Στιγμιότυπα χριστιανικής φιλοσοφίας

vivlio_2.jpg

Charles Taylor «Τα βιβλία που ελευθερώνουν» Οι λεωφόροι της πίστης Συνομιλίες με τον Jonathan Guilbault Μετάφραση: Μιχάλης Πάγκαλος Πόλις, 2018 Σελ. 176

Υπάρχουν βιβλία που διαμορφώνουν στ’ αλήθεια κάποιον ως πιστό; Στις συνομιλίες του με τον Καναδό φιλόσοφο Τσαρλς Τέιλορ –των οποίων ο πρωτότυπος τίτλος, Οι λεωφόροι της πίστης, συμπληρώνεται στην ελληνική έκδοση από έναν εμφατικό υπέρτιτλο: Τα βιβλία που ελευθερώνουν– ο χριστιανός εκδότης Ζονατάν Γκιλμπό προεξοφλεί μια καταφατική απάντηση στο ερώτημα αυτό, υποκύπτοντας έτσι σε μια συνήθη μοντέρνα λαθροχειρία της θεολογικής (και όλως ιδιαιτέρως της χριστιανικής) σκέψης: για τον χριστιανό λόγιο, η πίστη κάλλιστα μπορεί να θεωρηθεί πια μια επαγωγική διαδρομή από την tabula rasa του νου, μέσω ετερόκλητων διαβασμάτων, προς τη φώτιση και τη χάρη.

Η θεώρηση αυτή ανταποκρίνεται άλλωστε και σε εμπορικές μέριμνες με τους σύγχρονους όρους της αγοράς (του πνεύματος, εν προκειμένω). Οπως παραδέχεται εξαρχής ο εκδότης, γνώμονάς του για τις συζητήσεις αυτές με τον Τέιλορ υπήρξαν δύο στενότερα ερωτήματα: «Πρώτον, ποια βιβλία αγγίζουν το αναγνωστικό μας κοινό και, ει δυνατόν, το διευρύνουν; Και, δεύτερον, ποιος συγγραφέας υπόσχεται το καλύτερο αποτέλεσμα;» (σελ. 7)

Ευτυχώς, ούτε ο Τέιλορ (αν και πιστός καθολικός και ο ίδιος) είναι ένας απλός μορφωμένος προπαγανδιστής του χριστιανισμού, ούτε ο Γκιλμπό επιμένει, ενόσω θέτει σταθερά το ερώτημα «ποια βιβλία σας διαμόρφωσαν ως πιστό;», να αναγάγει τα βιβλία των απαντήσεων του Τέιλορ σε ορόσημα μιας χριστιανικής παιδείας.

Αμφότεροι οι συνομιλητές γνωρίζουν πολύ καλά ότι η πίστη προηγείται από κάθε άποψη των λόγιων αναγνώσεων, στις οποίες ο καλλιεργημένος αναγνώστης δεν βρίσκει κατά κανόνα παρά μόνο επαληθεύσεις των βεβαιοτήτων του ή, στην καλύτερη περίπτωση, ακόνια για την εκλέπτυνσή τους. Ούτε φυσικά θα νοούσε ποτέ στα σοβαρά κανείς μια ενήλικη χριστιανική διάπλαση βασισμένη στη Φαινομενολογία της αντίληψης του Μερλό-Ποντί, στα ποιήματα του Χέλντερλιν και του Μποντλέρ ή στα μεγάλα μυθιστορήματα του Ντοστογιέφσκι (τα θέματα των τεσσάρων πρώτων συνομιλιών των δύο ανδρών).

Μόνο το βιβλίο του καθολικού αδελφού Αιμίλιου με τίτλο Πιστός στο μέλλον: Ακούγοντας το μήνυμα του καρδιναλίου Κονγκάρ (του πιο διάσημου θεολόγου της Β' Βατικανής Συνόδου, της τελευταίας οικουμενικής συνόδου της ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας) ανταποκρίνεται άμεσα στον σκοπό αυτό, και μολονότι συζητείται τελευταίο, λες και για να ενοποιήσει και να συγκεφαλαιώσει τα προηγούμενα, μοιάζει, αναμενόμενα, αποκομμένο από αυτά.

Υπάρχει διαφορά ουσίας ανάμεσα στην ιστορία της φιλοσοφίας ή της λογοτεχνίας και την ιστορία της θεολογίας – διαφορά την οποία ούτε οι περιπέτειες της βιογραφίας του Τέιλορ ούτε οι ειλικρινείς διαφημιστικές-διαφωτιστικές προθέσεις του εκδότη του μπορούν να καλύψουν.

Αυτό που μένει λοιπόν από τις συζητήσεις των δύο είναι μερικά πολύ ερεθιστικά σχόλια για μερικά βιβλία πολύ σημαντικά υπό οποιοδήποτε πρίσμα, συμπεριλαμβανομένου του χριστιανικού. Ο Γκιλμπό αποδεικνύεται άξιος συνομιλητής του Τέιλορ, ενός εξαιρετικού μελετητή του Χέγκελ και των Ρομαντικών, και επίσης διακεκριμένου πολιτικού φιλοσόφου, θιασώτη του φιλελεύθερου κοινοτισμού και της πολυπολιτισμικότητας, του οποίου η θεωρητική κατάρτιση συμπληρώνεται –σπάνια περίπτωση μεταξύ των σύγχρονων φιλοσόφων– από μια μακροχρόνια εμπλοκή στα πολιτικά και θρησκευτικά πράγματα του Καναδά.

Μέσα από τα βιβλία στα οποία αναφέρεται, ο φιλόσοφος περιγράφει ουσιαστικά την προσωπική του πνευματική διαμόρφωση, στην οποία η ανατροφή του ως πιστού καθολικού ήρθε κι έδεσε με μια διεξοδική κριτική του μοντέρνου ορθολογισμού, οδηγώντας τον στο πολιτικό ιδεώδες μιας σύγχρονης «ανοιχτής κοινωνίας»: ανεκτικής, πολυπολιτισμικής (ή, μετριοπαθέστερα: «πολυταυτοτικής») και, κατά το δυνατόν, απαλλαγμένης από ακραίες ανισότητες – πράγμα που δικαιολογημένα φαντάζει στα καθ’ ημάς σαν μια εξιδανικευμένη εικόνα της πατρίδας του.

Από την άλλη, δεν παύει να είναι προκλητική η άνεση με την οποία στο ιδεώδες αυτό χωρούν μερικές από τις πιο συνταρακτικές παραδόσεις της δυτικής σκέψης και γραφής, έστω και σαν «συμπτώματα» (μιας πολιτισμικής ασθένειας, ενοχής ή ατέλειας γενικότερα): μπορεί κανείς να συμφωνεί ή να διαφωνεί, να ενθουσιάζεται ή να εξοργίζεται με την ευφυή και διεισδυτική συγκαταβατικότητα του Τέιλορ ως αναγνώστη των «καταραμένων», πάντως δύσκολα μένει αδιάφορος απέναντί της.

Το πιο προκλητικό στοιχείο ωστόσο παραμένει η ίδια αυτή η μοντέρνα λαθροχειρία της χριστιανικής σκέψης, όπως την ονομάσαμε, αυτή η ιδιάζουσα επαγωγική μέθοδος αναδρομικής ανάλυσης της πίστης στα προσωπικά συστατικά της και ανασύνθεσής της από αυτά. Ισως μπορεί να γίνει πιο κατανοητή αν τη συσχετίσουμε με τα «στιγμιότυπα», τα ενσταντανέ, της «αστικής διανόησης», όπως τα αντιλαμβανόταν ο Βάλτερ Μπένγιαμιν (ξεχωρίζοντας ως τελευταίο ανάμεσά τους τον σουρεαλισμό).

Από αυτή την κατ’ εξοχήν αμφίσημη οπτική, δεν έχουμε να κάνουμε εδώ με μια πραγματικότητα (είπαμε ήδη ότι τόσο ο Τέιλορ όσο και ο Γκιλμπό το γνωρίζουν καλά αυτό), αλλά με τη «θετική» προβολή μιας σειράς «αρνητικών», σαν μέσα από φωτογραφικό ή κινηματογραφικό φακό. Η μηχανή προβολής που συνθέτουν οι συνομιλίες του βιβλίου (με τη θεολογία της Β΄ Βατικανής Συνόδου σε ρόλο φιλμ) εντυπώνει και αποτυπώνει –φιλοδοξώντας να επανορθώσει– ριζικά κριτικές όψεις της δυτικής παράδοσης, οι οποίες, αλίμονο, λες και προορίζονταν ανέκαθεν να χρησιμοποιηθούν ακριβώς έτσι, σαν απλά «αρνητικά» της.

Η διαδικασία είναι ενδιαφέρουσα, γόνιμη, χρήσιμη, έως και κοινωνικά αναγκαία μέσα στην «ψευδή» (ή τουλάχιστον κατασκευασμένη) φαινομενικότητά της. Αλλο τόσο όμως συνεχίζει να είναι αυτό που ήταν πάντα: ιδεολογία.

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας