Προσωπικά δράματα με φόντο τη Μικρασιατική Καταστροφή

tieatro.jpg

Κατερίνα Χέλμη, Μάρω Παπαδοπούλου, Μάνος Καρατζογιάννης, Αναστασία-Ραφαέλα Κονίδη Κατερίνα Χέλμη, Μάρω Παπαδοπούλου, Μάνος Καρατζογιάννης, Αναστασία-Ραφαέλα Κονίδη

Το θέατρό μας υποδέχτηκε φέτος ακόμα έναν νέο χώρο, που φιλοδοξεί να δώσει λίγο περισσότερο φως στη σκοτεινή και «περίεργη» περιοχή του Μεταξουργείου. Το θέατρο Σταθμός, δίπλα στην πλατεία Καραϊσκάκη κι ανάμεσα στους σταθμούς αναχώρησης λεωφορείων για άλλες πατρίδες, συνόδευσε τα θυρανοίξιά του με την εξαγγελία ενός ενδιαφέροντος προγράμματος, όχι μόνο θεατρικού, έχοντας στο τιμόνι του καλλιτεχνικό διευθυντή τον Μάνο Καρατζογιάννη. Καλοτάξιδο να ’ναι.

Οποιος έχει παρακολουθήσει τη μέχρι τώρα πορεία του νέου ηθοποιού και σκηνοθέτη υποψιάζεται ότι το ρεπερτόριο του Σταθμού θα κατευθυνθεί με τη δική του καθοδήγηση σε ευαίσθητες πτυχές του νεοελληνικού βίου, στην παρακαταθήκη του θεάτρου μας, στη φιλέρευνη προβολή προτάσεων νέων και νεανικών.

Η πορεία των προγόνων

Και πράγματι μια από τις πρώτες επιλογές του στο κατ’ εξοχήν πρόγραμμα του θεάτρου είναι το πρωτοπρόσωπο μυθιστόρημα «σύντομης φόρμας» της Φωτεινής Τσαλίκογλου, με τίτλο «8 ώρες και 35 λεπτά». Ανεβαίνει στη σκηνή ακόμη νωπό: Οταν πρωτοκυκλοφόρησε το 2013 προκάλεσε αίσθηση, αξιόλογες πωλήσεις και μια σειρά αποτιμήσεων στον ειδικό Τύπο.

Ενα αεροπορικό ταξίδι με την τελευταία πτήση της Delta για Ελλάδα, πριν από την οριστική διακοπή της αεροπορικής σύνδεσης της εταιρείας για οικονομικούς λόγους, δίνει την αφορμή στον κεντρικό αφηγητή για μια εσωτερική αναδρομή στην αντίστροφη πορεία των προγόνων του, μεταναστών στην Αμερική μετά τον Πόλεμο, και στην πολύ σκοτεινή οικογενειακή του ιστορία. Πρόκειται στην ουσία για διαλογικό κρυφο-θεατρικό κείμενο, που από μακριά «φωνάζει» την ανάγκη της σκηνικής μεταφοράς του.

Η ιστορία του είναι βέβαια ιδωμένη ξανά και ξανά. Η Μικρασιατική Καταστρο<φή κι εδώ, η ίδια τραυματική προσφυγιά, το προξενιό-σωτηρία με κάποιον μετανάστη από την Αμερική (που ζητάει νύφη/ες από την πατρίδα), το μεγάλο ταξίδι στην Αμερική…

Εδώ όμως η αγκυροβολημένη πλατφόρμα της ιστορίας δεν ενδιαφέρει τόσο για το φορτίο της όσο για τα ύφαλά της. Πρόκειται για τη μετατροπή της μεγάλης εθνικής ιστορίας σε προσωπικό δράμα, και εφόσον από ένα σημείο και μετά, η αφήγηση της Τσαλίκογλου αποκτά, στο άγγιγμα μιας κατάρας και τον βόγκο μιας υπαρξιακής τυραννίας, υπερβατική διάσταση, πρόκειται τελικά για τον αντίλαλο μιας τραγωδίας.

Οκτώ ώρες και 35 λεπτά διαρκεί το αεροπορικό ταξίδι επιστροφής από τη Νέα Υόρκη στην Ελλάδα… Ο ήρωας δεν κάθεται μόνος στο κάθισμά του αυτές τις ώρες - τον συνοδεύουν νεκροί και τον στοιχειώνουν βρικόλακες.

Η θεία του Φρόσω, πρώτα, που προτίμησε να χαθεί στα σκοτεινά νερά, παρά να ξεριζωθεί από την πατρίδα της. Η μητέρα του που ζει με το όνομα της νεκρής θείας και την ψυχρή απόσταση ενός ήδη νεκρού. Η γιαγιά του, έπειτα, με το βάρος της παλιάς ενοχής, αλλά και τη γλύκα της παλιάς πατρίδας.

Και μια αδελφή στο τέλος, πιασμένη και νεκρή από πάνω του, σαν αόρατη χειραποσκευή... Ενας άνθρωπος ταξιδεύει χωρίς να γνωρίζει αν φεύγει ή αν επιστρέφει κάπου, ποια είναι η πατρίδα που τον διώχνει και ποια εκείνη που τον καλεί.

Το ταξίδι του θα μπορούσε να είναι η βάση για ένα ιστορικό ντοκουμέντο, αλλά βέβαια δεν υπάρχει εδώ «εθνική υπόθεση» – η «πατρίδα» είναι πια κάτι το μακρινό και θολό σε αυτόν, πέρα από το όνομα που της δίνεις και κάτω από τα χώματα που πατάς.

Θα μπορούσε πάλι να προσδιοριστεί σαν κοινωνικό ή οικογενειακό δράμα. Αλλά λείπει το αναγκαίο κοινωνικό θέμα. Είναι να ζηλεύεις τον Ιψεν: Οι δικοί του «Βρικόλακες» έχουν την απάντηση σε ένα συγκεκριμένο ζήτημα, ένα επιχείρημα σαφές και χειροπιαστό. Σε εμάς όμως; Η βαθιά πληγή της ελληνικής ιστορίας, λέει η παράσταση, είναι ότι οι δικοί μας «βρικόλακες» δεν εξαλείφονται με την κριτική και η πληγή δεν γιατρεύεται με τη διαπίστωση της αμαρτίας. Είναι κάτι σαν πεπρωμένο σε εμάς, άνθρωποι να ζουν στη θέση άλλων, να φεύγουν αφήνοντας πίσω τον εαυτό τους ή να χάνουν τον εαυτό τους για να φύγουν.

Τρεις γενιές γυναικών

Υπάρχει στο θέατρο του Μεταξουργείου ευαισθησία και λεπτότητα στον χειρισμό του θέματος. Ο Μάνος Καρατζογιάννης βρίσκεται καθισμένος στο προσκήνιο, σε αεροπορικά καθίσματα, την ώρα που μέσα του και πίσω του αναδύονται οι γυναικείες μορφές του έργου.

Τρεις γενιές γυναικών, βασανισμένες από το ίδιο βάρος: οφείλουν τη ζωή τους, το όνομά τους, την ύπαρξή τους σε κάποιον άλλον. Ο ίδιος ο σκηνοθέτης παίζει τον κεντρικό ρόλο σαν να προσπαθεί να μας αγγίξει αληθινά, κοιτάζοντάς μας στα μάτια, αναζητώντας στο βλέμμα μας τη συμπαράσταση που φανερά έλειψε από τον ήρωά του. Εχει ζεστή φωνή, σεμνότητα και την παράξενη εκείνη ημιδιαφάνεια που χαρακτηρίζει το πρόσωπο της Τσαλίκογλου.

Η Μάρω Παπαδοπούλου δεν έχει ποτέ –και την έχω συναντήσει πολλές φορές– διαψεύσει την εκτίμησή μου. Εδώ αναδεικνύει την αυτοεγκατάλειψη και τον κυνισμό της Φρόσως σε κάθε λεπτομέρεια, ακόμα, θυμίζω, και σε ένα έργο που δεν είναι εξ αρχής θεατρικό και σε έναν ρόλο που δεν είναι, όπως είναι επόμενο, πλήρως αναπτυγμένος.

Θέλω να σταθώ όμως ξεχωριστά σε δύο πλάσματα που έρχονται κοντά στη σκηνή. Από τη μια η ίδια η Κατερίνα Χέλμη… Ξέρω ότι θα ενοχλήσει πολλούς το ότι παίζει με το κείμενο στο χέρι, προφανώς λόγω αδυναμίας αποστήθισης. Και για να είμαι ειλικρινής κι εμένα την ίδια αμηχανία προκάλεσε στην αρχή… Ωσπου κάποια στιγμή η ηθοποιός Χέλμη άρχισε να παίζει… Και ιδού το θαύμα. Κατάφερε να μας κάνει να ξεχάσουμε ή να προσπεράσουμε την αμηχανία, όπως αφήνεις πίσω σου μια τυπική λεπτομέρεια κάθε φορά που υψώνεται στο θέατρο εμπρός σου μια αλήθεια ικανή να ξεπερνά την αντίληψη και να φτάνει στα κύτταρά σου.

Και είχε από δίπλα της η αλήθεια ένα μαγικό νέο πλάσμα. Διαβάζω το όνομά της στο πρόγραμμα: Αναστασία-Ραφαέλα Κονίδη. Παίζει τη μικρή κόρη με τόση αθωότητα, τέτοια ανεπιτήδευτη απλότητα αλλά και σκηνικό γινάτι, που πίσω από τη σκηνή ένιωσα να απλώνεται η ευλογία του θεάτρου τέχνης.

Μόνη αντίρρηση στην ευαίσθητη απόδοση του σκηνοθέτη τα προβαλλόμενα «Επίκαιρα» –ομάζ στην ελληνική ιστορία–, στο τέλος. Ούτε ταιριάζουν ούτε συμβάλλουν, κατά την άποψή μου, στη γενική αίσθηση της παράστασης. Δεν είναι η Ιστορία που αφηγούμαστε στο θέατρο, θυμίζω. Είναι το κάτι περισσότερο και το κάτι μέσα σε αυτήν.

Κατερίνα Χέλμη, Μάρω Παπαδοπούλου, Μάνος Καρατζογιάννης, Αναστασία-Ραφαέλα Κονίδη

Βασισμένη στο μυθιστόρημα «8 ώρες και 35 λεπτά» της Φωτεινής Τσαλίκογλου, η παράσταση του Μάνου Καρατζογιάννη αναδεικνύει την τραυματική ιστορία μιας οικογένειας Ελλήνων μεταναστών της Αμερικής. Εξοχη η Κατερίνα Χέλμη, αν και παίζει με το κείμενο στο χέρι

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας