Προοδευτικοί ή συντηρητικοί ψηφοφόροι; Μήπως εξαρτάται από τον… εγκέφαλό μας

nevropiliki_texnologia.jpg

Νευροπολιτική τεχνολογία Η ανάπτυξη της νευροπολιτικής τεχνολογίας θα μας επιτρέψει, στο μέλλον, «να διαβάζουμε» τις προθέσεις και τις σκέψεις των πολιτικών αρχηγών ή των ψηφοφόρων τους;

Θα μπορούσαμε άραγε να εξηγήσουμε το πολιτικό προφίλ ενός ψηφοφόρου από τη βιολογική του ταυτότητα και μάλιστα να προβλέψουμε με αυστηρά επιστημονικά κριτήρια αν θα ψηφίσει αριστερό ή δεξιό κόμμα;

Οσο απίστευτο κι αν ακούγεται, η απάντηση είναι θετική˙ τουλάχιστον σύμφωνα με τα δύο νέα διεπιστημονικά πεδία έρευνας, τη Βιοπολιτική και τη Νευροπολιτική, τα οποία, όπως είδαμε στα προηγούμενα άρθρα μας («Εφ.Συν.» 5 και 12-9-15), διερευνούν τη μέχρι σήμερα ανεξερεύνητη περιοχή όπου η πολιτική διαπλέκεται με τη γενετική και τις νευροεπιστήμες.

Η υπόθεση εργασίας που κρύβεται πίσω από αυτές τις δύο τόσο καινοφανείς προσεγγίσεις της κοινωνικής ζωής των ανθρώπων είναι ότι οι πολιτικές πεποιθήσεις και συμπεριφορές μας καθορίζονται σε μεγάλο βαθμό από τη βιολογία μας, εξαρτώνται δηλαδή από την ιδιαίτερη δομή των κυκλωμάτων του εγκεφάλου μας. Και οι πολιτικές προδιαθέσεις του εγκεφάλου ίσως, σε τελευταία ανάλυση, να καθορίζονται από τα γονίδιά μας!

Πρόκειται αναμφίβολα για μια απολύτως αιτιοκρατική και για αρκετούς ειδικούς «αντιδραστική» άποψη, την οποία θα προσπαθήσουμε να εξετάσουμε με κριτική διάθεση σήμερα, μία ημέρα πριν από τις κρίσιμες βουλευτικές εκλογές.

Την παραμονή των εκλογών πολλοί αναρωτιούνται τι ή αν θα ψηφίσουν κάποιοι συνάδελφοί τους στη δουλειά ή οι γείτονές τους. Σύμφωνα με μια υπεραισιόδοξη άποψη, στο άμεσο μέλλον την απάντηση στην απορία μας θα μας την προσφέρουν ειδικές εγκεφαλοσκοπικές μηχανές που θα κοιτάζουν κατευθείαν μέσα… στο μυαλό των ψηφοφόρων.

Οσο ασυνήθιστη κι αν ακούγεται αυτή η φουτουριστική μέθοδος αποκάλυψης της πολιτικής ταυτότητας ή των εκλογικών προθέσεων, δεν αποτελεί σενάριο επιστημονικής φαντασίας αφού, όπως ισχυρίζονται ορισμένοι ευφάνταστοι προπαγανδιστές της νευροπολιτικής, στηρίζεται στην εντυπωσιακή πρόοδο των επιστημών του εγκεφάλου και στην προβλεπόμενη βελτίωση των τεχνικών για την απεικόνιση των λειτουργιών του.

Εξάλλου, ορισμένες πρόσφατες έρευνες διατείνονται ότι είναι ήδη σε θέση να μας αποκαλύπτουν τις πολιτικές προτιμήσεις ενός ατόμου -αν π.χ. είναι προοδευτικός ή συντηρητικός, αριστερός ή δεξιός- αναλύοντας αποκλειστικά ορισμένες εγκεφαλικές δομές του.

Πόσο, όμως, αληθές ή, έστω, νόμιμο επιστημονικά μπορεί να θεωρηθεί ένα συμπέρασμα που ισχυρίζεται ότι μπορεί να προβλέπει τις πολιτικές προτιμήσεις των ψηφοφόρων βασιζόμενο μόνο στις εγκεφαλικές διαφορές τους;

Ο αόρατος υποβολέας των πολιτικών «αποφάσεων»

Ευάγγελος Μεϊμαράκης

Γνωρίζουμε, εμπειρικά, ότι ο τρόπος σκέψης των προοδευτικών ατόμων διαφέρει σημαντικά από αυτόν των συντηρητικών.

Ωστόσο, σύμφωνα με ορισμένες πρόσφατες νευρο-ανατομικές μελέτες, υπάρχουν ορατές διαφορές όχι μόνο στη σκέψη αλλά και στην ανατομία και την οργάνωση του εγκεφάλου τους. Ανατομικές διαφορές οι οποίες, όπως υποθέτουν ορισμένοι ειδικοί, αντικατοπτρίζουν -ίσως και να καθορίζουν!- τις διαφορές ανάμεσα στον συντηρητικό και τον προοδευτικό τρόπο σκέψης.

Η πρώτη σχετική έρευνα πραγματοποιήθηκε από τον Ριότα Κανάι (Ryota Kanai) και την ερευνητική του ομάδα στο Ινστιτούτο Γνωσιακών Νευροεπιστημών του Πανεπιστημιακού Κολεγίου του Λονδίνου (UCL) και δημοσιεύτηκε το 2011 στο έγκριτο επιστημονικό περιοδικό «Current Biology».

Η έρευνα αφορούσε μια ομάδα από 90 εθελοντές φοιτητές (το 61% από τους οποίους ήταν γυναίκες), οι οποίοι έπρεπε να απαντήσουν σε ένα ερωτηματολόγιο που τους ζητούσε να αξιολογήσουν από μόνοι τους τις πολιτικές τους αντιλήψεις σε μια κλίμακα με 5 διαβαθμίσεις: από «πολύ συντηρητικός» έως «πολύ ελευθεριακός ή ανατρεπτικός».

Κατόπιν κάθε εθελοντής υποβλήθηκε σε μαγνητική τομογραφία, μια μη επεμβατική τεχνική απεικόνισης των ζωντανών εγκεφαλικών δομών, προκειμένου να μετρηθεί πόσο πυκνή ήταν στις διάφορες περιοχές του εγκεφάλου η γκρίζα ύλη, η πιο εξωτερική και πυκνή σε νευρώνες στιβάδα του εγκεφαλικού φλοιού.

Από τις τομογραφίες προέκυψε ότι η πυκνότητα γκρίζας ύλης στην πρόσθια έλικα του προσαγωγίου, μια περιοχή του εγκεφάλου που σχετίζεται με τον έλεγχο των αντικρουόμενων νευρικών μηνυμάτων, ήταν σαφώς μεγαλύτερη στα πιο ελευθεριακά άτομα απ’ ό,τι στα πιο συντηρητικά. Αντίθετα, η ποσότητα γκρίζας ύλης που υπήρχε στη δεξιά αμυγδαλή, μια περιοχή που οι ερευνητές γνώριζαν ήδη ότι σχετίζεται με τον φόβο, ήταν μεγαλύτερη στα πιο συντηρητικά άτομα.

Συνδυάζοντας αυτά τα αποτελέσματα με προγενέστερα πειραματικά δεδομένα, όπως π.χ. το καλά επιβεβαιωμένο γεγονός ότι τα άτομα που έχουν μεγαλύτερη αμυγδαλή βιώνουν συχνότερα και πιο έντονα φόβο ή το ότι οι συντηρητικοί είναι πιο ευαίσθητοι στις απειλητικές εκφράσεις των προσώπων απ’ ό,τι οι πιο ελευθεριακοί, οι Βρετανοί ερευνητές κατέληξαν σε ορισμένα ενδιαφέροντα αλλά μάλλον ασαφή συμπεράσματα.

Πέρα από την κοινωνική και βιολογική ετερονομία

Αλέξης Τσίπρας

Για παράδειγμα, όταν έχει διαπιστωθεί εμπειρικά ότι η συντηρητική συμπεριφορά ενός ατόμου συνδέεται άμεσα με τα αισθήματα φόβου και αβεβαιότητας που αυτό το άτομο βιώνει, και η εμπειρική αυτή διαπίστωση συσχετιστεί με το νέο πειραματικό δεδομένο ότι μία από τις βασικές λειτουργίες της αμυγδαλής είναι η αντίληψη του φόβου, τότε είναι απολύτως λογικό να περιμένει κανείς ότι τα άτομα με μεγάλη αμυγδαλή θα είναι πιο ευαίσθητα στα αισθήματα φόβου και συνεπώς θα έχουν την τάση να υιοθετούν μια πιο συντηρητική κοινωνική και πολιτική στάση.

Από την άλλη μεριά, το γεγονός ότι τα πιο προοδευτικά και ελευθεριακά άτομα εμφανίζουν πιο ογκώδη πρόσθια έλικα του προσαγωγίου ίσως εξηγεί το γιατί αυτά τα άτομα ανέχονται με μεγαλύτερη ευκολία την αβεβαιότητα: μία από τις λειτουργίες αυτής της εγκεφαλικής περιοχής είναι ακριβώς να αντιμετωπίζει τέτοιες αβέβαιες ή και συγκρουσιακές καταστάσεις.

Ενδέχεται λοιπόν η προοδευτική και πιο ελευθεριακή κοινωνική τους στάση να διευκολύνεται -ή μήπως οφείλεται;- σε αυτή τη διογκωμένη εγκεφαλική δομή. Με άλλα λόγια, η συσχέτιση ορισμένων διογκωμένων εγκεφαλικών δομών με τις πολιτικές προτιμήσεις ενός ατόμου ενδέχεται να αντανακλά κάποια βαθύτερα γνωστικά και συναισθηματικά γνωρίσματα του ατόμου, ιδιαίτερα ψυχολογικά γνωρίσματα που πιθανόν επηρεάζουν και τις πολιτικές του προτιμήσεις.

Ομως, αυτές οι πολύ ενδιαφέρουσες εικασίες θα πρέπει πρώτα να επιβεβαιωθούν και από άλλα πειράματα πριν γίνουν αποδεκτές ως αναμφισβήτητα επιστημονικά δεδομένα.

Σε κάθε περίπτωση, τα απρόσμενα αποτελέσματα αυτών των ερευνών μάς αποκαλύπτουν ότι τα πολιτικά φαινόμενα δεν ανήκουν αποκλειστικά στη σφαίρα των πολιτισμικών «επιφαινομένων», αλλά αποτελούν την εκδήλωση βαθύτερων ανθρώπινων συμπεριφορών που παράγονται από υλικότατα βιολογικά αίτια.

Ετσι, με την πρόοδο των ερευνών σε αυτόν τον τομέα, θα οδηγηθούμε σε μια λιγότερο ιδεαλιστική θεώρηση της πολιτικής συμπεριφοράς μας, σύμφωνα με την οποία η πολιτική συμπεριφορά μας δεν καθορίζεται αποκλειστικά από εξωγενή κοινωνικά αίτια ή πολιτιστικούς παράγοντες αλλά και από εσωτερικούς βιολογικούς παράγοντες (π.χ. από τα γονίδια και τον εγκέφαλό μας).

Οσο για την ψευδαίσθηση της ελεύθερης προσωπικής πολιτικής επιλογής, και αυτή φαίνεται πως είναι μια από τις αναγκαίες συνέπειες της πολύπλοκης βιοκοινωνικής πραγματικότητας της πολιτικής μας ζωής.

Η αναγνώριση της ιδιαιτερότητας και της αυτονομίας της ανθρώπινης κατάστασης προϋποθέτει την υπέρβαση των κοινωνικών-ιστορικών προκαταλήψεών μας αλλά και την αποδοχή των εγγενών βιολογικών μας περιορισμών.

Μήπως για την ψήφο μας αποφασίζουν τα γονίδιά μας;

Ο ρόλος των γονιδίων στις επιλογές μας

Ξεκινώντας από τη διαπίστωση ότι ένας μεγάλος αριθμός γονιδίων επηρεάζει ορισμένα βασικά χαρακτηριστικά της ταυτότητάς μας, ολοένα και περισσότεροι ερευνητές τείνουν να επεκτείνουν και να εφαρμόσουν αυτή την άποψη και στις πολιτικές μας πεποιθήσεις.

Προφανώς, κανένας από αυτούς τους επιστήμονες δεν έχει διανοηθεί να υποστηρίξει ότι υπάρχει ένα ειδικό γονίδιο π.χ. για τον Μεϊμαράκη ή τον Σαμαρά και ένα διαφορετικό γονίδιο για τον Τσίπρα ή τον Κουτσούμπα. Ούτε βέβαια αρνούνται την επιρροή του περιβάλλοντος, του μορφωτικού επιπέδου ή της οικονομικής κατάστασης στη λήψη των πολιτικών μας αποφάσεων.

Τα «συντηρητικά» γονίδια;

 

Δυστυχώς, όμως, αυτοί οι ερευνητές θέτουν σε παρένθεση ή παραβλέπουν σκοπίμως όλους αυτούς τους πολύ αποφασιστικούς ιστορικούς, κοινωνικούς παράγοντες και εστιάζουν αποκλειστικά στα εσωτερικά νευροβιολογικά αίτια των πολιτικών μας προτιμήσεων, υιοθετώντας έτσι μια ακραία και τελικά παραπλανητική αναγωγιστική προσέγγιση. Και είναι παραπλανητική επειδή σκοπίμως αγνοεί τους πολυάριθμους παράγοντες που διαμορφώνουν τις πολιτικές μας επιλογές.

Αραγε, από τι εξαρτάται αν ένα άτομο είναι προοδευτικό ή συντηρητικό; Κάποιοι επιστήμονες ισχυρίζονται ότι μπορεί να καθορίζεται και από βιολογικούς παράγοντες. Σε ποιες, όμως, επιστημονικές ενδείξεις στηρίζουν αυτή την προκλητική θέση τους; Ενα σταθερό σημείο αναφοράς είναι οι μελέτες του Τζον Αλφορντ (John Alford).

Το 2005 αυτός ο πολιτικός επιστήμονας, ο οποίος εργάζεται στο Rice University του Χιούστον, τάραξε τα πολιτικά ήθη των ΗΠΑ δημοσιεύοντας σε μια ειδική επιθεώρηση (στο «American Political Science Review») τον απολογισμό δύο δεκαετιών έρευνας σχετικά με τη γενετική της πολιτικής συμπεριφοράς των Αμερικανών.

Επιστήμη, δίδυμοι

Η έρευνα αυτή περιλάμβανε μια βάση δεδομένων με τις πολιτικές απόψεις 30.000 διδύμων από τη Βιρτζίνια. Και το συμπέρασμά της ήταν ότι οι αυθεντικοί δίδυμοι, οι οποίοι έχουν πανομοιότυπο γονότυπο, έχουν την τάση να δίνουν τις ίδιες απαντήσεις σε πολιτικές ερωτήσεις, συγκριτικά με τους μη αυθεντικούς διδύμους, οι οποίοι μοιράζονται από κοινού μόνο τα μισά γονίδια.

Για παράδειγμα, οι αυθεντικοί δίδυμοι απαντούσαν συνήθως με τον ίδιο τρόπο στο ερώτημα αν πρέπει ή όχι να φορολογείται η ακίνητη περιουσία˙ αντίθετα, οι απαντήσεις των μη αυθεντικών διδύμων παρουσίαζαν μεγαλύτερες αποκλίσεις.

Ενα επιπλέον στοιχείο υπέρ αυτής της προσέγγισης φαίνεται να προκύπτει από μετέπειτα έρευνες που έκανε ο Τζέιμς Φόουλερ στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας σε ένα δείγμα 2.500 Αμερικανών πολιτών.

Από αυτή την έρευνα προέκυψε ότι η απόφαση να πάει κάποιος να ψηφίσει (θυμίζουμε ότι μόνο ένα μικρό μέρος των Αμερικανών που έχουν δικαίωμα ψήφου πηγαίνουν να ψηφίσουν) ενδέχεται να εξαρτάται από δύο μεμονωμένα γονίδια: το 5HTT και το MAOA.

Αμφότερα ελέγχουν τα επίπεδα συγκέντρωσης της σεροτονίνης, ενός νευροδιαβιβαστή που φαίνεται πως εμπλέκεται στην έκφραση των συναισθημάτων εμπιστοσύνης και στη δημιουργία κοινωνικών επαφών.

Ενα άλλο γονίδιο που, σύμφωνα με τους ερευνητές, ενδέχεται να έχει «πολιτικό ενδιαφέρον», είναι το D4DR, το οποίο εμπλέκεται στη ρύθμιση ενός άλλου νευροδιαβιβαστή, της ντοπαμίνης.

Αυτό υποστηρίζει η Ιρα Κάρμεν, ερευνήτρια στο Πανεπιστήμιο του Ιλινόις, επειδή κάποιες παραλλαγές αυτού του γονιδίου, οι οποίες παράγουν υψηλά επίπεδα συγκέντρωσης της ντοπαμίνης, είναι περισσότερο διαδεδομένες μεταξύ των συντηρητικών.

Αν κάποιο συμπέρασμα προκύπτει από αυτές τις έρευνες, αυτό είναι ότι η πολιτική παιδεία και η πολιτική προπαγάνδα είναι απώλεια χρόνου και χρημάτων, αφού όλα υποτίθεται ότι εξαρτώνται από γενετικούς παράγοντες! Πρόκειται βέβαια για ένα εντελώς αυθαίρετο επιστημονικά και ύποπτο πολιτικά συμπέρασμα που συνάδει με τις επιταγές της μετανεωτερικής βιοεξουσίας.

Περιττό να επισημάνουμε ότι αυτές οι δήθεν «επιστημονικές» απόψεις αντανακλούν και, ως εξ επιστημονικού θαύματος, επιβεβαιώνουν τη συντηρητική στροφή που τα τελευταία χρόνια συντελείται σε όλες τις δυτικές κοινωνίες.

 

Μέλος της
ΕΝΕΔ