Σφράγισε το βρετανικό θέατρο, λάτρεψε το ελληνικό

peter_hall-epidavros.jpg

Ο Πήτερ Χολ στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου Ο Πίτερ Χολ στο Αρχαίο Θέατρο Επιδαύρου | ΜΠΟΥΓΙΩΤΗΣ ΒΑΓΓΕΛΗΣ/EUROKINISSI

«Εχω ανατραφεί με Σέξπιρ και αρχαία τραγωδία», είχε πει και ξαναπεί ο σερ Πίτερ Χολ. Ετσι, τώρα που αυτός ο πελώριος θεατράνθρωπος πέθανε σε ηλικία 86 χρόνων, μπορεί και η χώρα μας, μαζί με την πατρίδα του, τη Μεγάλη Βρετανία, να αισθάνεται ότι έχασε έναν δικό της άνθρωπο.

Να τον αποχαιρετά με θλίψη, σεβασμό, αγάπη και νοσταλγία. Για την εποχή που ανεβοκατέβαινε, σαν να 'ταν στο σπίτι του, παρέα με την οικογένειά του τα δρομάκια της Επιδαύρου, φέρνοντας στο αρχαίο αργολικό θέατρο παραστάσεις του Εθνικού Θεάτρου της Αγγλίας (Σέξπιρ και τραγωδίες). Για την εποχή που ονειρευόταν, όπως μας έλεγε, να ανεβάσει εκεί μια τραγωδία μόνο με μάσκες, την αυγή, με το φως του ήλιου, γιατί θεωρούσε «αυθάδεια» τους φωτισμούς στην Επίδαυρο. 

Αυτός ήταν ο σερ Πίτελ Χολ. Φιλόδοξος, ορμητικός, ατρόμητος, αυτοκρατορικός.

Τα ήθελε, τα σχεδίαζε και τα επέβαλλε όλα. Τα έβαζε με τους πάντες (παροιμιώδεις έχουν μείνει οι δημόσιοι καβγάδες του με τη Θάτσερ).

Κανένας δεν μπήκε πότε εμπόδιο στα όνειρά του. Ούτε καν οι Ελληνες αρχαιολόγοι -ακόμα κι αν το καλοκαίρι του 1996 βρέθηκε για λίγο στα κρατητήρια του Ναυπλίου, γιατί κάποιοι θεώρησαν ότι οι φωτιές, που θα άναβε μέσα σε βαρέλια, θα έβαζαν σε κίνδυνο το αρχαίο θέατρο.

Η παράσταση «Δυο Οιδίποδες» δόθηκε όπως ακριβώς αυτός και ο Διονύσης Φωτόπουλος ήθελαν. Και ήταν ένα αριστούργημα. 

Η ιστορία αυτή θα μπορούσε να συμπυκνώνει την ουσία τού σερ Πίτερ Χολ, αν μια ανάλογη, βρετανική αυτή, δεν ήταν ακόμα πιο ενδεικτική του χαρακτήρα του· της αποφασιστικότητάς του, που για πολλούς επισκιάζει ακόμα και το καθαρά θεατρικό του έργο, όλους αυτούς τους Πίντερ και τους Σέξπιρ του.

Αν δεν υπήρχε ο Χολ -λένε από χθες οι κορυφαίοι θεατρικοί παράγοντες της χώρας- δεν θα υπήρχαν τα δύο σημαντικότερα δημόσια θέατρά τους: το Royal Shakespeare Company αλλά και το Εθνικό Θέατρο. 

Ο Πίτερ Χολ, φυσικός διάδοχος του σερ Λόρενς Ολίβιε στη διεύθυνση του Εθνικού (1973), ήταν ο μόνος που θα μπορούσε να το μεταφέρει από το Ολντ Βικ στο μεγαλειώδες και συνεχώς ανανεούμενο και εξαπλωνόμενο συγκρότημα στη South Bank του Τάμεση, στη Νότια Οχθη, εν μέσω τρομερών καθυστερήσεων. Πότε οικονομικές δυσκολίες, πότε κινητοποιήσεις και απεργίες των συνδικάτων ηθοποιών και εργαζομένων, που διαφωνούσαν.

Η βασίλισσα Ελισάβετ με τον Πίτερ Χολ στα εγκαίνεια του Εθνικού Θεάτρου, Λονδίνο, 1976 Η βασίλισσα Ελισάβετ με τον Πίτερ Χολ στα εγκαίνεια του Εθνικού Θεάτρου, Λονδίνο, 1976 | AP Photo/Peter Kemp/Pool

Ο Χολ τα κατάφερε σιγά σιγά, μέσα σε δύο χρόνια, να γεννήσει το νέο Εθνικό Θέατρο, αυτό που καμαρώνουν τώρα οι Εγγλέζοι και όλος ο κόσμος. Κι ας του κόστισε αυτή η εμπειρία μια πολιτική παρασπονδία.

Τρομερά οργισμένος με την αγγλική Αριστερά, όπως αποκάλυψε αργότερα, ψήφισε το 1979 για πρώτη και μοναδική φορά στη ζωή του τους Συντηρητικούς. 

Ας πάρουμε, όμως, από την αρχή την τόσο πλούσια διαδρομή ενός παιδιού της εργατικής τάξης -γεννήθηκε το 1930 στο Σάφολκ, ο πατέρα τους σιδηροδρομικός και η μητέρα του κόρη χασάπη- που κατάφερε με υποτροφίες να βρεθεί φοιτητής στο Κέμπριτζ.

Και από κει να κατακτήσει φήμη και πλούτο χάρη στο σαράκι του για το θέατρο, που τον κατέτρωγε από την εφηβεία του όταν είδε παραστάσεις με τον Τζον Γκίλγκουντ, τον Λόρενς Ολίβιε και άλλους. 

Στην τρίτη του χρονιά στο πανεπιστήμιο νοίκιασε ένα θέατρο και έχρισε τον εαυτό του σκηνοθέτη ανεβάζοντας Ανούιγ.

Η τελευταία του παράσταση στο Κέμπριτζ πήρε τόση δημοσιότητα, που δέχτηκε αμέσως πρόταση για καθαρά επαγγελματική δουλειά (1953), ενώ σε ηλικία 24 χρόνων βρέθηκε να διευθύνει δικό του θέατρο στο Γουέστ Εντ και να παίρνει στα χέρια του πρώτος από όλους την αγγλική βερσιόν του «Περιμένοντας τον Γκοντό»!

Το ανέβασε, παρ' όλο που στην αρχή δεν του έκανε εντύπωση, κι αυτή, η πρώτη αγγλική παράσταση του θρυλικού έργου του Μπέκετ, έκανε αμέσως τον Πίτερ Χολ τον πιο διάσημο και συζητημένο σκηνοθέτη της χώρας. 

Ο δρόμος είχε ανοίξει. Για τα εύκολα και τα δύσκολα. Το 1960 ανέλαβε το σεξπιρικό θέατρο στο Στράτφορντ-Απόν-Εϊβον, που ουσιαστικά δεν ήταν παρά ένα φεστιβάλ, και ακολουθώντας το όραμά του το μεταμόρφωσε σε Royal Shakespeare Company, με μια ισχυρή και με προσωπικότητα θεατρική ομάδα συνόλου, που εκτός από τον βάρδο τιμούσε χωρίς πρόβλημα και το σύγχρονο ρεπερτόριο.

Εφερε εκεί τους πάντες, από τη Βανέσα Ρέντγκρεϊβ και τον Πίτερ Ο'Τουλ μέχρι τον Πίτερ Μπρουκ, τον άλλο μεγάλο, αλλά τόσο διαφορετικό Πίτερ του βρετανικού θεάτρου.

Εμεινε στη διεύθυνση του RSC μέχρι το 1968, αλλά πρόλαβε να προχωρήσει και σε άλλη μια αλλαγή: το θέατρο απέκτησε και βάση στο Λονδίνο. 

Σ' αυτό, το σεξπιρικό θέατρο, σκηνοθέτησε μάλιστα και τον πρώτο του Χάρολντ Πίντερ, την «Επιστροφή» (1965) σε παγκόσμια πρεμιέρα.

Πολλοί λένε πως αν ο Πίντερ πήρε Νόμπελ Λογοτεχνίας το 2005, το χρωστάει κυρίως στον Χολ, που ανέβασε πολλά έργα του με το γνωστό του, για πολλούς «συντηρητικό», τρόπο: σεβόταν απόλυτα το κείμενο και δεν επέβαλλε τις δικές του «σκηνοθετικές συλλήψεις».

Το είχε δηλώσει, άλλωστε, και ο ίδιος ο Πίντερ: «Εχω δει παραγωγές έργων μου σε διάφορα μέρη, που τα είχαν εντελώς διαστρεβλώσει. Ο Πίτερ ποτέ δεν το επέτρεψε αυτό. Δεν επιβάλλει, ανακαλύπτει». 

Πίτερ Χολ, ΜπλάΙθ Ντέινερ, Χάρολντ Πίντερ και Ρόι Σάιντερ στην πρεμιέρα της «Προδοσίας», Νέα Υόρκη, 1980 Πίτερ Χολ, ΜπλάΙθ Ντέινερ, Χάρολντ Πίντερ και Ρόι Σάιντερ στην πρεμιέρα της «Προδοσίας», Νέα Υόρκη, 1980 | AP Photo/G. Paul Burnett

Στο Εθνικό Θέατρο, πάλι, ο σερ Πίτερ Χολ έμεινε δεκαπέντε ολόκληρα χρόνια, μέχρι το 1988. Στη διάρκεια της θητείας του κατάφερε να συγκρουστεί, όπως κανένας άλλος διευθυντής δεν θα το έκανε, με την πολιτιστική πολιτική της Μάργκαρετ Θάτσερ.

Οχι φωνάζοντας «θέλω λεφτά για το θέατρο» -τα κατάφερνε, άλλωστε, σχετικά καλά με χορηγούς και με «εμπορικές» (λένε οι κακές γλώσσες) επιτυχίες- αλλά επειδή, όπως μας είχε εξηγήσει σε συνέντευξή του στην «Ελευθεροτυπία», η σιδηρά κυρία «αποφάσισε να ελέγξει το ανεξάρτητο μέχρι τότε πολιτικά Arts Council (Συμβούλιο Τεχνών), που τα 'βαζε με κάθε κυβέρνηση για λογαριασμό των καλλιτεχνών.

Αλλαξε τη σύνθεσή του και το έκανε όργανό της. Ολες οι κυβερνήσεις θέλουν την τέχνη να είναι ήπια, λαϊκίστικη και να τους φέρνει ψήφους». 

Δεν χάθηκε ο Χολ μετά την αναχώρησή του από το Εθνικό. Πάντα τα κατάφερνε να βρίσκει λεφτά και να δημιουργεί δικά του θέατρα (όπως το Peter Hall Company), θριαμβεύοντας σε Λονδίνο και Μπρόντγουεϊ με πρωταγωνιστές μεγάλους σταρ: τη Βανέσα Ρέντγκρεϊβ, τον Ντάστιν Χόφμαν (Θάνατος του Εμποράκου), τον Αλαν Μπέιτς, την Τζέσικα Λανγκ (Λεωφορείον ο Πόθος), ακόμα και την Κιμ Κατράλ.

Το 2011 διαγνώστηκε με άνοια. Και πέθανε τελικά χθες Δευτέρα στο νοσοκομείο University College, τριγυρισμένος από τη μεγάλη του οικογένεια: την πολύ μικρότερή του, τέταρτη γυναίκα του, Νίκι, τα έξι παιδιά του, ανάμεσά τους τη διάσημη ηθοποιό Ρεμπέκα Χολ («Vicky Cristina Barcelona» του Γούντι Αλεν) και τα εννέα εγγόνια του. 

Είχε κι αυτό το χαρακτηριστικό ο σερ Πίτερ Χολ, όσο κι αν δεν το έλεγες ωραίο και λεπτό. Προσέλκυε συνεχώς νέες και ωραίες γυναίκες.

Οι πιο διάσημες από τις συζύγους του είναι η ηθοποιός και χορεύτρια Λέσλι Καρόν, που την ερωτεύθηκε και την παντρεύτηκε το 1956, όταν τη σκηνοθέτησε στο μιούζικαλ «Ζιζί», και η τραγουδίστρια της όπερας Μαρία Γιούινγκ. Η κηδεία του θα γίνει σε στενό κύκλο.

Με τον Κουν και τον Διονύση Φωτόπουλο

Ο Πητερ Χολ με τον Διονύση Φωτόπουλο στην Επίδαυρο Με τον Διονύση Φωτόπουλο στην Επίδαυρο | EUROKINISSI

Η σχέση του Πίτερ Χολ με την Ελλάδα σφραγίστηκε από τον Αισχύλο και τον Διονύση Φωτόπουλο. Το αρχαίο δράμα από τη μια και η πιο προωθημένη, σύγχρονη καλλιτεχνική του έκφραση από την άλλη.

Οσο κι αν αγαπούσε και είχε επηρεαστεί πολύ, όπως μας είχε πει, από τον Κάρολο Κουν, ο Χολ βρήκε στον κορυφαίο Ελληνα σκηνογράφο το alter ego του, έναν πολύ καλό φίλο κι έναν εξίσου μανιακό με τις μάσκες και τη χρήση τους στο αρχαίο δράμα. 

Χολ και Φωτόπουλος συνεργάστηκαν τρεις φορές. Στη «Λυσιστράτη» (1993-Ηρώδειο, 1994-Επίδαυρος) του Εθνικού Θεάτρου της Αγγλίας, ο Φωτόπουλος είχε μεγαλουργήσει με τα πιο αστεία (και με αγγλικό χρώμα, μάλιστα) κοστούμια του και τα γκραφίτι που ζωγράφιζαν στους τοίχους οι εξεγερμένες φιλενάδες.

Στους «Δυο Οιδίποδες», πάλι του Εθνικού, μια ενιαία σύνθεση από «Τύραννο» και «Επί Κολωνώ» του Σοφοκλή (1996, Επίδαυρος), στην οποία πρωταγωνιστούσε ένας έξοχος Αλαν Χάουαρντ, την παράσταση είχε κλέψει με τον πιο απόλυτο τρόπο ένα «κοστούμι» του Φωτόπουλου για τον Τειρεσία του επίσης μεγάλου ηθοποιού Γκρεγκ Χικς: ολόγυμνος, σκεπασμένος από το κεφάλι ώς τα πόδια με ξεραμένη λάσπη, που άφηνε να φαίνονται δύο γυναικεία στήθη. 

«Δύο Οιδίποδες», Επίδαυρος, 1996 «Δυο Οιδίποδες», Επίδαυρος, 1996 |

Και, φυσικά, στη θρυλική 10ωρη παράσταση «Τάνταλος», βασισμένη σε έργο του διάσημου θεατρικού συγγραφέα Τζον Μπάρτον, μια υπερπαραγωγή απαράμιλλης ομορφιάς και φαντασίας με βασική αναφορά τον Τρωικό Πόλεμο.

Ο Πίτερ Χολ προσπάθησε σκληρά να τη χρηματοδοτήσει, ακόμα και να την εντάξει στο δικό μας Εθνικό Θέατρο, και τελικά την ανέβασε το 2000 στο φιλόξενο (και πλούσιο και δημοκρατικό) Denver Center for the Performing Arts, στο Κολοράντο. 

Η ερωτική σχέση του Πίτερ Χολ με το αρχαίο θέατρο της Επιδαύρου είχε ξεκινήσει πολύ νωρίτερα, όταν το 1982 έφερε εκεί τη θρυλική του «Ορέστεια» με το Εθνικό της Αγγλίας.

«Το θέατρο δεν θα πεθάνει ποτέ όσο υπάρχουν εμπειρίες σαν αυτές της Επιδαύρου», μας είχε πει.

Η τελευταία κάθοδος με τραγωδία στο αργολικό θέατρο ήταν το 2002 με τις «Βάκχες», πάλι του Εθνικού της Αγγλίας. 

Αλλά και με Σέξπιρ είχε έρθει στην Ελλάδα. Στην Αθήνα-Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης, το 1985, ανάμεσα σε άλλους «θεούς» του ευρωπαϊκού θεάτρου, που είχε εξασφαλίσει η Μελίνα Μερκούρη, όπως τον Τζιόρτζιο Στρέλερ και τον Πέτερ Στάιν, ο Πίτερ Χολ ξεχώρισε. Παρουσίασε στο Ηρώδειο τον «Κοριολανό» με έναν πολύ μεγάλο ηθοποιό, τον Ιαν ΜακΚέλεν.

Το 1988, σε ένα καλοκαιρινό τριήμερο, έφερε στην Επίδαυρο «Χειμωνιάτικο παραμύθι», «Κυμβελίνο» και «Τρικυμία» μαζί. Ενώ το 1994, με τον δικό του θίασο πια, είχε παρουσιάσει τον «Αμλετ» με τον Στίβεν Ντιλέιν. 

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας

Μέλος της
ΕΝΕΔ