«Πέρα από την κόλαση, είμαστε εμείς», οι γυναίκες...

myrto_rigoy.jpg

Μυρτώ Ρήγου Η Μυρτώ Ρήγου είναι καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και ηθοποιός

Ενα μακρύ ποίημα σε 24 σκηνές, που, όπως λέει ο δημιουργός του Γιώργος Βέλτσος, οι γυναίκες δεν είναι «απλώς όλες οι γυναίκες της ζωής αλλά όλες οι γυναίκες της ζωής ενός άντρα». Η τελευταία σκηνή, το γράμμα (Ω) είναι ο ίδιος ο συγγραφέας. Γιατί; Κατ’ αυτόν, «η “θηλυκοποίηση” είναι μια ανάγκη του φαλλοκράτη ώστε να μην είναι ο φαλλοκράτης που ξέρουμε»…

Μία από τις 24 Γυναίκες είναι και η γυναίκα του Γιώργου Βέλτσου, η Μυρτώ Ρήγου. Καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Αθηνών αλλά και ηθοποιός. Δεν είναι η πρώτη φορά που ανεβαίνει στη σκηνή. Προηγήθηκαν η «Κλυταιμνήστρα» στο θέατρο «Χώρα» με το Εθνικό, η συνεργασία της με τον Γιώργο Κιμούλη στον «Αρχιμάστορα Σόλνες». Πριν από δύο χρόνια συμμετείχε στον «Πελοποννησιακό Πόλεμο» στη Μικρή Επίδαυρο, ξανά σε σκηνοθεσία της Ρούλας Πατεράκη, της οποίας έχει παρακολουθήσει μαθήματα, παλαιότερα στη σχολή του Ακη Δαβή και πρόσφατα στο Acting Studio.

Η Μυρτώ Ρήγου θεωρεί τη Ρούλα Πατεράκη δασκάλα της. «Ισως περισσότερο και από τη διδαχή που προσέλαβα για την πανεπιστημιακή μου πορεία. Είναι όμως –και κυρίως– ο άνθρωπος που τα έχει δώσει όλα στο θέατρο, από το οποίο δεν περιμένει τίποτα, ίσως επειδή τα έχει δώσει όλα. Και το εννοώ».

• Πώς νιώθετε παίζοντας ένα ρόλο που τον έχετε ήδη ζήσει;

Στη ζωή δεν έχω παίξει ρόλο. Εχω ζήσει αισθήματα. Κι ενώ η σκηνή είναι πράγματι η υπόκριση και η γλώσσα, η ζωή είναι η σιωπή και το βίωμα. Χωρίς όμως αυτό να σημαίνει ότι όλος ο κόσμος δεν είναι μια σκηνή! Η σκηνή ακριβώς είναι ο κόσμος της σκηνής. Συμβαίνει μια ομαδική δουλειά.

Ο πραγματικός πρωταγωνιστής είναι το ίδιο το Θέατρο. Και εδώ, δεν μπορώ παρά να αναφερθώ στους ηθοποιούς που παίζουμε μαζί. Οι ρόλοι είναι ισότιμοι. Κι επειδή υπάρχουν ηθοποιοί, που είναι επαγγελματίες, ενώ εγώ αισθάνομαι «παρείσακτη», ό,τι συζητήσουμε, ας μου επιτραπεί, είναι δευτερεύον μπρος στην ομαδική δουλειά και στη μεγάλη δαπάνη των ηθοποιών και των συντελεστών αυτού του εξαιρετικού εγχειρήματος, που καταθέτει η Ρούλα Πατεράκη στο Δημοτικό Θέατρο Πειραιά.

• Τι σας εντυπωσίασε διαβάζοντας και παίζοντας τώρα μία από τις είκοσι τέσσερις γυναίκες;

Κατανόησα ένα βασικό στοιχείο της ποιητικής ζωής που, ίσως, δεν διακρίνεται στην καθημερινή ζωή, επειδή νομίζουν ότι δεν χρειάζεται.

• Ποιο είναι αυτό;

Η μέθοδος. Πώς, δηλαδή, ελέγχεις τους ποιητικούς συνειρμούς, τους φορμάρεις, ώστε σχηματισμένοι πια στο κείμενο είναι έτοιμοι για να μπορούν να ανεβούν και στο θέατρο. Αυτή τη μέθοδο μας δίδαξε η Πατεράκη σ’ αυτήν την ποιητική συλλογή, που τη μετέτρεψε μαγικά σε παράσταση: ένα συνεχές cut-up όπου το ένα ποίημα ενώ κόβεται, ενώνεται συγχρόνως τόσο με το προηγούμενο όσο και με το επόμενο, έτσι ώστε να μετατρέπεται σε ολοκληρωμένο έργο με αρχή, μέση και τέλος.

Πράγμα που είναι απαραίτητο για μια σκηνική αφήγηση. Θα έλεγα, μια σκηνική αιτία. Ο Τσέχοφ, για παράδειγμα, γι’ αυτήν την αιτιώδη συνάφεια μέσα στο έργο, έλεγε χαρακτηριστικά μιλώντας για την Εντα Γκάμπλερ πως βλέποντας ένα πιστόλι στην πρώτη πράξη, καταλαβαίνεις ότι το έργο θα τελειώσει με αυτοκτονία.

• Πώς δούλεψε η σκηνοθέτις με τις «Γυναίκες»; Στο πρόγραμμα τις ονομάζει Women selfies, προσθέτοντας μάλιστα και έναν υπότιτλο: «Κακά θηλυκά, κι ανάποδα, οι γυναίκες». Θα συμφωνούσε ο συγγραφέας;

Βεβαίως, διότι αν ήταν «καλά και στα καλά τους» δεν θα υπήρχε ποίηση… Η Πατεράκη πυκνώνει τα 24 γράμματα του αλφαβήτου, που αντιπροσωπεύουν το καθένα και από μία γυναίκα, ώστε να εμφανιστούν οι γυναίκες κάτω από έναν άλλο όρο του σινεμά: fondu enchaîné. Aλυσιδωτή, δηλαδή, διάχυση της μιας στην άλλη, ενώ την ίδια στιγμή η καθεμία αποκτά την ιδιότητα που πιθανολογεί πως θα μπορούσε να έχει για τον ποιητή: η μάνα, η πρόσφυγας, η ερωμένη, ο ίδιος ο Γιώργος Βέλτσος. Αλλά υπάρχει ακόμη και η συμπύκνωση, όπως συμβαίνει με τα όνειρα. Διότι πίσω από τον Βέλτσο-Ω υπάρχουν και άλλες περσόνες καθώς και τα πρωτόκολλα ονείρων του.

Γι’ αυτό και η Πατεράκη φτιάχνει αστερισμούς με τα γράμματα, ώστε η καλειδοσκοπική εικόνα που συνθέτει να περιλαμβάνει όλα αυτά τα ονειρικά και αγράμματα στοιχεία: την ίδια τη γυναικεία φύση. Ας μην περιμένει λοιπόν ο θεατής ότι θα ακούσει απαγγελία ποιημάτων.

Θα δει κάτι πολύ πιο σύνθετο και δεν θα δει απλώς μια περφόρμανς. Και γι’ αυτό επιλέχτηκε ως χώρος όχι ακριβώς η σκηνή του ΔΠΘ αλλά η πιο λαμπερή αίθουσα αυτού του ιστορικού κτιρίου. Πιστεύοντας κι εγώ ότι στη σκηνή μπορεί να ανέβει ώς και ο τηλεφωνικός κατάλογος, όπως υποστηρίζει το μεταδραματικό θέατρο, την ίδια στιγμή όμως δεν μπορεί να ανέβει, εάν ο σκηνοθέτης δεν μεταβιβάζει μέσα στο έργο αυτό που στην ψυχανάλυση δηλώνει ο όρος «μεταβίβαση».

• Τι δηλώνει;

Τη σκηνική εκφόρτιση ενός πάθους στο παρόν που συνέβη αλλού και άλλοτε. Αλλά, επειδή ο σκηνοθέτης δεν είναι ψυχαναλυτής, ώστε να στέκεται στον ρόλο του «άδειου καθρέφτη», σκηνοθέτες όπως η Πατεράκη προβάλλουν τον καθρέφτη στη φύση και εισέρχονται με περισσότερο πάθος από τον ηθοποιό στον ρόλο που διδάσκουν. Ισως η σχέση μου με τη Ρούλα να συνίσταται στην ανάγκη να πολλαπλασιαστώ από τη Ρούλα. Αυτό, στο Πανεπιστήμιο, μου το δίνουν τα παιδιά. Και από αυτήν την άποψη, η σκηνή και η έδρα έχουν μια δαιμονική και συχνά απρόβλεπτη συνάφεια. Αλλωστε η λέξη «θεωρία» ετυμολογικά συγγενεύει με το θέατρο. Πιστεύω, και πραγματικά.

• Θα λέγατε ότι αυτό το έργο συμπεριλαμβάνεται στη γενικότερη διαμάχη γύρω από την ταυτότητα του φύλου;

Φυσικά, διότι αυτό το έργο διαταράσσει το φύλο. Και δεν εννοώ μόνο κοινωνικά, εννοώ και ψυχικά, καθώς το βιολογικό φύλο δεν υπάρχει. Υπάρχουν μόνο οι σκηνικές του εκφράσεις που σφραγίζονται από τραύματα, συναντήσεις, ταυτίσεις και, εντέλει, από το καθοριστικό σύμπλεγμα του ευνουχισμού.

Ξέρετε, οι άνδρες –π.χ. ο Φρόιντ– διερωτώνται «τι θέλει μια γυναίκα;». Ο Λακάν στην αδύνατη απάντηση διέγραψε το οριστικό άρθρο «Η». Εδειξε έτσι ότι (η) γυναίκα έχει κάτι το επιπλέον: την απόλαυση.

• Οι «Γυναίκες» συνιστούν ένα είδος αυτοβιογραφίας του δημιουργού τους;

Οχι. Ο Βέλτσος κάνει κάτι πιο περίπλοκο. Χρησιμοποιεί τη γυναίκα ως καθρέφτη, όχι μόνο για να καταλάβει τον εαυτό του αλλά και για να τον καταλάβουν οι γυναίκες...

• Ανδροκρατική στάση;

Ναι. Και όχι.

• Δηλαδή;

Μέσα από τη γραφή ζητά την ανατροπή του. Η θηλυκοποίηση, ας πούμε, του συγγραφέα δίνει τη δυνατότητα μιας γέννας που τον αναζωογονεί. Ο Βέλτσος, όμως, ζητά και κάτι περισσότερο. Να ανέβει στη σκηνή. Οχι μόνο στη σκηνή της δημοσιότητας αλλά και στο «σανίδι»... Οι Γυναίκες του είναι το «σανίδι»: «σανίδι» και σανίδα σωτηρίας.

• Διδάσκετε Σέξπιρ στο μάθημά σας «Θεωρία της Επικοινωνίας». Εντάσσετε τον Αμλετ ως διδακτικό βιβλίο;

Συμβαίνει το αντίθετο. Ο Αμλετ με διδάσκει. Είχε δίκιο ο μεγάλος κριτικός Χάρολντ Μπλουμ που θεωρεί ότι ο Σέξπιρ επινοεί το ανθρώπινο.

• Πηγαίνετε με τους φοιτητές σας στο θέατρο;

Το θεωρώ μέρος του μαθήματος. Ή, μάλλον, το αντίθετο. Το θέατρο περιέχει το μάθημα.

• Τι σας ιντριγκάρει στο θέατρο;

Οι ηθοποιοί, η κοινότητα, η ακρίβεια της δουλειάς –εφόσον υπάρχει σκηνοθέτης– και, επιτέλους, ο άθλος να ζωντανέψεις το γράμμα του κειμένου, να το σωματοποιήσεις. Δεν είναι εύκολο να σταθείς και μάλιστα όταν η μέθοδος του Θεάτρου είναι εντελώς διαφορετική από της θεωρίας: σωματική.

Το σώμα, άλλωστε, που παραμορφώνεται με τις άχρηστες γνώσεις –σε μορφή πληροφορίας– από μια κοινωνία που τις χρησιμοποιεί ως κριτήριο επιτυχίας, έχει ανάγκη τις ζωτικές του ενορμήσεις. Και αυτές πληρούνται μόνο στο Θέατρο επειδή μαθαίνει την αναπνοή.

• Και ο ναρκισσισμός, δεν παίζει ρόλο;

Ασφαλώς. Αλλά συγχρόνως δηλώνει και μια στάση αυτοστοχασμού. Οχι όμως για να γνωρίσω καλύτερα τις θεωρίες που διδάσκω –πράγμα που στη διδασκαλία της Ρούλας συμβαίνει– αλλά για να γνωρίσω τον εαυτό μου καλύτερα. Αλλωστε το ποίημα της Αχμάτοβα με τίτλο «Ρώτησε τις γυναίκες» τα συμπεριλαμβάνει όλα, αν και νομίζω ότι δεν ζούμε πια στην εποχή της…

• Μου το θυμίζετε;

Ρώτησε τις γυναίκες της εποχής μου,

φυλακισμένες, “εκατόν πέντε” κρατούμενες

και θα σου διηγηθούν τα πάντα:

-Ο φόβος μας αποκτήνωνε,

μεγαλώναμε παιδιά,

για τη φυλακή, το βασανιστήριο και τον θάνατο.

Τσιμπώντας τα μαυρισμένα χείλη μας.

Εκάβες που έγιναν τρελές.

Κασσάνδρες της Tchoukhloma

φορώντας στεφάνια ντροπής,

θα είμαστε μια χορωδία σιωπής:

“Πέρα από την κόλαση, είμαστε εμείς”

Δημοτικό Θέατρο Πειραιά/Φουαγέ Α. «Γυναίκες» του Γιώργου Βέλτσου. Σύλληψη - Δραματουργία - Σκηνοθεσία: Ρούλα Πατεράκη. Σκηνικό - Κοστούμια: Σπύρος Γκέκας. Μουσική - Φωνή: Ναλύσσα Γκρην. Video: Μιχάλης Πογοσιάν.
Παίζουν: Σπύρος Βάρελης, Μαρίνα Θετεκούς, Νίκος Καρυώτης, Ευανθία Κουρμούλη, Νίκος Μαυράκης, Ιρένα Οικονόμου, Δανάη Παπουτσή, Δημήτρης Πολάκης, Μυρτώ Ρήγου, Τασία Σοφιανίδου, Δώρα Στυλιανέση, Εύρη Σωφρονιάδου, Κωνσταντίνα Τσούκαλη, Δήμητρα Χρηστογιαννοπούλου. Χορεύει η Ρεγγίνα Λαγαρού. Κάθε Δευτέρα και Τρίτη στις 20.30, μέχρι τέλος Ιανουαρίου.

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας