημέρες, οι οποίες συνυπολογίζονται σε περίπτωση επιβολής πειθαρχικής ποινής περιορισμού σε ειδικό ατομικό χώρο κράτησης.

Σύμφωνα με τις παραπάνω διατάξεις, δεν προβλέπεται σε καμία περίπτωση λειτουργία ειδικών φυλακών Γ Τύπου, ωστόσο πάντα θα υπάρχει ο δικαιολογημένος φόβος του πώς και πότε θα εφαρμοστούν παρόμοια μέτρα.

Οι αντιπρόσωποι των κρατουμένων τόνισαν ότι υπάρχουν εξαιρετικά προβληματικές διατάξεις σε μια σειρά κατακτημένα με αγώνες δικαιώματα. Ο νέος κώδικας, προφανώς εξαιτίας της τρομοκρατικής προπαγάνδας με αφορμή ελάχιστες παραβιάσεις αδειών και περιπτώσεις υποτροπής αποφυλακισμένων, βάζει μια σειρά από περιορισμούς. Οι περιορισμοί αυτοί, αν και με διαφορετικό περιτύλιγμα, δεν παύουν να είναι περιορισμοί.

Αδειες κρατουμένων

Η διάταξη που αφορά το δικαίωμα στην άδεια μετά το προβλεπόμενο χρονικό διάστημα έκτισης ποινής δεν αλλάζει ως προς το εισαγγελικό βέτο, που σύμφωνα με τους κρατούμενους είναι αυθαίρετο καθώς εκείνοι που γνωρίζουν τη συμπεριφορά ενός κρατουμένου είναι οι υπεύθυνοι των φυλακών. Υπάρχει μια αλλαγή και συγκεκριμένα δίνει το δικαίωμα στον εισαγγελέα (δικαίωμα που έχει και ο κρατούμενος) να προσφεύγει στο Δικαστικό Συμβούλιο αν η άρνησή του δεν γίνει δεκτή.

Ουσιαστικά δηλαδή το βέτο δεν καταργείται. Ίσως δε αυτό επηρεάσει και το δικαίωμα κρατούμενων να ζητούν ανά δύο μήνες άδεια εφόσον μπορεί να υπάρχουν καθυστερήσεις μέχρι να συνεδριάσει και να αποφασίσει το Συμβούλιο. Στο διάστημα αυτό η άδεια που διασφάλισε τους δύο από τις τρεις θετικές ψήφους αναστέλλεται μέχρι η προσφυγή του εισαγγελέα να εκδικαστεί.

Αλλαγή υπάρχει και στο ότι προβλέπεται γραπτό σκεπτικό και στην περίπτωση της θετικής απόφασης, ενώ αυτό υπήρχε ως όρος μόνο στην περίπτωση αρνητικής απόφασης.

«Βραχιολάκι»

Μπορεί να ακούγεται υπερβολική η άποψη κρατουμένων ότι το υπουργείο περίπου δημιουργεί συνθήκες ιδιωτικών φυλακών με κύριο «ιδιοκτήτη» την group 4 που προμηθεύει τα ηλεκτρονικά βραχιόλια, όμως η δυνατότητα που δίνεται πλέον στον κάθε εισαγγελέα να επιβάλλει το μέτρο χωρίς περιορισμούς είναι εξαιρετικά προβληματική. Δεν μπορεί το «βραχιόλι» να υποκαθιστά το δικαίωμα στην ελεύθερη άδεια ή στην υφ' όρων απόλυση.

Το μέτρο, πέραν του ότι είναι εξαιρετικά δαπανηρό (15 ευρώ την ημέρα), όσο κι αν ο νόμος τυπικά προβλέπει και τη δωρεάν παροχή του σε όσους δεν έχουν οικονομική δυνατότητα, έχει γίνει περίπου «ψωμοτύρι» και δίνεται εντολή για την εφαρμογή του χωρίς να συντρέχουν ειδικοί λόγοι. Με τον νέο Σ.Κ. σχεδόν προτρέπεται η συστηματική χρήση του.

Τηλεφωνικές συνδιαλέξεις: Αλλο ένα εξαιρετικά προβληματικό άρθρο, που κι αυτό προφανώς ακουμπάει στην... επικαιρότητα, είναι η αναγκαστική καταγραφή των τηλεφωνικών αριθμών που έχει το δικαίωμα να καλεί ο κάθε κρατούμενος. Με δυο λόγια, ο κρατούμενος δίνει μια λίστα με τηλέφωνα στη διοίκηση των φυλακών και μόνο αυτά του επιτρέπεται να καλεί για συνομιλία.

Το απαράδεκτο αυτό μέτρο είχε εφαρμοστεί το 2002 για περίπου μία εβδομάδα στην περίπτωση των προφυλακισμένων της «17 Νοέμβρη», όμως γρήγορα εγκαταλείφθηκε.

Εκπαίδευση με... ποινές

Ο περιορισμός του δικαιώματος συνέχισης κάθε είδους εκπαιδευτικών δραστηριοτήτων του κρατουμένου που υπέπεσε σε πειθαρχικό παράπτωμα είναι εξαιρετικά προβληματικός. Ηδη προβλέπονται οι πειθαρχικές ποινές από τους κανονισμούς των φυλακών και δεν είναι δυνατόν να επιβάλλεται και δεύτερη ποινή με το «πάγωμα» μιας εκπαιδευτικής διαδικασίας, ούτε βεβαίως να εξαρτάται η συνέχιση της εκπαίδευσης από την επίδοση του κρατουμένου που ήδη σπουδάζει σε ένα πολύ επιβαρημένο περιβάλλον.

Οι κρατούμενοι, μεταξύ των αιτημάτων τους, ζητούν την απόσυρση της σημείωσης της παρ. 1 άρθρο 56 για τη γνωμοδότηση δικαστικού λειτουργού που διέταξε την προσωρινή κράτηση κρατουμένου και μπορεί να προσβάλει το δικαίωμά του στην εκπαιδευτική άδεια. Ή τουλάχιστον τη θέσπιση χρονικού ορίου 12 μηνών (εφόσον δεν έχει γίνει το δικαστήριο) της γνωμοδότησης από την ημερομηνία έναρξης της δίωξης, ώστε να μην αποξενωθεί τελείως ο κρατούμενος φοιτητής από τις σπουδές του.

Αυτό που τονίστηκε ιδιαίτερα στη χθεσινή συνέντευξη Τύπου είναι το γεγονός ότι για πρώτη φορά συντεταγμένα και με σοβαρότητα οι κρατούμενοι των φυλακών όρισαν ως αντιπροσώπους δικηγόρους, ζητώντας να ακουστούν και στην αρμόδια επιτροπή της Βουλής όταν θα αρχίσει η επεξεργασία του Σωφρονιστικού Κώδικα.

Η επεξεργασία αυτή προφανώς θα πάρει πολύ χρόνο και δεν είναι ακόμα δεδομένο το πότε θα ξεκινήσει. Σε κάθε περίπτωση ο διάλογος είναι αναγκαίος ειδικά σε ό,τι αφορά τα «σκοτεινά» σημεία του κώδικα αλλά και νέες, χρήσιμες, διατάξεις, όπως αυτές που προσβλέπουν στην ομαλή επανένταξη και όχι απλώς στην απάνθρωπη «στοίβαξη» ανθρώπων σε ένα άθλιο περιβάλλον που τους οδηγεί μαθηματικά σε χειρότερες καταστάσεις.

Τέλος, η λέξη «δύναται» (που χρησιμοποιείται για τις εισαγγελικές δυνατότητες) θα πρέπει σε έναν σύγχρονο κώδικα να συνοδεύεται από όλους τους αναγκαίους περιορισμούς που δεν θα επιτρέπουν τυχόν αυθαίρετες και συχνά ανεξήγητες εισαγγελικές αποφάσεις.

Περιμένουν απαντήσεις

Στη συνέντευξη Τύπου, που δόθηκε χθες στην ΕΣΗΕΑ με αφορμή τον νέο Σωφρονιστικό Κώδικα, πήραν τον λόγο οι δικηγόροι Κ. Παπαδάκης, Γ. Καρκανιάς, Δ. Κατσαρής και Θ. Καμπαγιάννης. Οι συγκεκριμένοι δικηγόροι ορίστηκαν από τις επιτροπές κρατουμένων ως εκπρόσωποί τους στον διάλογο για τον Κώδικα.

Στην κινητοποίηση αυτή συμμετέχουν μέχρι στιγμής κρατούμενοι από Κορυδαλλό, Λάρισα, Χανιά, Πάτρα, Μαλανδρίνο. Στο τέλος της συνέντευξης τοποθετήθηκε και ένας κρατούμενος, που τόνισε ότι περιμένουν ακόμα τις απαντήσεις του υπουργείου Δικαιοσύνης στα δίκαια αιτήματά τους.

Τέλος, μίλησαν και εκπρόσωποι συνδικαλιστικών παρατάξεων των δικηγόρων και εκπρόσωπος της Πρωτοβουλίας Υπεράσπισης των Δικαιωμάτων των Κρατουμένων.

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας

Μέλος της
ΕΝΕΔ