«Τα κοινωνικά δίκτυα έχουν ενισχύσει τα πολιτικά ψέματα»

Πώς γίνεται την περίοδο κυριαρχίας του νεοφιλελευθερισμού, δηλαδή τα τελευταία τριάντα χρόνια, να αυξάνονται οι κριτικές θεωρίες;

Αυτό το φαινομενικά παράδοξο μελετά ο Ελβετός κοινωνιολόγος Ρασμίγκ Κεσεγιάν, ο οποίος διαπιστώνει την αρχή μιας νέας ώσμωσης μεταξύ των κριτικών στοχαστών και των κοινωνικοπολιτικών κινημάτων, ενώ τονίζει την ανάγκη ενοποίησης του πολιτικού και του περιβαλλοντικού αγώνα.

⚫ Στο πανόραμα των διαφόρων κριτικών θεωριών που αναλύετε στο νέο σας βιβλίο «Το αριστερό ημισφαίριο» και, παρά την ποικιλομορφία τους, διακρίνετε κάποιο κοινό νήμα που τις συνδέει; Και ποιο είναι αυτό;

Ο πεσιμισμός είναι σίγουρα ένα κοινό νήμα. Κανένας από αυτούς τους στοχαστές δεν πιστεύει ότι η ανατροπή του καπιταλιστικού συστήματος και η αντικατάστασή του από κάποιο άλλο, σχετικά καλύτερο σύστημα, είναι μια ορατή δυνατότητα.

Ορισμένοι απ’ αυτούς πιστεύουν ότι αυτό δεν είναι δυνατόν και νομίζουν ότι η «αντίσταση» στην εξουσία και η μικρής κλίμακας πολιτική είναι οι μοναδικές μας επιλογές.

Αυτός ο πεσιμισμός είναι μια απόρροια των τραγικών εμπειριών του εικοστού αιώνα, ιδιαιτέρως του σταλινισμού.

Σε κάθε περίπτωση, αυτό δεν εμπόδισε τους συγκεκριμένους στοχαστές να διατυπώσουν ριζοσπαστικές κριτικές στο σύστημα.

Και το έχουν κάνει αυτό με πολύ δημιουργικό τρόπο, συνδυάζοντας τις παλιές παραδόσεις της κριτικής, επεξεργαζόμενοι νέες απόψεις, εμπλεκόμενοι σε καινοτόμους συζητήσεις κ.λπ.

Συνεπώς, εάν έπρεπε να υποδείξω ένα κοινό νήμα που ενώνει τους σύγχρονους κριτικούς στοχαστές, θα έλεγα ότι αυτό είναι ο πεσιμισμός σε συνδυασμό με μεγάλη δημιουργικότητα.

Από μια αυστηρώς θεωρητική σκοπιά, ζούμε σε μια «χρυσή εποχή» των κριτικών θεωριών.

Ομως αυτό δεν σημαίνει ότι αυτοί οι στοχαστές έχουν μεγάλη επιρροή στην πραγματική πολιτική.

⚫ Παρουσιάζετε έναν ολόκληρο αστερισμό ριζοσπαστών θεωρητικών, οι οποίοι αμφισβητούν τον καπιταλισμό στη διάρκεια των τελευταίων τριάντα χρόνων. Ταυτοχρόνως, αυτό που βλέπουμε είναι ο κατακερματισμός των πολιτικών και κοινωνικών κινημάτων, ορισμένα εκ των οποίων είναι ακόμα και εχθρικά απέναντι σε όλες τις πολιτικές θεωρίες. Διακρίνετε κάποια προοπτική να ξεπεράσουμε αυτή την αντίφαση;

Τις προηγούμενες δεκαετίες τα πολιτικά και διανοητικά πεδία αναπτύχθηκαν όλο και πιο διαχωρισμένα.

Εχει επικρατήσει μια λογική «επαγγελματοποίησης» και ως εκ τούτου «αυτονόμησης» και των δύο αυτών πεδίων, η οποία όχι μόνο επηρεάζει τα αριστερά κινήματα και τις θεωρίες, αλλά και καθίσταται μια πολύ γενικότερη τάση.

Αυτή η διαδικασία έχει αποτέλεσμα ένα μεγάλο χάσμα μεταξύ των κοινωνικών κινημάτων και των κριτικών στοχαστών, οι οποίοι σήμερα είναι κυρίως ακαδημαϊκοί, ενώ, αντίθετα, ο Κάουτσκι, ο Λένιν, ο Γκράμσι ή η Ρόζα Λούξεμπουργκ δεν ήταν ακαδημαϊκοί, αλλά πολιτικοί ηγέτες.

Ωστόσο, στοιχεία επανασύνδεσης των κριτικών στοχαστών και των πολιτικών κινημάτων μπορούμε να παρατηρήσουμε και σήμερα.

Για παράδειγμα, η ηγεσία των Podemos, έχει επηρεαστεί πάρα πολύ από τις ιδέες της Σαντάλ Μουφ και του Ερνέστο Λακλάου.

Ο,τι και να πιστεύει κάποιος για την τελική πολιτική στρατηγική, αυτή έχει οδηγήσει σε ενδιαφέρουσες συζητήσεις στην ευρωπαϊκή Αριστερά.

Στη Γαλλία, οι αριστεροί υποψήφιοι στις προεδρικές εκλογές –ο Ζαν-Λικ Μελανσόν και ο Μπενουά Αμόν– έχουν επηρεαστεί πολύ από τη ριζοσπαστική πολιτική οικολογία.

Ως εκ τούτου, νομίζω ότι αυτή την περίοδο επινοούνται νέοι «οργανικοί» δεσμοί ανάμεσα στους στοχαστές και τα κινήματα.

Αυτοί οι δεσμοί, ωστόσο, θα είναι διαφορετικοί από εκείνους που υπήρχαν στον καιρό του Λένιν και του Γκράμσι.

⚫ Το βιβλίο σας για τη σύγχρονη ιστορία της κριτικής σκέψης έρχεται σε μια περίοδο, κατά την οποία η δημόσια συζήτηση, ιδιαίτερα στις ΗΠΑ, κυριαρχείται από έννοιες όπως «μετα-αλήθεια» (post-truth), «ψευδείς ειδήσεις» (fake news) ή «εναλλακτικά γεγονότα» (alternative facts). Τι έχετε να πείτε;

Τα «γεγονότα» είναι μια σύγχρονη εφεύρεση. Πριν από τον 17ο αιώνα, για να έχει μια πρόταση κάποιο κύρος, έπρεπε να επικυρωθεί από έναν νόμιμο θεσμό: γενικά από κάποιο θρησκευτικό θεσμό, τυπικά την Εκκλησία, εάν μιλάμε για την Ευρώπη.

Η ανάδυση των (υποτιθέμενων) ανεξάρτητων «γεγονότων» είναι αποτέλεσμα της εκκοσμίκευσης, δηλαδή της εξασθένησης αυτών των αρχών και της οικοδόμησης ενός δημόσιου χώρου, όπου τα γεγονότα μπορούσαν να συζητηθούν.

Από τότε, τα «γεγονότα», είτε επιστημονικά είτε με άλλο τρόπο, πάντα υπήρξαν αντικείμενο διαμάχης.

Δεν υπάρχει τίποτα νέο στην ιδέα ότι η «αλήθεια» δεν αποτελεί τη μόνη καθοδηγητική αρχή στη σύγχρονη πολιτική. Εκείνο που μπορεί να είναι νέο είναι το γεγονός ότι σήμερα ορισμένοι πολιτικοί (ελάχιστοι στην πραγματικότητα) δεν ασχολούνται πλέον με το να συγκαλύπτουν τα ψέματά τους, ή με τα «εναλλακτικά γεγονότα», για να αναφερθώ σ’ αυτή την κακόφημη έννοια της συμβούλου του Τραμπ, Κέλιαν Κόνγουεϊ.

Και, φυσικά, τα κοινωνικά δίκτυα έχουν προσφέρει σ’ αυτά τα ψέματα τρομακτική ώθηση.

Σ’ αυτό το πλαίσιο, η Αριστερά δεν μπορεί παρά να υπερασπίζεται τα γεγονότα.

Η αύξηση των ποσοστών θνησιμότητας στην Ελλάδα εξαιτίας των πολιτικών λιτότητας που επιβλήθηκαν από την Ε.Ε. είναι ένα αναμφισβήτητο γεγονός.

Η Αριστερά πρέπει να ασκεί κριτική στον διαδεδομένο ισχυρισμό ότι έχει πάντα τα «γεγονότα» με το μέρος της και να τον αντικαταστήσει παρέχοντας ακόμα πιο στέρεα επιχειρήματα και γεγονότα.

⚫ Ζούμε σε μια εποχή κατά την οποία ο ανορθολογισμός, ο φανατισμός, η θρησκευτική μισαλλοδοξία και ο εξτρεμισμός επηρεάζουν εκατοντάδες εκατομμύρια ανθρώπους. Ποιος είναι ο ρόλος της κριτικής σκέψης και των διανοουμένων σήμερα;

Ο ρόλος της κριτικής σκέψης σίγουρα δεν είναι να υποστηρίζει ότι η θρησκευτική πίστη μπορεί να εξηγηθεί «σε τελευταία ανάλυση» με τις οικονομικές διαδικασίες ή ότι οι άνθρωποι πιστεύουν στον Θεό επειδή είναι φτωχοί και απελπισμένοι και πως εάν ανατρεπόταν ο καπιταλισμός, όλες αυτές οι ανορθολογικές δοξασίες απλά θα εξαφανίζονταν.

Η θρησκευτική πίστη ήρθε για να μείνει, παρότι με διαρκώς αλλαγμένες μορφές.

Οι μεγάλοι στοχαστές του 19ου αιώνα, μεταξύ των οποίων και ο Μαρξ, πίστευαν ότι η πρόοδος θα ξεμπέρδευε με το θρησκευτικό συναίσθημα. Αυτό σίγουρα δεν επιβεβαιώθηκε.

Ο ρόλος της κριτικής σκέψης σ’ αυτό το πλαίσιο είναι να υπογραμμίζει τις απελευθερωτικές συνέπειες που μπορεί να έχει ορισμένες φορές η θρησκεία.

Αυτή είναι η βασική ιδέα πίσω από τη «θεολογία της απελευθέρωσης» στη Λατινική Αμερική για παράδειγμα. Πολλοί κριτικοί στοχαστές, για τους οποίους μιλώ στο βιβλίο, Αλέν Μπαντιού, Σλαβόι Ζίζεκ, Ντανιέλ Μπενσαΐντ, Τόνι Νέγκρι, Τζόρτζιο Αγκάμπεν... αναφέρονται σε θρησκετικές φιγούρες ή δόγματα, προκειμένου να επεξεργαστούν τις θεωρίες τους.

Ενα από τα σημαντικότερα βιβλία του Μπαντιού έχει τίτλο «Απόστολος Παύλος. Η θεμελίωση του οικουμενισμού».

Μέσα στο θρησκευτικό πεδίο πρέπει να διαξαχθεί μια πάλη υπέρ των προοδευτικών ή ακόμα και επαναστατικών ρευμάτων. Δεν λέω ότι αυτό θα είναι εύκολο...

⚫ Οπως λέτε, η κλιματική αλλαγή αυξάνει τις κοινωνικές ανισότητες εις βάρος των πιο αδύναμων και φτωχών. Πώς μπορούμε να ενοποιήσουμε την πάλη ενάντια στον καπιταλισμό με τα οικολογικά κινήματα;

Ενα επιχείρημα που επεξεργάζομαι στο βιβλίο μου «Η Φύση είναι ένα πεδίο μάχης» είναι όντως ότι ο καπιταλισμός οδηγεί σε ανισότητες σε σχέση με το περιβάλλον.

Οι κατώτερες τάξεις σε όλο τον κόσμο επηρεάζονται πολύ περισσότερο από τη μόλυνση, τις φυσικές καταστροφές ή την απώλεια της βιοποικιλότητας, απ’ ό,τι οι πλούσιοι.

Ετσι, η ενοποίηση της πάλης ενάντια στον καπιταλισμό με τα οικολογικά κινήματα υπονοεί ότι θα πάψουμε να μιλάμε για την κλιματική αλλαγή σαν ένα αφηρημένο φαινόμενο που επηρεάζει την ανθρωπότητα ως σύνολο.

Σημαίνει ότι θα πείσουμε τις κατώτερες τάξεις πως στην κορυφή άλλων μορφών ανισοτήτων τις οποίες υφίστανται, βρίσκονται οι περιβαλλοντικές ανισότητες.

Μόνο μ’ αυτόν τον όρο η παγκόσμια εργατική τάξη θα συνδράμει την πάλη ενάντια στην κλιματική αλλαγή.

Ποιος είναι

Γεννημένος το 1975 στην Ελβετία, ο Κεσεγιάν είναι διδάκτωρ Κοινωνιολογίας, λέκτορας στο Πανεπιστήμιο της Σορβόνης και ακτιβιστής της Ριζοσπαστικής Αριστεράς.

Στα ελληνικά μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Angelus Novus το βιβλίο του «Αριστερό Ημισφαίριο. Μια χαρτογραφία της νέας κριτικής σκέψης».

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας