«Persona», από τη μεγάλη οθόνη στη σκηνή

persona.jpg

Δέσποινα Κούρτη, Βίκυ Κατσίκα Δέσποινα Κούρτη, Βίκυ Κατσίκα

Η Ελίζαμπεθ Βόγκλερ, μια σπουδαία ηθοποιός, παίζοντας την Ηλέκτρα στο θέατρο καταρρέει και, συνειδητά, σταματά να μιλάει.

Στέκεται ακίνητη μπροστά στους θεατές. Κι από τότε συνεχίζει να στέκει ακίνητη, βουβή μπροστά σε όλους. Επιλέγει τη σιωπή, το τίποτα.

Η νοσοκόμα που αναλαμβάνει να τη βοηθήσει προσπαθεί να καλύψει το κενό των λέξεων.

Το αριστούργημα του Ινγκμαρ Μπέργκμαν «Persona» (1966) παρουσιάζει η ομάδα Elephas tiliensis, σε σκηνοθεσία του Δημήτρη Αγαρτζίδη και της Δέσποινας Αναστάσογλου, στο Δώμα του Θεάτρου του Νέου Κόσμου.

Στην «Persona», που θεωρείται η πιο προσωπική ταινία του Μπέργκμαν, πρωταγωνιστούσαν δύο μεγάλες ηθοποιοί, αγαπημένες του σκηνοθέτη, η Λίβ Ούλμαν (Ελίζαμπεθ) και η Μπίμπι Αντερσον (Αλμα).

Είναι χαρακτηριστικό ότι η Λιβ Ούλμαν προφέρει μόνο δεκατέσσερις λέξεις στη διάρκεια του φιλμ.

Ο Μπέργκμαν έγραψε το σενάριο σε διάστημα 14 ημερών, ενώ νοσηλευόταν στο νοσοκομείο. Μια ιστορία για δυο γυναίκες που χάνουν η μία στην άλλη την ταυτότητά τους, ενώ η μία σωπαίνει και η άλλη μιλάει ακατάπαυστα...

Η «Persona» είχε επιλεγεί το 1967 από τη Σουηδική Ακαδημία Κινηματογράφου για να εκπροσωπήσει τη χώρα στην κατηγορία Καλύτερης Ξενόγλωσσης Ταινίας στο 39ο διαγωνισμό των Οσκαρ, αλλά η υποψηφιότητά της δεν έγινε δεκτή.

Η θεραπεία της ηθοποιού αφήνεται στα λόγια τής όχι και τόσο στοργικής νοσηλεύτριας Αλμα, στα όχι και τόσο αποκλειστικά δικά της λόγια.

Η θεραπεία θα αφεθεί στον Λόγο κι εκείνος θα αναλάβει και τις δύο γυναίκες οι οποίες, παρόλο που είναι διαφορετικοί χαρακτήρες, στο διάστημα που συγκατοικούν απομονωμένες στο παραθαλάσσιο σπίτι στην εξοχή, συνδέονται κάθε μέρα και περισσότερο.

Κανείς δεν επισκέπτεται την Ελίζαμπεθ, ο γιατρός το έχει απαγορεύσει.

Η Αλμα τη ρωτάει συνεχώς για τα πάντα. Αναζητάει λεπτομέρειες για την προσωπική της ζωή, τους λόγους που την οδήγησαν, απόλυτα συνειδητά, να επιλέξει τη σιωπή.

Κι όσο εκείνη δεν ανταποκρίνεται τόσο η Αλμα θα της εξομολογείται τα πάντα για τη ζωή, τον εαυτό της, τις ίδιες τις σκέψεις της.

Οι αρχικά διάφανοι και με ακρίβεια προσδιορισμένοι ρόλοι θα αναμειχθούν, θ’ αλλάξουν, θα υπονομευτούν, θα ισορροπήσουν οριακά, θα καταφύγουν σε διαδοχικές διάτρητες κρυψώνες, θα φτάσουν μια σπιθαμή από το να ανατιναχθούν, ακόμη περισσότερο θα κινδυνέψουν να γίνουν ένας, να συγχωνευτούν η μία μέσα στην άλλη...

Στη σκηνή θα δούμε δύο πρόσωπα να ρισκάρουν να εξομολογηθούν, να ευχαριστηθούν, να παίξουν, να αφεθούν, να συνδεθούν και να ταυτιστούν.

Παρατηρώντας τα παρατηρούμε συγχρόνως και τον εαυτό μας.

«Η ταινία αυτή μου έσωσε τη ζωή. Και αποτελεί τα όρια στα οποία θα μπορούσε να φτάσει η διάνοιά μου…» έχει πει ο ίδιος ο Μπέργκμαν για την «Persona».

Δέσποινα Κούρτη

Οι σκηνοθέτες και οι ηθοποιοί μάς μιλούν για την περιπέτειά τους στον μαγικό κόσμο του Μπέργκμαν, ενός μάστορα στην ανατομία των ψυχών.

«Η συνάντηση της ηθοποιού Ελίζαμπεθ Βόγκλερ και της νοσοκόμας Αλμα έχει προκαλέσει πολλές ερμηνείες και όλες ισχυρές» λέει ο Δημήτρης Αγαρτζίδης.

«Η μαγική όμως αξία της για εμάς είναι ότι ‘‘δεν πειράζει’’. Δεν πειράζει να μην επιλέξουμε, γιατί μπορεί όντως να ισχύουν όλες αυτές οι ερμηνείες ή καμία. Διότι εν τέλει εδώ τα πρόσωπα δεν επικοινωνούν βάσει περιεχομένου, αλλά βάσει νοήματος και το νόημα γεμίζει από την ξεχωριστή ανάγκη του καθενός και της καθεμιάς μας, από το έλλειμμα και το πλεόνασμά μας. Αλλά βασικά από το έλλειμμα. Και είμαστε γεμάτοι από έλλειμμα. Η ταινία τοποθετεί μια γραμμική αφήγηση της συνάντησης δύο γυναικών μέσα στο πιο μοντέρνο κάδρο της εποχής της. Ο Μπέργκμαν πλαισιώνει την ταινία του με προσωπικά του αφηγήματα που υποδεικνύουν τη σχέση του με τη θρησκεία, τον θάνατο, τον τρόμο της σύγχρονης ιστορίας, τις παιδικές του μνήμες. Μέσα από τον φακό του καταγράφει τη συνάντηση της νοσοκόμας και της ηθοποιού που έχει σταματήσει συνειδητά να μιλάει. Η αλληλεπίδραση του ομιλούντος προσώπου με αυτό που σιωπά γεννά τον λόγο. Εναν λόγο συνειρμικό, ακατάπαυστο, που λειτουργεί όπως τα εμβόλιμα πλάνα του σκηνοθέτη. Αναγκάζει τον ομιλητή να φτάσει εκεί που δεν περίμενε. Ο μόνιμα σιωπηλός ακροατής παραδόξως συμμετέχει σ’ αυτήν την αυτο-αποκάλυψη και απέναντι σε έναν συνομιλητή που εκθέτει τον εαυτό του βρίσκεται και ο ίδιος εκτεθειμένος. Οι ομοιότητες της συνθήκης με τις αρχές της ψυχανάλυσης είναι πολλές, με τη διαφορά ότι εδώ ο δημιουργός στέκεται με αμηχανία μπροστά στην έννοια της θεραπείας, επιλέγοντας μάλλον το δέος μπροστά στα άπειρα μονοπάτια της ανθρώπινης ψυχής».

Η παράσταση, αναπόφευκτα, εστίασε στην εμβληματική ταινία.

«Οδηγηθήκαμε σε μια κοινή διαπίστωση» λέει η Δέσποινα Αναστάσογλου.

«Ο Μπέργκμαν αγαπά ολοκληρωτικά τα πρόσωπα που αφηγείται και σαν ιδανικός γονιός, εξωπραγματικά σαν θεός, μπορεί να διεισδύει στις πιο μύχιες σκέψεις, στις πιο κρυφές διεργασίες των προσώπων και να τις φανερώνει. Και μοναδικά μέσω της ιστορίας δύο γυναικών που ‘‘φοράνε ψάθινα καπέλα και συγκρίνουν τις παλάμες τους’’ - έτσι περιγράφει ο ίδιος την ταινία του στην εταιρεία παραγωγής του- κάνει την προσωπική του εξομολόγηση για τη βλαπτική επιρροή της θρησκείας, τον θάνατο, τον φόβο για τη σύγχρονη ιστορία που ανελέητα έρχεται κατά πάνω μας, την ελπίδα και φυσικά τη μαγεία της τέχνης. Διαπραγματεύεται την αλήθεια και το ψεύδος στην τέχνη και στη ζωή. Και παράγει έναν λόγο που έχει ως πεισματικό-θεραπευτικό στόχο να κάνει τον άλλον να μιλήσει και να τον φέρει αντιμέτωπο με τον ίδιο του τον εαυτό».

«Δεν υπάρχει εκτόνωση, τα πρόσωπα λειτουργούν σαν μαγνήτες» λέει η Βίκυ Κατσίκα που κρατάει τον ρόλο της νοσοκόμας.

«Καταβροχθίζουν και καταβροχθίζονται από τη ζωή. Οι χαρακτήρες βρίσκονται διαρκώς σε μια κατάσταση απορρόφησης ερεθισμάτων, καθετί γύρω τους αποτελεί γεγονός που εγγράφεται μέσα τους και τους επαναπροσδιορίζει. Εδώ έγκειται και η θεατρική συμπύκνωση που ρέει υπό ψυχολογικά ρεαλιστικούς όρους. Ο τέταρτος τοίχος είναι ψυχικός, πέφτει και παρακολουθούμε την εσωτερική κατάσταση των χαρακτήρων μας. Ανθρωποι μέσα στην καθημερινότητα που έχει τις διαστάσεις δίνης. Ο λόγος του Αλλου εγχαράσσεται στον δέκτη του, σαν εμπειρία βιωμένη. Η πράξη, ακόμα και η πρόθεση του ενός, καθορίζει τον άλλον. Ολα ανεπιστρεπτί. Λέει ο συγγραφέας: ‘‘γεννιέσαι δίχως σκοπό, ζεις δίχως νόημα, το ζην είναι το καθαυτό νόημα, όταν πεθαίνεις, σβήνεις. Περνάς από το είναι στο μη είναι’’. Αυτό το σκέτο και ταυτόχρονα γεμάτο είναι που κατάφερε με εξαιρετική ποιητικότητα να φωτίσει».

Η Δέσποινα Κούρτη, που ερμηνεύει την Ελίζαμπεθ Βόγκλερ, συνδέει το έργο με τον Στρίντμπεργκ αλλά και τον Σέξπιρ:

«Η Δεσποινίς Τζούλια στο ομώνυμο έργο του Στρίντμπεργκ (που τόσο πολύ αγαπούσε ο Μπέργκμαν) λέει: ‘‘Και ποιος φταίει για ό,τι συνέβη; Ο πατέρας μου, η μητέρα μου, εγώ η ίδια; Εγώ η ίδια; Και ποιο είναι το δικό μου εγώ; Ούτε μια σκέψη που να μην την πήρα από τον πατέρα μου. Ούτε ένα αίσθημα, μια συγκίνηση που να μην την πήρα από τη μητέρα μου. Και αυτό το τελευταίο, πως όλοι οι άνθρωποι είναι ίδιοι, το πήρα από τον αρραβωνιαστικό μου...’’. Ο Σέξπιρ στο ‘‘Οπως αγαπάτε’’ γράφει το περίφημο: ‘‘Ολος ο κόσμος είναι μια σκηνή, κι οι άνθρωποι, κι οι άντρες κι οι γυναίκες όλοι παίζουν...’’. Ο Αμλετ θα ρωτάει για πάντα: ‘‘Να είσαι ή να μην είσαι;’’ Με κέντρο αυτό το πυρηνικό θέμα ο Μπέργκμαν παίρνει το νυστέρι και τον μεγεθυντικό φακό και γράφει την ‘‘Persona’’. Μια ιστορία για μια ακραία, σχεδόν μεταφυσική συνάντηση δύο γυναικών. Και πυροδοτεί την ιστορία του με μια εκπληκτική συνθήκη. Η μία από τις δύο είναι διαρκώς σιωπηλή κι αυτό είναι συνειδητή της απόφαση, δεν υπάρχει κανένα πρόβλημα ψυχικής ή σωματικής υγείας. Κι εγώ, προσπαθώντας να τα βγάλω πέρα όλον αυτόν τον καιρό, σκέφτομαι: ‘‘Να ζεις’’...»

 Info:

Θέατρο του Νέου Κόσμου/Δώμα (Αντισθένους 7 και Θαρύπου, τηλ.: 210-9212900).

«Persona» του Ινγκμαρ Μπέργκμαν. Σκηνοθεσία - δραματουργική επεξεργασία - μετάφραση: Δημήτρης Αγαρτζίδης, Δέσποινα Αναστάσογλου.

Δραματουργική επιμέλεια: Αλέκος Λούντζης, Αναστασία Μητροπάνου.

Μουσική: Σαβίνα Γιαννάτου. Σκηνικός χώρος - κοστούμια: Μαγδαληνή Αυγερινού. Σχεδιασμός φωτισμών: Νίκος Βλασόπουλος.

Προβολές: Μικαέλα Λιακατά. Επιμέλεια κίνησης: Εντι Λάμε.

Παίζουν: Δέσποινα Κούρτη, Βίκυ Κατσίκα. Φωνή ηθοποιού: Μαρία Κεχαγιόγλου.

Ημέρες και ώρες παραστάσεων: Τετάρτη-Σάββατο 21.15, Κυριακή 19.00. Μέχρι τις 19 Φεβρουαρίου.