«Παράπλευρες απώλειες» και κοινό αγαθό

Με αφορμή τους 20 (μέχρι στιγμής) νεκρούς από τη «φυσική» καταστροφή στη Δυτική Αττική και τη δολοφονική επίθεση με φωτοβολίδα κατά της Αναστασίας Τσουκαλά στα Εξάρχεια, ξανάρχισε από μειοψηφικούς (ευτυχώς) κύκλους η εξωφρενική συζήτηση περί «παράπλευρων απωλειών». Το concept των «παράπλευρων απωλειών» είχε χρησιμοποιηθεί σε μια νεοσυντηρητική, ρεπουμπλικανική εκδοχή, σε πολιτειακό επίπεδο, ως δικαιολόγηση των θανάτων εκατοντάδων χιλιάδων αμάχων στο Αφγανιστάν και το Ιράκ.

Τότε, στο πλαίσιο του πολέμου κατά της τρομοκρατίας, η νεοσυντηρητική κυβέρνηση Bush Jr. βάπτισε «ανθρωπιστική επέμβαση με παράπλευρες απώλειες» την ιμπεριαλιστική πραγμάτωση της (κατά Huntington) «σύγκρουσης των πολιτισμών», μιας αλά Captain America μάχης μεταξύ «καλού» (δυτικός πολιτισμός) και «κακού» (ανατολίτικη καθυστέρηση). Πλέον, η ανορθολογική λογική των «παράπλευρων απωλειών» αναδεικνύεται σε κριτήριο όχι μονάχα δικαιολόγησης πολιτειακών (σωτηρία της πατρίδας), αλλά και αξιολόγησης διατομικών εγκληματικών συμπεριφορών.

Από μερίδα του ριζοσπαστικού-αναρχικού χώρου, οι -σκόπιμες ή κατά λάθος- δολοφονικές επιθέσεις θεωρούνται αναγκαίο κακό, παράπλευρη απώλεια στον ανένδοτο αγώνα για την κοινωνική χειραφέτηση του αλλοτριωμένου -από τις σχέσεις καπιταλιστικής εκμετάλλευσης- υποκειμένου. Στο όνομα, συνεπώς, ενός ύπατου σκοπού-«τέλους της ιστορίας» («να σταματήσει η εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο») δικαιολογείται μέχρι και η πιο δραστική παρέμβαση στην αυτονομία (προσβολή της ζωής ή της σωματικής ακεραιότητας), δηλαδή η καταδίκη στην ανυπαρξία του υπό χειραφέτηση προσώπου.

Και ακόμα χειρότερα, η μαοϊκή ρήση «μεγάλη αναταραχή, υπεροχή κατάσταση» δεν λειτουργεί πια ως δυσανάλογο ή ανορθολογικό μέσο προς κάποιον «ανώτερο» σκοπό, αλλά εκτρέπεται σε αυτοσκοπό της κινηματικής δράσης, σα να εξαντλείται το χειραφετητικό ιδεώδες σε έναν τυφλό μηδενισμό και να μετατρέπεται το κοινωνικοπολιτικό παίγνιο από καθημερινή άσκηση συμβιβασμών και αντιπαραθέσεων σε μια δυστοπική, εξόχως ατομιστική συνθήκη («σώζον εαυτόν σωθήτω»).

Από μερίδα του (νεο)φιλελεύθερου-νεοσυντηρητικού χώρου, επικρατεί, επίσης, η μισάνθρωπη χαιρεκακία για την τραγωδία στη Δυτική Αττική. Πρόκειται για μια ακραία λογική εκδοχή της –αποκλειστικά- ατομικής ευθύνης, ώστε το άτομο που με την ανοχή ή τη συνενοχή της πολιτείας «μπάζωσε το ρέμα» ή «έχτισε αυθαίρετο» να πρέπει να τιμωρηθεί αυστηρά, ακόμα και με απώλεια της ζωής του.

Η λογική της «παράπλευρης απώλειας» ενυπάρχει, εξάλλου, στο νεοφιλελεύθερο δόγμα trickle down effect, όπου οι κραυγαλέες ανισότητες θεωρούνται αναγκαίο κακό για την ανάπτυξη, από την οποία τα ευάλωτα στρώματα θα λάβουν a posteriori ένα ξεροκόμματο φιλανθρωπίας. Ωστόσο, οι «παράπλευρες απώλειες» πηγαίνουν ένα βήμα παραπέρα από την κοινωνιοκεντρική καταδίκη που ασκεί στη νεοφιλελεύθερη λογική ο Zygmunt Baumann, υποστηρίζοντας εύστοχα ότι πίσω από τη θεσμική μάσκα της τυπικής ισότητας ενώπιον του νόμου κρύβονται εξόφθαλμες (ταξικές) ανισότητες στην κατανομή πόρων και αξιωμάτων μεταξύ των insiders και των outsiders της οικονομικής (αγοραίας) παγκοσμιοποίησης.

Πλέον, μια ορισμένη εκδοχή οικονομικού φιλελευθερισμού διακρίνει a priori τους ανθρώπους-οιονεί συμβαλλόμενους σε «παραγωγικούς» ή «άξιους» που πρέπει να επιβραβευθούν για την «αριστεία» τους και σε «ανάξιους» που πρέπει να τιμωρηθούν για την οκνηρότητά τους, αναιρώντας καταστατικά την (έστω και) τυπική ισότητα ενώπιον του νόμου ως βάθρο της προσωπικής αυτονομίας.

Βλέπουμε, συνεπώς, τις ολοκληρωτικές και μισανθρωπικές πτυχές που ενυπάρχουν σε διαστρεβλωμένες εκδοχές νεωτερικών πολιτικών οικογενειών (αναρχισμός, φιλελευθερισμός) και, μάλιστα, ιδεολογιών που θέτουν στο επίκεντρό τους την αυτονομία, είτε ως συλλογική (αναρχισμός) είτε ως προσωπική (φιλελευθερισμός) αυταξία.

Η μεσσιανική εκδοχή της «δίκαιης ανταμοιβής» ή της «δίκαιης τιμωρίας» εκτρέπει νεωτερικές ιδεολογίες σε προνεωτερικά, οιονεί μεταφυσικά, απολιθώματα. Χειραφετητικά προτάγματα καταπίπτουν όλο και περισσότερο σε μηχανισμούς κατασκευής ευθύνης, ενοχής, και προσιδιάζουν συχνά σε ιεραρχικές δομές, από τις οποίες κατάφεραν, με βαρύ φόρο αίματος, να μας απαλλάξουν, όπως π.χ. στα μεσσιανικά ιερατεία που οδηγούσαν στην πυρά ανθρώπους προσδιορίζοντας κυριαρχικά («αλάθητα») το στίγμα της αμαρτίας. 

Η υλική και θεσμική βάση κάθε έννοιας αυτονομίας, δηλαδή η ανθρώπινη υπόσταση, το (κατά Arendt) «δικαίωμα να έχεις δικαιώματα» σχετικοποιείται και κρίνεται πατερναλιστικά από αναρχικούς, νεοφιλελεύθερους ή νεοσυντηρητικούς ινστρούχτορες, ανάλογα με το αν το θύμα της εκάστοτε (φυσικής ή κοινωνικής) καταστροφής βρέθηκε «στη λάθος πλευρά των οδοφραγμάτων» ή «τα ‘θελε και τα ‘παθε».

Όσο οξύμωρο κι αν ακούγεται, πρόκειται για σύζευξη φιλελευθερισμού-ολοκληρωτισμού ή, αλλιώς, ατομισμού-κοινοτισμού. Για πτυχές νεωτερικών ιδεολογιών, η άνευ όρων αυτοδικαίωση των δογμάτων, δηλαδή η ατομιστική πρόσληψη του κοινωνικοπολιτικού βίου, συνιστά το «κοινό αγαθό» στο πλατωνικό βασίλειο μιας υποτιθέμενης αταξικής ή μιας βιωμένης καπιταλιστικής πολιτικής κοινωνίας, όπου πρέπει να εξαφανιστεί φυσικά ο «εχθρός» ή να εξωβελιστούν όλες οι κοινωνικές διαφορές διά της επιβαλλόμενης συναίνεσης.

Εν κατακλείδι, βρισκόμασε αντιμέτωποι με ένα εκρηκτικό μίγμα αντιφιλελευθερισμού («κοινό αγαθό»-«τέλος της ιστορίας»), αντικοινωνικότητας (άτομα ή ομάδες που επιβάλλουν το δικό τους «κοινό αγαθό») και, πάνω απ’ όλα, απανθρωπιάς (σχετικοποίηση του ποιος αξίζει ή όχι να ανήκει στο ανθρώπινο είδος). 

*Δικηγόρος, ΜΔΕ Ιστορίας, Φιλοσοφίας & Κοινωνιολογίας του Δικαίου (ΑΠΘ)

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας

Μέλος της
ΕΝΕΔ