Παραδόσεις για τους κλασικούς του καπιταλισμού

faraklas.jpg

ΓΙΩΡΓΟΣ ΦΑΡΑΚΛΑΣ «Η Λογική του Κεφαλαίου» Μια κριτική εισαγωγή στην σκέψη του Μαρξ και του Βέμπερ Εστία, 2018, σελ. 368

Η Λογική του Κεφαλαίου του Γιώργου Φαράκλα, περισσότερο ίσως και από «κριτική εισαγωγή στη σκέψη του Μαρξ και του Βέμπερ», όπως δηλώνει ο υπότιτλος του βιβλίου, είναι «παραδόσεις» –Vorlesungen, γερμανιστί– για τη σκέψη του Μαρξ και του Βέμπερ, γέννημα των μαθημάτων του συγγραφέα στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας του Παντείου Πανεπιστημίου: είδος σπάνιο στην ελληνική φιλοσοφική γραμματεία, πολύ περισσότερο τη σύγχρονη.

Γνήσιο τέκνο της νεότερης γερμανικής φιλοσοφίας από τον Καντ μέχρι και τον Χέγκελ, της μεγάλης πνευματικής γενεαλογίας, που έμεινε στην ιστορία ως γερμανικός ιδεαλισμός, οι παραδόσεις σαν μορφή φιλοσοφικής έκφρασης έχουν ιδανικά τη ζωντάνια του προφορικού πανεπιστημιακού μαθήματος, έναν ελεγχόμενο βαθμό εκλαΐκευσης λόγω του μη ειδικού αλλά «μαθητευόμενου» κοινού στο οποίο απευθύνονται, τη συστηματικότητα μιας σειράς μαθημάτων και όχι μιας μεμονωμένης διάλεξης και, τέλος, έναν ορισμένο διδακτισμό, κειμήλιο πιθανώς μιας από καθέδρας διδασκαλίας άλλων εποχών, οπωσδήποτε πάντως τεκμήριο μιας αρχικής «βεβαιότητας»: της ύπαρξης ενός εδραίου σώματος θεωρίας –κριτικής ή μη– που πρόκειται να εκτεθεί με αναφορά σε επιμέρους αντικείμενα.

Δεν μειώνει την κριτική πρόθεση του Φαράκλα η ομολογία του ότι είναι «επηρεασμένος από το πώς κατανοούσε τους δύο θεωρητικούς ο Κοσμάς Ψυχοπαίδης» και ότι στο βιβλίο του θέλησε μόνο να προτείνει «επιχειρήματα υπέρ της θέσης» του Ψυχοπαίδη (σελ. 319).

Ο κανονιστικός ορίζοντας της σκέψης του πρόωρα χαμένου δασκάλου υπηρετείται με συνέπεια από τον Φαράκλα εδώ και χρόνια, και εν προκειμένω βρίσκει τους δύο κατ’ εξοχήν πυλώνες του: έναν Μαρξ πιο εγελιανό και από τον ίδιο τον Χέγκελ, θεωρητικό της οικονομικής αξίας και υπερασπιστή της ηθικής αξίας μιας χειραφετημένης ανθρωπότητας, και έναν Βέμπερ ακραιφνώς ορθολογιστή, του οποίου το ιδεώδες της επιστημονικής αξιολογικής ουδετερότητας διασώζει μια «ασθενή» κανονιστικότητα από τον κυκεώνα του ανορθολογικού καπιταλιστικού κόσμου.

Ο Φαράκλας, βέβαια, είναι από μόνος του ένας σημαντικότατος μελετητής του Χέγκελ, και, όπως ο Ψυχοπαίδης, δεν κρύβει την προτίμησή του για το «πλαίσιο επιστημοσύνης» του Μαρξ (στον οποίο αφιερώνει τα δύο τρίτα του βιβλίου), δεν παύει όμως να τιμά με τη διεξοδικότητα των αναλύσεών του εξίσου και τη (νεοκαντιανή και νιτσεϊκή) φιλοσοφική σκοπιά του Βέμπερ, υψώνοντας σε δεύτερο βαθμό, θα έλεγε κανείς, τον ορίζοντα του βεμπεριανού ορθολογισμού: διευρύνοντάς τον, δηλαδή, σε ένα εγχείρημα φιλοσοφικής θεμελίωσης των κοινωνικών επιστημών, με στόχο να ελευθερώσει τις τελευταίες από το «ισχνό» κανονιστικό ιδεώδες της ψιλής επιστημονικότητας και να τις ανοίξει στην προοπτική μιας ολόπλευρης γνώσης που στρατεύεται στο πλευρό της ανθρώπινης ελευθερίας.

Για τον Φαράκλα, τα πρωτεία του ανθρώπινου, κοινωνικού και πολιτικού πράττειν συνιστούν το κύριο στοιχείο που πρέπει να διαφυλαχθεί από τον μαρξισμό ως θεωρία, ακριβώς σαν αντίδοτο στην εργαλειακή ορθολογικότητα του βεμπεριανού επιστημονισμού, του οποίου ο υποκειμενισμός (το ιδεώδες του επιστήμονα-κατασκευαστή ιδεοτύπων) αντανακλάται τρόπον τινά στο εσωτερικό της θεωρίας με τη μορφή ενός «τυφλού» σημείου, μιας παράδοσης στη γυμνή αντικειμενικότητα: στο «μονοπώλιο της νόμιμης βίας», σύμφωνα με τον περίφημο ορισμό του Βέμπερ για το κράτος, όπου συνοψίζεται εκρηκτικά όλη η αυθαιρεσία και όλη η δεσμευτικότητα της διαδικασίας του μοντέρνου (εξ)ορθολογισμού, η δυσοίωνη «διαλεκτική του Διαφωτισμού» την οποία έμελλε να διακηρύξουν μετά τον Βέμπερ και τις καταστροφές του 20ού αιώνα οι Αντόρνο και Χορκχάιμερ.

Ο Φαράκλας το τονίζει διαρκώς: «Ακριβώς επειδή ο Μαρξ παίρνει την πράξη στα σοβαρά, δεν τη θεωρεί εφαρμογή μιας θεωρίας που μένει στη θέση της ανεξαρτήτως της έκβασης της πρώτης» (σελ. 137). Πέρα από κάθε νομοτέλεια και κάθε αιτιοκρατία της θετικιστικής κατανόησης της επιστήμης, η εμμενής κριτική κατά Μαρξ λυτρώνει παράλληλα το οριστικά μετέωρο, αμφίβολο «νόημα» των βεμπεριανών ατομικών δρώντων, γιατί εδράζεται σε μια «δράση η οποία, άπαξ και γίνει συνειδητή, αλλοιώνει τους όρους διεξαγωγής της, που θα πει ότι το αποτέλεσμά της αναδρά στην αιτία του» (σελ. 14).

Μια τέτοια «αυτοσυνείδητη δράση» είναι αυστηρά έξω από το πεδίο εμβέλειας των κατεστημένων επιστημών, αλλά αυστηρά ενύπαρκτη στην ανθρώπινη ιστορία, ως τάση άρσης των διαχωρισμών. Ετσι, φωτίζει ειρωνικά και το βεμπεριανό αίτημα για αξιολογική ουδετερότητα, αναδιατυπώνοντάς το σαν διαρκές αίτημα για μια μεταξίωση των αξιών από τη σκοπιά των ορθολογικά ενδιαφερόμενων για κάτι τέτοιο.

Μια τελευταία παρατήρηση: αντιμετωπίζοντας σαν «κλασικούς» τον Μαρξ και τον Βέμπερ, ο Φαράκλας τούς περιβάλλει με μια χορεία σχολιαστών, σημαντικών ως τέτοιων ή από την άποψη της δημόσιας απήχησής τους (ιδίως στα καθ’ ημάς), τους οποίους συζητά χωρίς υπεροψία αλλά και χωρίς συμβατικότητες.

Στο ήθος των παραδόσεων γενικότερα εγγράφεται και μια τέτοια μέριμνα ελεύθερης, απροϋπόθετης, ακόμα και πολεμικής συλλογικής συζήτησης και αντιπαράθεσης, μια έγνοια υπεράσπισης του (οσοδήποτε ταπεινού και κολοβωμένου σήμερα) δημόσιου φιλοσοφικού διαλόγου, που μόνο άσχετη δεν είναι με το ειδικό, στρατευμένο περιεχόμενο αυτών εδώ των παραδόσεων.

 
Έντυπη έκδοση
Επιμέλεια κειμένου: Μισέλ Φάις
 

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας