Ποίηση και αισθαντικότητα στην πεζογραφία

pagkaki.jpg

ΧΑΡΗΣ ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ

«Ο επισκέπτης ήρθε μια μέρα κατακίτρινη. Ο νοτιάς έστελνε την αφρικανική σκόνη μέχρι τις λάχνες των εντέρων. Φίσκα το καφενείο. Οι παρέες έψηναν στη χόβολη τις ζωές των άλλων. Είχε καιρό να πατήσει ξένος στο χωριό. Ετούτος γύρευε τη φράου Θυμιούλα.

»Η Θυμιούλα έσερνε το υποκοριστικό από γεννησιμιού της. Μια σταλιά άνθρωπος μέχρι τα γεράματα. Τη σκληράδα την απόχτησε στην Κατοχή. Μ’ αυτήν κατάφερε να μαλακώσει την τύχη της. Τελευταία, είχε αρχίσει να νικιέται∙ από τότε που ο χρόνος τής αρνήθηκε κάθε παράταση». Ετσι άμεσα οργανώνει και εκθέτει την αφήγησή της η εξηντάχρονη Κατερίνα Παναγιωτοπούλου στα δεκαοχτώ διηγήματα που απαρτίζουν το πρώτο της πεζογραφικό βιβλίο.

Κατερίνα Παναγιωτοπούλου «Η Μακρυγιαλού και άλλες ιστορίες» Εκδόσεις Εντευκτηρίου, 2017 Σελ. 88 |

Μνήμες παιδικές καταχωνιασμένες, που αναδύονται από μια τυχαία αφορμή. Ιστορίες βιωμένες ή ακουσμένες από το στόμα κάποιου παλαιού. Λόγος ποιητικής πνοής και τρυφερής ανθρώπινης ματιάς. Θα μπορούσε να τα κατατάξει κανείς στην ηθογραφία∙ και πράγματι πρόκειται για ηθογραφία σύγχρονη, που τη διατρέχει όμως μια καθολικότερου ενδιαφέροντος προβληματική.

Στα περισσότερα διηγήματα οι ήρωες ζουν και κινούνται σε χωριά, νησιά ή επαρχιακές πόλεις, ακόμη κι αν κάνουν ένα πέρασμα από πόλεις μεγαλύτερες ή από την πρωτεύουσα. Διαγράφονται και ρυθμίζουν την πλοκή όλες οι συνήθειες και τα χούγια των ανθρώπων της υπαίθρου. Στέρηση, σκληρότητα, κακία, κουτσομπολιά, προκαταλήψεις, «συναισθηματική μοναξιά», μεγάλοι έρωτες και μικροί άνθρωποι.

Πολυμελείς οικογένειες, πρόωροι γάμοι και κουκουλώματα. Ο φόβος της φθοράς, των γηρατειών και του θανάτου. Ο φόβος που προκαλεί κάποτε το απευκταίο. Ο αφηγηματικός χρόνος απλώνεται από τη Μικρασιατική Καταστροφή και μέχρι τα χρόνια μετά τη Μεταπολίτευση.

Στο πρώτο, το ομώνυμο με τη συλλογή διήγημα, η λιπόσαρκη γριά με τη μακριά βυσσινιά μαντίλα, η Μακρυγιαλού, δημιουργεί διαρκή ερωτηματικά για την ταυτότητά της. Είναι άραγε η μόνη επιζήσασα από φοβερό ναυάγιο; Υπήρξε μαγείρισσα σε εμπορικό πλοίο ή λαθρεπιβάτις;

Μάγισσα, αερικό ή νύμφη της θάλασσας; Μήπως καπετάνισσα που ξεκληρίστηκε; Οποια εκδοχή κι αν υιοθετήσουμε, πάντως, συμβολίζει το άγνωστο και το απ’ αλλού φερμένο, το ακατανόητο και το φοβερό. Η λαϊκή σοφία περνά σαν θρύλος ή παραμύθι και ματαστοιχειώνεται σε ιστορία και «κυκλώνει τη γη» και γεννά αμφιβολίες: «Γιατί η άγνοια φέρνει πρώτα την επιφύλαξη και μετά την αμφισβήτηση».

Τη Μακρυγιαλού συναντάμε και στο τελευταίο διήγημα. Αλλά και άλλα πρόσωπα ή καταστάσεις περνούν από τη μία ιστορία στην άλλη∙ σημάδι που προδίδει το εργαστήριο δημιουργικής γραφής; Εκτός από το πρώτο διήγημα, πυκνές, πολύσημες και μεστές στιγμές: «Το τρένο», «Η Γιωργού», «Το μπορντέλο». Με οικονομία και ακρίβεια ο τρόπος που συστήνει τα πρόσωπα των ιστοριών της η συγγραφέας. Κυλάει σαν παραμύθι η αφήγησή της με ένταση κλιμακούμενη και χιούμορ υποδόριο.

