Στη δίνη της Ιστορίας

Ο Ντοστογιέφσκυ θάκλαιγε μπροστά σ’ αυτό
το θαύμα

θάκαιγε όλα τ’ άρρωστα βιβλία του
και θάγραφε το πιο μεγάλο του έργο

βοηθώντας τους εργάτες του Μαγκνιτογκόρσκ

Τάσος Λειβαδίτης

Τι απομένει πια από την τραγική εποποιία του κομμουνισμού, εκτός από την ανάμνηση των διώξεων που υπέστησαν στο όνομά του τόσο οι καλόπιστοι υποστηρικτές του όσο και οι πολίτες των «λαϊκοδημοκρατικών» καθεστώτων; Μόνο «τ’ άρρωστα βιβλία», που έχουν, ευτυχώς, επιβιώσει για να μας υπενθυμίζουν τι πραγματικά σημαίνει το ανθρώπινο και πώς δοκιμάζεται στον καιρό του.

ΟΣΙΠ ΜΑΝΤΕΛΣΤΑΜ «Το αιγυπτιακό γραμματόσημο» Μετάφραση - επιμέλεια: Βιργινία Γαλανοπούλου Οροπέδιο, 2016 Σελ. 135 ΟΣΙΠ ΜΑΝΤΕΛΣΤΑΜ «Το αιγυπτιακό γραμματόσημο» Μετάφραση - επιμέλεια: Βιργινία Γαλανοπούλου Οροπέδιο, 2016 Σελ. 135 |
Ενα από αυτά, Το αιγυπτιακό γραμματόσημο, παρουσιάζεται σε συμφραζόμενα αναζωπυρωμένου ενδιαφέροντος, τα τελευταία χρόνια στην Ελλάδα, για το έργο και την προσωπικότητα του Οσιπ Μαντελστάμ. Παρότι οι βιογραφικές πληροφορίες, με τον μύθο τους, παραμορφώνουν ή συσκοτίζουν, συνήθως, την καθαυτό δημιουργία, στην περίπτωση του Ο. Μ. η βίωση της ιστορίας ως (και προσωπικής) τραγωδίας τις καθιστά αδιαχώριστες.

Στη σχετική βιβλιογραφία, εντοπίζονται, μεταξύ άλλων, δείγμα του ποιητικού του έργου, ανθολογημένο από τον Μήτσο Αλεξανδρόπουλο με τίτλο Στην Πετρούπολη θα σμίξουμε πάλι (Ελληνικά Γράμματα, 2008), πεζογραφήματά του, όπως Ο αχός της εποχής, σε μετάφραση Δημήτρη Β. Τριανταφυλλίδη (s@mizdat, 2016) και το Ταξίδι στην Αρμενία, από τον Γιώργο Χαβουτσά (Ινδικτος, 2007), αλλά και το χρονικό της συζύγου του, Ναντιέζντα, για τις δοκιμασίες της δύσκολης ζωής και του μαρτυρικού θανάτου του (Ελπίδα στα χρόνια της απελπισίας, μτφρ. Σταυρούλας Αργυροπούλου, Μεταίχμιο, 2011).

Με εξαιρετική μετάφραση και εκτενές επίμετρο της Βιργινίας Γαλανοπούλου, καθώς και συμπληρωματικές πληροφορίες για τα «πρόσωπα του δράματος», υπαρκτά ή επινοημένα, η συγκεκριμένη έκδοση καθίσταται έργο αναφοράς.

Γραμμένo στα 1927 με 1928, περίοδο που ο Μαντελστάμ είχε εγκαταλείψει προσωρινά την ποίηση, το πεζογράφημα αναπτύσσεται σαν συναισθηματικό οδοιπορικό πάνω στους άξονες των παιδικών αναμνήσεων και της σχέσης με την τέχνη. Εκτυλίσσεται δέκα χρόνια νωρίτερα, προς το τέλος της άνοιξης του 1917, σε μια Πετρούπολη που ακόμη δεν έχει γίνει Λένινγκραντ∙ στο επίκεντρο της αφήγησης βρίσκονται φυσιογνωμίες που βιώνουν την Ιστορία από το περιθώριό της, απόγονοι της ρωσικής λογοτεχνικής γενεαλογίας του ανθρωπάκου.

Κεντρικός χαρακτήρας ο Παρνόκ που, παρότι μοιράζεται κάποιες από τις ιδιότητες, αναμνήσεις και αναφορές του συγγραφέα, ζωγραφίζεται, στην τραγικότητά του, γελοίος, κατά την περιπλάνησή του σε μια γεωγραφία εξίσου απτή και νοερή.

Σε κατάσταση λήθαργου ανάμεσα στο τρέχον γεγονός και τις φανταστικές αναπλάσεις του, περιφέρεται σ’ έναν κόσμο που έχει ήδη καταρρεύσει και εξακολουθεί να μένει όρθιος από κεκτημένη ταχύτητα. Συνειδητά μετέωρος, είναι κάποιος που δεν κατόρθωσε να ενηλικιωθεί: δεν έχει γνωρίσει τη ζωή, παρά μόνο κάποιο υποκατάστατό της και μερικώς μονάχα συντονίζεται με τις αναταράξεις του καιρού του∙ δεν ξέρει σκάκι, ρίχνεται, ωστόσο, στην παρτίδα από καθαρή περιέργεια.

Ο τίτλος του βιβλίου είναι αναφορά σ’ ένα υποτιμητικό παρατσούκλι των μαθητικών του χρόνων: σαν άχρηστο χαρτάκι, που το παίρνει ο άνεμος της Ιστορίας, σκισμένο, αποκομμένο από το γράμμα του. Ο Π. διασταυρώνεται με διάφορους ανθρωπότυπους, μπαινοβγαίνει σε καταστήματα, προσπαθεί μάταια να παρεμποδίσει ένα λιντσάρισμα και υφίσταται ταπεινώσεις, όταν, λόγου χάρη, του κλέβουν τη ρεντιγκότα∙ αργότερα θα την ενδυθεί ο πρώην ίλαρχος Κρζιζανόφσκι, αρχετυπικός επιτήδειος που «αλλάζει φορεσιά κι απέρχεται».

Στις περιπέτειες αυτές παρεμβάλλονται ποιήματα, εικόνες, στοχασμοί μουσικολογικής θεματικής, επανερχόμενοι εφιάλτες. Και, πάντα, ένα πρώτο πρόσωπο, φορέας της αφήγησης, που αγωνιά, που καθρεφτίζεται στα τεκταινόμενα, μα θέλει να μην ταυτιστεί: «Πώς να περιγραφεί η απόλαυση που νιώθει ένας αφηγητής όταν αφήνει το τρίτο πρόσωπο και περνάει στο πρώτο!», μαρτυρώντας, ίσως, και μια συνάφεια με την ανάδυση της σύγχρονης θεωρίας της λογοτεχνίας, στην ίδια πόλη κι εκείνη ακριβώς την περίοδο.

«Η ζωή μας», λέει –και θα μπορούσε να αναφέρεται τόσο στο βιβλίο, όσο και στις συνθήκες που το γέννησαν–, «είναι μια ιστορία που δεν έχει πλοκή ούτε κεντρικό ήρωα – μοναδικά υλικά της είναι το γυαλί και το κενό, κάποιοι πυρετικοί ψίθυροι που κάνουν ατέλειωτες παρεκβάσεις, το παραμιλητό που φέρνει η γρίπη της Πετρούπολης».

Υπό τη σκιά του Πούσκιν, σε μιαν αφήγηση που συνδέει τη μουσική εμπειρία με τον εβραϊσμό και την πρόσληψη της αρχαιότητας, μιλώντας μιαν ιδιωτική διάλεκτο, γλώσσα ποιητικής ιδιοσυγκρασίας, συνειρμική, μεταφορική, ο Μαντελστάμ θερμομετρά κατόπιν εορτής τον «πυρετό της εποχής» του, αφαιρώντας με την πένα το πέπλο που τυλίγει την πόλη: «Είχε ξαναβρεί όλους τους δρόμους και τις πλατείες της Πετρούπολης, που περιλαμβάνονταν στα πρώτα τυπογραφικά δοκίμια, είχε σελιδοποιήσει τις λεωφόρους, είχε χαρτοδέσει τους κήπους».

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας

Μέλος της
ΕΝΕΔ