Στην Αθήνα των μνημονίων: μια εικόνα σαν άλλοτε

athina-panselinos.jpg

Εικόνα της Αθήνας με πανσέληνο EUROKINISSI/ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΟΝΤΑΡΙΝΗΣ

Ανατρέχοντας στην ιστορία της Αθήνας, στο διάβα των αιώνων, συναντά κανείς έναν από τους σημαντικότερους ιστορικούς σταθμούς της. Πρόκειται για τον 4ο μ.Χ. αιώνα, τη μεταβατική δηλαδή περίοδο από την Αρχαιότητα στον Μεσαίωνα. 

Οι αποσπασματικές πληροφορίες διανοητών και συγγραφέων που γνώρισαν την Αθήνα της εποχής εκείνης (Ευνάπιος, Λιβάνιος, Συνέσιος, Ιουλιανός, Γρηγόριος Ναζιανζηνός, Βασίλειος Καισαρείας κ.ά.), ανασυνθέτουν εύκολα την εικόνα της: μια εικόνα συγκεχυμένη, με πολλές αντιθέσεις και αντιφάσεις, με ανατροπές και παραδοξότητες, που ωστόσο παραπέμπει ακόμη στην κορυφαία εκπρόσωπο του αρχαίου κόσμου. Μια πόλη σε μεγάλη παρακμή που εξακολουθεί να αποτελεί τον ιδεολογικό πυρήνα του παραπαίοντος ρωμαϊκού συστήματος. 

Με όρους ιστορικού ρεαλισμού, ανεξάρτητα από τον συμβολισμό που εξέπεμπε, η Αθήνα της Υστερης Αρχαιότητας ήταν, πολιτικά και οικονομικά, ασήμαντη. Παρά ταύτα, προσπάθησε να ανασυντάξει τις δυνάμεις της, να επουλώσει τις πληγές της και να ανακτήσει τη φήμη και το κλέος της με όπλο το όνομά της.

Σ' αυτήν, λοιπόν, την Αθήνα –αληθινό ή ιδεατό σύμβολο της παιδείας και του παγκόσμιου πολιτισμού- συνέρρευσαν τον 4ο αι. από πολλά ξένα μέρη φιλόσοφοι και μορφωμένοι νέοι για να διδάξουν ή να διδαχτούν στις Σχολές της, που καθημερινά «ξεφύτρωναν σαν μανιτάρια» σε κάθε γωνιά της πόλης. Η «σοφιστομανία» των νέων της εποχής, με ανταγωνισμούς και συγκρούσεις μεταξύ των Σχολών, επικρίθηκε με καυστικό τρόπο ακόμη και από τον θαυμαστή της Αθήνας, Γρηγόριο Ναζιανζηνό (σοφιστομανούσιν Αθήνησι των νέων οι πλείστοι και αφρονέστεροι). 

Ωστόσο, για τον χριστιανό Γρηγόριο, η Αθήνα που γνώρισε παρέμενε η πόλη της αισθητικής, της γνώσης, της φιλοσοφίας. Ηταν «η δόξα της Ελλάδας, η χρυσή πόλη της μάθησης»!

Αντίθετα, για τον συμμαθητή του Βασίλειο Κασαρείας, η Αθήνα των ημερών του ήταν μια πόλη «κενή ευτυχίας» και οι Αθηναίοι «περίεργοι άεργοι που σπαταλούσαν τον χρόνο τους σε άσκοπες συζητήσεις».

Για τον εθνικό φιλόσοφο Λιβάνιο η εξιδανικευμένη εικόνα της Αθήνας των νεανικών του χρόνων κατέρρευσε, όταν αντίκρισε την πόλη και έγινε αυτόπτης μάρτυρας των οχλοκρατικών εκδηλώσεων και αντιπαραθέσεων μεταξύ ομάδων νέων της πόλης -κοινός τόπος στα σχετικά κείμενα-, του χαμηλού επιπέδου μόρφωσης των δασκάλων και κυρίως της έκδηλης πενίας τους.

Για τον χριστιανό φιλόσοφο Συνέσιο, που επισκέφθηκε την Αθήνα στα τέλη του 4ου αιώνα, η αλλοτινή πόλη του φωτός έμοιαζε με «απομεινάρι δέρματος θυσιασμένου ζώου».

Παρ’ όλα αυτά η πόλη θα επιβιώσει πνευματικά και τον επόμενο αιώνα, με σύντομες αναλαμπές, μέχρις ότου μπει οριστικά στην τροχιά του επερχόμενου Μεσαίωνα και απολέσει τον χαρακτήρα της ως κέντρου της κλασικής παιδείας και του παγκόσμιου πολιτισμού. 

Κατά παράδοξο τρόπο, σήμερα, μετά παρέλευση 16 αιώνων, η Αθήνα των μνημονίων και της κατάρρευσης, όπως τότε στην εποχή της μεγάλης παρακμής της, επανεμφανίζεται δυναμικά στο προσκήνιο και γίνεται πόλος έλξης εκατομμυρίων επισκεπτών, μεγάλων καλλιτεχνών και διανοουμένων απ’ όλο τον κόσμο.

Διάσημα μπαλέτα και συγκροτήματα, παγκοσμίου φήμης ορχήστρες και θέατρα, γνωστά διεθνώς μουσεία «καπαρώνουν» έγκαιρα χώρους –κυρίως ιστορικούς- για να δώσουν τις παραστάσεις τους ή να παρουσιάσουν τα εκθέματά τους.

Σε επίπεδο ρητορικής, η Αθήνα γίνεται, όλο και πιο συχνά, σημείο αναφοράς ως σύμβολο παιδείας, δημοκρατίας και πολιτισμού, ακόμη και από τους πιο αδαείς, περί την Ιστορία, διαχειριστές της ευρωπαϊκής και παγκόσμιας εξουσίας. 

Οσο για την εντόπια καλλιτεχνική και πολιτιστική παραγωγή και παρουσία, η εικόνα της Αθήνας των τελευταίων χρόνων εμφανίζεται πληθωρική, σχεδόν σουρεαλιστική.

Ο μεγάλος αριθμός των θεατρικών αιθουσών, το πλήθος των εκδηλώσεων, των μουσικο-θεατρικών παραστάσεων και συναυλιών σε στάδια, αρχαία θέατρα, κηποθέατρα, κήπους, ταράτσες, ακτές, εγκαταλελειμμένα βιομηχανικά κτίρια κ.λπ., η μεγάλη συγγραφική δραστηριότητα, τα πολυποίκιλα φεστιβάλ χορού, θεάτρου, μουσικής, ακόμη και μαγειρικής, όλα τα παραπάνω συνθέτουν μιαν εικόνα σχεδόν μαγική, μακράν απέχουσα της πραγματικής.

Εκείνης, δηλαδή, της ερημοποίησης της πόλης από έμψυχο και άψυχο υλικό (δημογραφική συρρίκνωση από τη φυγή των νέων, κλειστές και εγκαταλελειμμένες παραγωγικές μονάδες και καταστήματα), της φτώχειας και της διαρκώς αυξανόμενης επαιτείας, της πολιτικής απαξίωσης, της κοινωνικής παρακμής και της συλλογικής κατάθλιψης. 

Αυτή η κραυγαλέα αντίφαση που παρουσιάζει η εικόνα της Αθήνας σήμερα εμπεριέχει, αναμφίβολα, το στοιχείο της αγωνίας των πολιτών της.

Η προσπάθεια προσωπικής και συλλογικής δράσης και δημιουργίας -συχνά με προχειρότητα, υπερβολές και «παραφωνίες», σαν αυτή της πρόσφατης μεγάλης συναυλίας, όπου καταξιωμένοι παλαιοί και προβεβλημένοι νέοι καλλιτέχνες συντάχθηκαν στο πλευρό των καλοπληρωμένων ντελάληδων των μνημονίων και του «Ολοι Μαζί Μπορούμε» (τουτέστιν, να σε κάψω Γιάννη να σ’ αλείψω λάδι!)- αναδεικνύει την ανάγκη φυγής από τη σκληρή πραγματικότητα και πρόσκαιρης έστω ψυχικής και πνευματικής ανάτασης.

Ταυτόχρονα, η εργώδης καλλιτεχνική και πνευματική δημιουργία των ημερών μας, μέσα σε τόσο δυσμενείς συνθήκες, αποτελεί, θα έλεγα, το έσχατο μέσο αντίδρασης και αντίστασης στην αδηφάγο διάθεση των νεοσταυροφόρων της Δύσης.

Είθε η δική μας Αθήνα να ανακτήσει γρήγορα τις δυνάμεις της, να βγει στο φως και ν’ αποδιώξει το βαθύ σκοτάδι στο οποίο βυθίστηκε η αλλοτινή πρόγονός της.

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας

Μέλος της
ΕΝΕΔ