Εύα Μ. Μαθιουδάκη «Μικρά πείσματα» Διηγήματα Ζωγραφιά στο εξώφυλλο Victor Vasarely, σχέδια εκτός κειμένου Δημήτρης Βάρσος Το Ροδακιό, 2017, σελ. 135 |

Δεν είχε υποπέσει στην αντίληψή μου το προηγούμενο πρώτο βιβλίο της Εύας Μ. Μαθιουδάκη, μία νουβέλα με τίτλο Αυτός ο ένας, ο Αρίστος (Γαβριηλίδης, 2014). Με εξέπληξε όμως ευχάριστα η καινούργια της συλλογή διηγημάτων Μικρά πείσματα, γιατί η γραφή της καλύπτει κάποιες σταθερές προδιαγραφές για ένα επιτυχημένο διήγημα. Ματιά προσεκτική, αντίδραση ακαριαία, λόγος κοφτός και περιεκτικός, σημασία στη λεπτομέρεια.

Η συγγραφέας μοιράζει τα θέματά της σε επτά ενότητες: «Του δρόμου», «Η κυρία Σαββίδη», «Ονειρο ή αλήθεια», «Τα περασμένα», «Στο παρά πέντε», «Πρίμο σεγόντο», «Τρεις μετακομίσεις και μία αγάπη». Η πρώτη και η τρίτη ενότητα αυτοσυστήνονται.

Στη δεύτερη και την τέταρτη μπαινοβγαίνουν μνήμες από παλιά. Στην πέμπτη, ρουτίνα και ανημπόρια για τον άνθρωπο που βαδίζει προς την τρίτη ηλικία, ή βρίσκεται ήδη μέσα σ’ αυτήν. Στο «Πρίμο σεγόντο», που περιέχει τα αρτιότερα, κατά τη γνώμη μου, διηγήματα, η μελωδία ενός τραγουδιού ανακαλεί μνήμες. Στην τελευταία ενότητα, τέλος, παρελαύνουν τα απότοκα της κρίσης.

Η Μαθιουδάκη μιλά με αισθαντικότητα και αίσθημα και για όσα έχει βιώσει και για όσα έχει παρατηρήσει ή μάθει από άλλους. Παντρεύει κάποτε την αφηγηματική πληροφορία με ένα άσχετο αλλά όχι αφύσικο συμβάν: «Η μάνα της όμως είχε πεθάνει την περασμένη εβδομάδα έτσι στα ξαφνικά, χωρίς προειδοποίηση, στα ξαφνικά, σαν να πήγαινε στον κήπο να ξεχορταριάσει» (σ. 16).

Πρόσωπα και θέματα που προσελκύουν τη συγγραφική ματιά: Οι Τσιγγάνες στον δρόμο, ο γωνιακός κουλουράς, «ο κουλουριασμένος Αφγανός», οι διεθνείς επαγγελματίες που ταξιδεύουν από την Αθήνα στο Λονδίνο ή στο Χονγκ-Κονγκ.

Ακόμη άνθρωποι που περιμένουν χωρίς να περιμένουν τίποτα, ένα ζευγάρι που χωρίζει, ένα άλλο που ξανασμίγει, αδιέξοδα όπου κατευθύνονται οι ανθρώπινες σχέσεις∙ μια ζωή μπαλώματα. Ο κύκλος της ζωής και του θανάτου. Ο ρομαντισμός παρέα με την άχαρη καθημερινότητα. Ποιητική διάθεση χωρίς γλυκερότητα, παράδειγμα: «Τα υδραυλικά» και «Τα ανείπωτα».

Και τότε που μιλάει για μια πολύ κοινή ιστορία η Μαθιουδάκη την κάνει να φαίνεται δική της μόνο και ωραία «Πλατεία Βαρνάβα». Η αίσθησή μου είναι ότι περισσότερο πετυχαίνει να αποδώσει τα έμψυχα, όχι τα άψυχα∙ την ανθρώπινη συμπεριφορά, όχι τα ζώα και τα δένδρα.

Σε κάθε συλλογή διηγημάτων, πολύ περισσότερο όταν παίζει και η έκταση, από ημισέλιδα μπονσάι μέχρι πεντασέλιδες ιστορίες, καιροφυλακτεί ο φόβος της ποιοτικής διαφοροποίησης. Ευάριθμες οι αδύναμες στιγμές της Μαθιουδάκη. Εχω την εντύπωση ότι, παρά το ακαριαίο των μικρών διηγημάτων της, στα εκτενέστερα ξεδιπλώνει με περισσότερη δεξιοτεχνία και άνεση τον λόγο της.

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας

Μέλος της
ΕΝΕΔ