Στους τόπους του Ανοίκειου

ergo_toy_rene_magkrit.jpg

Εργο του Ρενέ Μαγκρίτ Εργο του Ρενέ Μαγκρίτ

Ρ ι ζ ο σ π α σ τ ι κέ ς   Α ν α γ ν ώ σ ε ι ς

Αυτό που με πρωτοεντυπωσίασε διαβάζοντας το βιβλίο της Μαίρης Σταθοπούλου ήταν το γεγονός ότι δεν με παρέπεμπε σε άλλα συγγενικά λογοτεχνικά κείμενα αλλά σε πίνακες ζωγραφικής, άπειρους και συγκεκριμένους. Αλλόκοτους. Προσπάθησα να ερμηνεύσω αυτή την επίδραση. 

Η ψυχανάλυση λέει πως η εικαστική τέχνη, χρησιμοποιώντας το πρωταρχικό εργαλείο του Ασυνείδητου, την εικόνα, αναπαριστά με τον πιο υποβλητικό τρόπο τα πλάσματα των ψυχικών μηχανισμών και των μύχιων φόβων μας, δημιουργώντας μια προνομιακή σχέση με την περιοχή εκείνη της ψυχικής εμπειρίας που γνωρίζουμε ως περιοχή του Ανοίκειου. 

Μελετώντας το βιβλίο περισσότερο, συνειδητοποίησα ότι η γραφή της Μ.Σ., με την έντονη έλξη για το παράδοξο και το αινιγματικό, καταφέρνει ό,τι και η ζωγραφική: μας εισάγει κατ' ευθείαν στην περιοχή του Ανοίκειου. Στον τόπο αυτόν του Αλλόκοτου, τον κατοικημένο από δαίμονες και θεούς, τέρατα και φαντάσματα, η συγγραφέας καταφέρνει να δώσει μορφή στο αμορφοποίητο μέσω του λόγου και των έξοχων εικόνων που πλάθει στην αναμέτρησή της με τον φόβο. 

Το Ανοίκειο φοβίζει, προκαλεί αβεβαιότητα και μια εμπειρία παράδοξου και αποξένωσης, σε μια περίεργη όμως ανάμειξη με μια οικεία αίσθηση, σαν κάτι που ήταν γνωστό και κρυμμένο να έρχεται στο φως. Αυτή είναι άλλωστε η πιο συνοπτική επιστημονική απόδοση του φροϊδικού όρου Unheimlich: «Εκείνο το οποίο έρχεται στην επιφάνεια ενώ όφειλε να παραμείνει κρυφό». 

Το Ανοίκειο μπορεί να είναι μακάβριο, τρομερό όπως ο θάνατος ή η τρέλα, ασκώντας παράλληλα μια ανομολόγητη έλξη, μια αόριστη επίγνωση της παρουσίας του σε μια απόμερη γωνιά της ψυχής μας. 

Ανεξήγητα για τη λογική θέματα. Όμως, όπως λέει ο Παναΐτ Ιστράτι, «ο νους δεν μας δόθηκε για να κατανοήσουμε το Ανεξήγητο, αλλά για να μην κουτουλάμε πάνω στα δέντρα». 

Μαίρη Σταθοπούλου   «Προϊστορίες»   Εκδόσεις: Ο Μωβ Σκίουρος   Αθήνα, 2016   σελ. 128 Μαίρη Σταθοπούλου «Προϊστορίες» Εκδόσεις: Ο Μωβ Σκίουρος Αθήνα, 2016 σελ. 128 |

Θέλω να υπογραμμίσω μια σημαντική -κατά τη γνώμη μου- ένδειξη της λειτουργίας του Ανοίκειου στη γραφή της Μ.Σ. Ο Φρόιντ, στο δοκίμιό του «Το ανοίκειο» («Das Unheimlich», 1919) αναλύοντας το αφήγημα του Χόφμαν «Ο Κακός με την Άμμο» («Der Sandmann»), υποστηρίζει ότι κύρια αιτία πρόκλησης τρομακτικού συναισθήματος στο εν λόγω διήγημα είναι ο φανταστικός δαιμονικός χαρακτήρας του Κακού, τον οποίο ο πρωταγωνιστής λέει πως είχε συσχετίσει όταν ήταν μικρός με τον θάνατο του πατέρα του. Ο «Κακός με την Άμμο» πετά άμμο στα μάτια των παιδιών για να τα αποσπάσει από τις κόγχες τους και να τα κλέψει.

Κατά τον Φρόιντ, η βασική πηγή τρόμου στο διήγημα του Χόφμαν είναι η αιωρούμενη απειλή της κλοπής των ματιών, η οποία λειτουργεί ως υποκατάστατο του άγχους ευνουχισμού που παρατηρείται στο οιδιπόδειο σύμπλεγμα. Έτσι ο Φρόιντ εισάγει μία ψυχαναλυτική ερμηνεία, κατά την οποία η υπόμνηση απωθημένων παιδικών φοβιών, όπως το άγχος ευνουχισμού, φέρνει στην επιφάνεια το συναίσθημα του Ανοίκειου. Το μοτίβο της εξόρυξης των ματιών επανέρχεται δύο τουλάχιστον φορές στις «Προϊστορίες» («Βραχνάς», «Η ζωή χωρίς μετά»). Τα παραδείγματα θα μπορούσαν να είναι πολύ περισσότερα. Ας ξαναγυρίσουμε όμως στο βιβλίο.... 

«Προϊστορίες». Ήδη ο τίτλος σαν να εξαγγέλλει ένα ιδιαίτερο είδος γραπτού λόγου: προϊστορίες -δηλαδή εξωπραγματικές-, προϊστορικών -δηλαδή εξωπραγματικών- πλασμάτων που αναπτύσσονται ως δεκαέξι, εκτός τόπου και χρόνου, ιστορίες. Και όμως, μέσα από μια διαδικασία ανάγνωσης που η ίδια η γραφή σου υποβάλλει, έχεις μπροστά σου την αναπαράσταση μιας οικείας, κλειστής, υπνωτιστικής και αποπνιχτικής κοινωνίας με όλα τα σταθερά απωθητικά της χαρακτηριστικά.

Κειμενικοί υπαινιγμοί και υποκειμενικές ερμηνείες παραπέμπουν σε μνήμες θησαυρισμένες γύρω από φαινομενικά ασήμαντα ερεθίσματα, συνθήκες σταθερές ή φευγαλέες, συμβάντα τραυματικά, απωθημένα ή εξωραϊσμένα παιδικής ηλικίας. Αναδρομή σε εποχή σκληρής αθωότητας, όπου όλα είναι δυνατά και αναπόδραστα: γεγονότα που δεν είναι καν γεγονότα αλλά κάτι ανάμεσα στην τραγωδία και στο τίποτε, μια ηθογραφία του αχαρτογράφητου. 

Σε αντίθεση με τους παθητικούς αντι-ήρωές της, η συγγραφέας έχει σκληρά προσπαθήσει να μετατρέψει τα κάποτε ακατανόητα σε νυν αντιληπτά και μαστορικά. Δύσκολη δουλειά. Σαν την Αλίκη, εισχωρεί στη χώρα των τεράτων αναζητώντας το υλικό της. Ήδη στην πρώτη ιστορία, «Κάθε αρχή και δύσκολη», η αντιπαράθεσή της με τον εγκεφαλικό πολεμιστή-σφίγγα ή πολεμικό εγκέφαλο-σφίγγα για μια απάντηση, ομολογεί την επιθυμία της να δώσει διάσταση στο φαινομενικά ασήμαντο «κάτι», να βρει τη φωτογένεια της μονοτονίας, να φωτίσει το αόρατο βάθος μιας μπεκετικής ακινησίας, να ξεκινήσει την περιπέτεια της συγγραφής. 

Οι ιστορίες της δεν θα μπορούσαν ποτέ να συμβούν, όμως συμβαίνουν τώρα, σ' έναν άλλο κόσμο, τέλεια αγχωσικό μέσα στην καθησυχαστική του άπνοια. Έναν κόσμο πεινασμένων τεράτων που δρουν ανεξέλεγκτα με βάση την ανεστραμμένη αρχή «ο θάνατός μου η ζωή σου». Στη λογοτεχνική της πινακοθήκη οι εξωπραγματικοί ήρωες, που δεν μπορούν να μιλήσουν αλλά μπορούν ν' αρθρώσουν αυτά που δεν λέγονται, μετέρχονται τρόπους ανοίκειου λόγου, ως λανθάνουσα αντίσταση, θα έλεγες, απέναντι σε μια αόρατη απειλή ισοπέδωσης που απλώνεται από την τρέχουσα αισθητική ώς τη συντηρητικά καλαίσθητη χρήση της γλώσσας.

Αντίθετα με τον γνωστό μας κόσμο, όπου κανείς δεν είναι αυτός που νομίζει και που νομίζουμε ότι είναι, οι ήρωες των «Προϊστοριών» δείχνουν να έχουν καταλάβει ποιοι μπορούν να είναι, σαν να έχουν ανακαλύψει τη ρίζα του κακού, να έχουν κατανεύσει σ' αυτή την αμείλικτη παραδοχή, αγνοώντας ακόμη και τις ίδιες τους τις φοβισμένες έσω κραυγές. 

Η Μ.Σ. κατόρθωσε με επιτυχία την υπερρεαλιστική αφήγηση της Ανημπόριας, όπως ακριβώς λέει ο Radek Knapp, σχολιαστής του έργου του μεγάλου εικονογράφου Alfred Kubin, «Η τέχνη δεν είναι εκεί για να μας κάνει ευτυχισμένους αλλά για να μας βοηθάει να αντέχουμε την κραυγή του φόβου»...

Συλλήψεις που σε ταράζουν βαθιά αποκαλύπτοντας τις υπαρξιακές αβύσσους της ανθρώπινης συνθήκης. Μιας συνθήκης που καθορίζεται από παραίτηση, απελπισία, σκοτεινά ένστικτα καμουφλαρισμένα σε αθωότητα, όπου όλα μαζί σκηνοθετούν έναν εφιάλτη, απόλυτα αποδεκτό από τους ήρωες –πλην ίσως της τεράστιας Μπαντούγα, που εκεί, «στη συμβολή της ύπαρξης με την αντίληψη», συλλαμβάνει τον αντικόσμο και έτσι αντιλαμβάνεται τη ματαιότητα και την ασχήμια του κόσμου, «τον αρχέγονο εμπαιγμό, όλες τις χάντρες και τα καθρεφτάκια που έχει επιστρατεύσει για την εξαπάτηση των ιθαγενών, μέχρι αυτοί να πονηρευτούν την κατάλληλη για την εξυπηρέτηση της φάρσας στιγμή, τη στιγμή ακριβώς που είναι ήδη αργά γι' αυτούς [...] ένας βλακώδης μηχανισμός που έχει καταπιεί τα ίδια του τα εξαρτήματα και στέκεται μετέωρος και σαστισμένος, λες και προσπαθεί να θυμηθεί τι τον συνείχε κάποτε [...] μια γη, που μοιάζει να μην ξέρει γιατί υπάρχει, χάσματα, που μοιάζουν να μη θυμούνται πώς δημιουργήθηκαν, βουνά, που μοιάζουν να φουμάρουν τα ίδια τους τα σπλάχνα, άδειος ουρανός, που μοιάζει να νοσταλγεί το ίδιο του το περιεχόμενο. Όμως τίποτε δεν είναι προϊόν εκφυλισμού. Όλα μοιάζουν να βρίσκονται εκεί από πάντα, να γιορτάζουν τον δικό τους θρίαμβο που αντλεί την αίγλη του από το μάταιο, το άχρηστο, το περιττό, το ανώφελο, το για πάντα χαλασμένο».

Για κάθε συγγραφέα το περιβάλλον του, η ιστορία του τόπου του, με τα κενά, τις σιωπές, τις απουσίες, τις διαγραφές, καθορίζουν τον κόσμο και σφραγίζουν τους χαρακτήρες στα έργα του. Η Τέχνη λειτουργεί σαν μεταβατικός χώρος που μας προστατεύει από τον τρόμο της διάλυσης, μετατρέποντάς τον σε αφήγηση και σε σύμβολα. 

Εδώ νομίζω πως ταιριάζει -και θα ήθελα να κλείσω μ' αυτό- ένα απόσπασμα της Τζίνας Πολίτη για το έργο του Γιώργου Χειμωνά, που νομίζω πως θα άρμοζε και στο έργο της Μαίρης Σταθοπούλου: «Το σώμα της καθημερινής ζωής, που δεν είναι άλλο από το γεμάτο πληγές σώμα της άγριας, βιωμένης Ιστορίας του τόπου μας, είναι παρόν με τον πιο ρεαλιστικό, υλιστικό τρόπο. Η διαφορά του Χειμωνά από τους ρεαλιστές συγγραφείς είναι ότι διακρίνει στο σώμα αυτό την τραγική ουσία, δηλαδή τις αντιφάσεις που καθοδηγούν την ανθρώπινη ύπαρξη και πράξη στην ιστορική της μοίρα». 

*Εθνολόγος 

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας

Μέλος της
ΕΝΕΔ