«Σταθμός Ειρήνη»: το μνημειακό έργο του Γιάννη Ψυχοπαίδη στο μετρό Συντάγματος

metro.jpg

 Η εικαστική σύνθεση του Γιάννη Ψυχοπαίδη «Σταθμός Ειρήνη» Η εικαστική σύνθεση του Γιάννη Ψυχοπαίδη «Σταθμός Ειρήνη», μεταφερμένη εδώ από τον ομώνυμο σταθμό του μετρό στον οποίο αρχικά είχε εγκατασταθεί το 2004 | ΜΑΡΙΟΣ ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ

Κατεβαίνω στην πλατεία Συντάγματος. Στις άκρες της πλατείας ίχνη από παλιότερες και πρόσφατες συγκεντρώσεις. Η πλατεία, ο πιο γνωστός τόπος συνάθροισης και διαμαρτυρίας. Ονομάστηκε έτσι μετά την παραχώρηση Συντάγματος από τον Οθωνα στους εξεγερμένους το 1843 Αθηναίους.

Εικόνες από το χθες. Στο αρχείο, φωτογραφίες από διαδηλώσεις στον Μεσοπόλεμο, κυρίως μετά τη μετατροπή των παλιών ανακτόρων σε Βουλή και τη δημιουργία του Μνημείου του Αγνωστου Στρατιώτη. Και έπειτα, τα Δεκεμβριανά, οι διαδηλώσεις για το Κυπριακό, το 1-1-4, τα Ιουλιανά και η αποστασία, η Μεταπολίτευση, οι «αγανακτισμένοι».

Ζήτημα πρώτο: Ποιος δικαιούται να μιλά για την ιστορία; Ποιος μπορεί να αποκαταστήσει την «αλήθεια» για το ιστορικό παρελθόν, για το τι πραγματικά έγινε; Κουβαλώ το ίδιο ερώτημα, μαζί με τα εκατοντάδες αμήχανα γραπτά πρωτοετών φοιτητών στην πρώτη τους εξεταστική.

Ζήτημα δεύτερο: «Σχολιάστε το παρακάτω παράθεμα του Γάλλου ιστορικού Μισλέ: “Εδωσα σε πολλούς νεκρούς υπερβολικά ξεχασμένους τη βοήθεια που εγώ ο ίδιος θα χρειαστώ. Τους ξέθαψα για μια δεύτερη ζωή”. Πώς συγκροτείται η ιστορική μνήμη των ανθρώπων, πώς μπορεί να κρατηθεί ζωντανή η εικόνα αυτού που πέρασε;

Σκέφτομαι την Γκερνίκα. Τι θα θυμόμασταν από το τρομερό συμβάν του βομβαρδισμού της ισπανικής πόλης, αν δεν υπήρχε ο πίνακας του Πικάσο; Κι από την άλλη πλευρά. Τι νόημα έχουν τα κείμενα των ιστορικών για τον μύθο του κρυφού σχολειού μπροστά στις βεβαιότητες που γεννά σε χιλιάδες ανθρώπους ο ομώνυμος πίνακας του Νικόλαου Γύζη; Ο καθείς και τα όπλα του.

Τετράπτυχο 40 μέτρων

Κατεβαίνω στο πρώτο υπόγειο του μετρό, ξένος μέσα στους ξένους. Στον τοίχο αριστερά μου, η πόλη επιδεικνύει την παλιά της ιστορία, πίσω πια από το τζάμι: η επιχωματωμένη κοίτη του ποταμού Ηριδανού, ο ταφικός περίβολος και η σαρκοφάγος, το αρχαίο υδραγωγείο, στοιχεία και αποσπάσματα ενός απολιθωμένου παρελθόντος σε μια αναπαράσταση αρχαιολογικής τομής.

Κι απέναντί τους, ένας άλλος κόσμος, ρητός και άρρητος, ένα σταυρόλεξο του βίου και του θανάτου. Η εικαστική σύνθεση του Γιάννη Ψυχοπαίδη «Σταθμός Ειρήνη», μεταφερμένη εδώ από τον ομώνυμο σταθμό του μετρό στον οποίο αρχικά είχε εγκατασταθεί το 2004.

Μετά τον βανδαλισμό του από οπαδούς ποδοσφαιρικής ομάδας, αποκαταστάθηκε και μεταφέρθηκε στη σημερινή του θέση στο μετρό του Συντάγματος. Μια μνημειακή σύνθεση, ένα τετράπτυχο μήκους 40 μέτρων, το οποίο περιλαμβάνει 333 αυτοτελή και πρωτότυπα ζωγραφικά έργα, 333 τετραγωνάκια 33x33 cm.

Στέκομαι απέναντί του. Ενα τεράστιο παλίμψηστο, πρόσωπα, τοπία, λέξεις από την προσωπική μυθολογία του Γιάννη Ψυχοπαίδη. Ενας κόσμος προσώπων και τεχνικών, ένας συνεχής διάλογος με την Ιστορία αλλά και την τέχνη από την αρχαιότητα στο σήμερα, από τη Δύση στην Ανατολή.

Εισβάλλω με το βλέμμα μου στην επικράτειά του. Ρίχνω τα ζάρια για να ανέβω ή να κατέβω στο παιδικό φιδάκι, το ίδιο παιδικό φιδάκι που το συναντάμε σε πολλαπλές εκδοχές σε όλο το έργο. Πού με οδηγεί; Στον κόσμο της επιθυμίας πώς ξεχωρίζει ή άνοδος από την κάθοδο; Πώς μετριούνται το χθες και το αύριο μέσα σε ένα απέραντο παρόν χρωμάτων και αναμνήσεων; Μια χρωματιστή σκακιέρα που ανάμεσά τους μαύρα επαναλαμβανόμενα τετραγωνάκια θυμίζουν το κενό, την απουσία.

Δεν είμαι μόνος. Οση ώρα περιδιαβάζω, εκατοντάδες περνούν μπροστά από το έργο, άλλοι κοιτούν αδιάφορα, άλλοι σταματούν, οι ξένοι στέκονται περισσότερη ώρα προσπαθώντας να καταλάβουν. Δημόσια ιστορία, δημόσια τέχνη; Ποιο από τα δύο ουσιαστικά θα μπορούσε να υπάρξει χωρίς το επίθετο που τα συνοδεύει; Τι θα σήμαινε μια τέχνη που δεν θα είχε αποδέκτη; Πάρε τη λέξη μου.

Κοιτώ το τεράστιο παζλ. Σκέφτομαι τους μακρινούς προγόνους του. Τους ανδριάντες του Ρήγα Φεραίου και του Γρηγορίου του Ε΄ στα Προπύλαια, τον Κολοκοτρώνη μπροστά στο κτίριο της Παλιάς Βουλής, τις προτομές στο Πεδίον του Αρεως, τον Ελευθέριο Βενιζέλο στο Πάρκο -τώρα- Ελευθερίας, το κεφάλι του Νίκου Σβορώνου δίπλα στην πεσμένη πύλη του Πολυτεχνείου, τις εικαστικές εγκαταστάσεις που διακοσμούν τους σταθμούς του μετρό.

Τοπόσημα που τους ανατέθηκε εξ αρχής διπλή αποστολή: να στολίζουν την πόλη, μα παράλληλα να συντηρούν τη συλλογική μνήμη, να συγκροτούν τη μυθολογία της. Σκέφτομαι τον τόπο μνήμης που συγκροτεί το έργο του ζωγράφου, ξαναδιαβάζω, με τα εργαλεία της δουλειάς μου, την τέχνη του.

Προσωπική διαδρομή

Ενότητα πρώτη, το προνομιακό καταφύγιο της νεοελληνικής ταυτότητας: η κλασική αρχαιότητα. Στο πρώτο μέρος του έργου κυριαρχούν οι σπασμένες κολόνες και τα αγάλματα, οικεία θέματα στο έργο του Ψυχοπαίδη. Ο Ερμής, ο Δίας, ο Γανυμήδης, ο Απόλλωνας, ο Αντίνοος (αλήθεια, πόσους άντρες, σε σχέση με τις γυναίκες, μας κληροδότησαν οι αρχαίοι!). Ο μύθος και οι απαρχές της φιλοσοφικής σκέψης.

Ο Αριστοτέλης και ο Διόνυσος, η Ηρα και ο Παρμενίδης. Και αντάμα οι στίχοι από την Οδύσσεια και την Ιλιάδα. Βάρος μαζί και δέμα εύθραυστο για να το κουβαλήσεις. Η Ακρόπολη με τη σφραγίδα FRAGILE δίπλα της. Η πικρή ειρωνεία. Κι οι απρόσμενες συναντήσεις: ο Αντίνοος με τον Βελάσκεθ, ο Νίκος Μπελογιάννης στο Σούνιο, οι προπολεμικοί βουλευτές της Αριστεράς με τον Απόλλωνα.

Οι συναντήσεις ανάμεσα στο χθες και το σήμερα. Ο καθείς και τα όπλα του, ο καθείς και η αρματωσιά του. Και σε αυτή τη μάχη ο Γιάννης Ψυχοπαίδης, πέρα από το εικαστικό ταλέντο, φέρνει την προσωπική του διαδρομή, τα σημάδια του δικού του χρόνου.

Μα και τον συνεχή διάλογό του, βιωματικό και διανοητικό, με την ελληνική και τη διεθνή ιστορία. Ιστορική κουλτούρα-ιστορική συνείδηση-ιστορική γνώση. Η κουλτούρα, η ενεργή και συναισθηματική σχέση με το παρελθόν, οι ιστορίες που σημάδεψαν τη ζωή του εικαστικού και της γενιάς του και ξαναγυρίζουν βασανιστικά στο έργο του.

Στη δεύτερη ενότητα, η αντάρτισσα Κική Παπαδάτου στη Μάχη Πραμάντων (1943), ο Μανόλης Λίτινας, οι νέοι με τα χωνιά τις μέρες της Απελευθέρωσης, οι εκτελεσθέντες στην Καισαριανή, ο Λάκης Σάντας και ο Μανόλης Γλέζος. Η δεκαετία του ‘40 πανταχού παρούσα και δίπλα ο απόηχος του ‘60 (ο Σωτήρης Πέτρουλας, ο Γρηγόρης Λαμπράκης, το Κυπριακό, ο αντιρατσιστικός αγώνας), οι δίκες της χούντας.

Το εικονοστάσι του καλλιτέχνη με όσα χάραξαν τη νιότη του. Μα και αυτά που ήλθαν ύστερα μεταβάλλοντας, κάποτε πικρά, τον οικείο κόσμο. Η διάλυση της Γιουγκοσλαβίας, ο πόλεμος στο Ιράκ, οι πολιτικοί πρόσφυγες, ο Σρέντερ και ο Σημίτης. Η φρίκη του πολέμου κι η έκπτωση της πολιτικής. Ποιο μπορεί να είναι το καταφύγιο, η παρηγοριά; Ισως η τέχνη.

Μα τι μπορεί να είναι εν τέλει η τέχνη: ο καλύτερος τρόπος για να μιλήσεις ή ο ασφαλέστερος τοίχος για να κρύψεις το πρόσωπό σου; Εδώ τα πρόσωπα είναι ολόφωτα μπροστά σου, διάσπαρτα μέσα σε αντικείμενα και αναπαραστάσεις. Οι ποιητές: ο Διονύσιος Σολωμός, ο Κωνσταντίνος Καβάφης, ο Γιώργος Σεφέρης, ο Μπάιρον, αλλά και ο Μαρσέλ Προυστ. Πρόσωπα μέσα στα άλλα, ακρωτηριασμένοι στίχοι και γραφές, παράθυρα και κορνίζες που εναλλάσσονται, ορίζοντας πλαίσια και κόσμους.

Μια γερή γραμμή μέσα στον χρόνο που συνομιλεί με ένα σύμπαν εικαστικής δημιουργίας. Ενας φόρος τιμής σε πρόσωπα και τεχνικές που σημάδεψαν τον νεότερο δυτικό πολιτισμό. Πρόσωπα και τεχνικές εναλλάσσονται σε αυτή την ενότητα που αναδεικνύει το προσωπικό καταφύγιο του δημιουργού, την Τέχνη ως τη μεγάλη πατρίδα.

Οι δάσκαλοι: ο Ντεγκά και ο Γκογκέν, ο Γκόγια, ο Μαξ Μπέκμαν, ο Γκρος, ο Μανέ, ο Πικάσο, ο Ελ Γκρέκο, ο Λεζέ, ο Μποτιτσέλι και ο Καραβάτζιο. Ο Μινώταυρος, ο θάνατος του Μαρά, οι νεκρές φύσεις, οι ιθαγενείς της Πολυνησίας. Αποσπάσματα μορφών και εικόνων, παλίμψηστα συναισθημάτων.

Εκατοντάδες φωνές

Είμαι πια στο τέλος και από τη γλώσσα της τέχνης περνώ στην ποίηση της καθημερινότητας. Η αίσθηση της υλικότητας, η ανάδειξη της αιωνιότητας του φθαρτού κόσμου, της εδώ πατρίδας του εικαστικού: τα λεμόνια του Ρίου, τα παπούτσια του πατέρα, ένα χέρι, το παιδικό κρεβατάκι, η διπλή Ρόη, οι φράουλες με τη σαντιγύ.

Μάθημα δεύτερο: «Να σκέφτεστε τους ανθρώπους δρώντες. Πώς ξυπνάν το πρωί, τι τρώνε, με τι μέσο πάνε στη δουλειά τους, με τι υλικά συνθέτουν τα όνειρά τους. Ο υλικός πολιτισμός. Ο χρόνος και ο τόπος». Τόπος μου είναι αυτά που αγάπησα, τα πράγματα που συνόδευσαν τη ζωή μου έγιναν ένα με τα μάτια μου. Και δίπλα ο Τσιτσάνης, ο Θεόφιλος, οι οικείοι ξένοι. Ενας υψηλός πολιτισμός γεμάτος ταπεινές αισθήσεις και αντικείμενα.

Κοιτώ αυτό τον θίασο των πραγμάτων και των ανθρώπων που αιωρείται μετέωρος ανάμεσα στο χθες και το σήμερα. Δίπλα μου, μπροστά μου, πίσω μου, δεξιά, αριστερά, άνθρωποι μιλάνε, γελάνε, βρίζουν. Στέκονται περίεργοι για μια ματιά, αναζητώντας το γνώριμο, ακουμπούν το πρόσωπό τους στο τζάμι. Ξανακοιτώ αυτόν τον κόσμο, έναν κόσμο χωρίς ήχο, αλλά με εκατοντάδες φωνές. Ποιος μπορεί να τις ακούσει; Φεύγω, κρατώντας τις μουσικές τους στα μάτια μου.

*Επίκουρος καθηγητής Θεωρίας της Ιστορίας και Ιστοριογραφίας (ΕΚΠΑ)

  

 

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας