Οι ήχοι της καταστροφής

ekthesi.jpg

Η έκθεση εξελίσσεται σε τρία μέρη Η έκθεση εξελίσσεται σε τρία μέρη

Ο ήχος της φωτιάς. Επίμονος, επαναλαμβανόμενος. Ξύλα που καίγονται, τοίχοι που καταρρέουν. Ενωμένος σχεδόν με τον ήχο του σφυριού. Καδρόνια που τοποθετούνται στη σειρά, τοίχοι που ανεγείρονται με τρόπο… θριαμβευτικό.

Η επόμενη μέρα της καταστροφής εμπεριέχει σχεδόν αναπόφευκτα την ελπίδα. Και λίγο πιο μακριά… ως ηχητικό εφέ ακούγονται οι κλαγγές των όπλων.

Το ηχοτοπίο της πυρκαγιάς του 1917 τα εμπεριέχει όλα. Την απόλυτη καταστροφή, την επόμενη μέρα της Θεσσαλονίκης και των ανθρώπων της. Τον πόλεμο που συνεχίζεται στα Βαλκάνια, τους διαφορετικούς ήχους της πόλης που ύστερα από ένα ισχυρό σοκ, κινεί ξανά τα μουδιασμένα μέλη της.

Από τα στενά της ακούγονται σεφαραδίτικα τραγούδια και τα πρώτα γραμμόφωνα παίζουν σμυρναίικους καρσιλαμάδες.

Η μυρωδιά του καπνού και τα αποκαΐδια στρώνονται σαν μαύρο χιόνι πάνω στα πλήκτρα ενός πιάνου που σώθηκε από την πυρκαγιά του 1917 και φιγουράρει τώρα στην παραλία δίπλα στον Θερμαϊκό, έτοιμο θαρρείς να βουτήξει μέσα για να σωθεί…

Αυτό το πιάνο κι ένα σεντούκι είναι τα μόνα αντικείμενα που βρίσκονται στο ηχοτοπίο που στήθηκε στο Λαογραφικό και Εθνολογικό Μουσείο Μακεδονίας-Θράκης, στο πλαίσιο της έκθεσης «Το ηχοτοπίο της πυρκαγιάς: απόηχοι από τη Θεσσαλονίκη του 1917».

Ο ήχος της μνήμης

«Κάθε τόπος έχει τη δική του ηχητική ταυτότητα, η οποία πραγματώνεται μέσα από ήχους που παράγονται ως αποτέλεσμα μιας πολύπλοκης σχέσης μεταξύ μορφολογίας, γεωλογίας, της χλωρίδας και των χαρακτηριστικών φυσικών φαινομένων της περιοχής (π.χ. αέρας, βροχή) και τη δράση των ζωντανών οργανισμών, συμπεριλαμβανομένων των ανθρώπων. Αυτοί οι τόποι, παρότι είναι δυναμικά δράσης, δεν χάνουν την αίσθηση της ιδιαίτερης ακουστικής τους ταυτότητας, παρά μόνο με την παρεμβολή κάποιου δραστικού ή και βίαιου φαινομένου όπως ο πόλεμος, η φωτιά, η πλημμύρα ή ο σεισμός. Η πυρκαγιά του 1917 στη Θεσσαλονίκη αποτελεί μια τέτοια περίπτωση, η οποία την καθιστά ορόσημο για τη ζωή της πόλης. Ως καταλύτης έρχεται και μεταβάλλει την ηχητική οικολογία του τόπου και δημιουργεί, θέλοντας και μη, συνθήκες για την… κατασκευή νέου ηχητικού τοπίου στο πλαίσιο της ανοικοδόμησης και του εκμοντερνισμού της πόλης. Αποτελεί, ωστόσο, από μόνη της ένα ηχητικό γεγονός και σε συνάρτηση με τις ιδιαιτερότητες του συγκεκριμένου τόπου, την ώρα της δράσης της, δημιουργεί ένα ιδιαίτερο ηχητικό τοπίο που αποτυπώνεται στη μνήμη της πόλης και των κατοίκων της».

Σ' αυτό το πλαίσιο κινήθηκαν οι συντελεστές της έκθεσης παρουσιάζοντας το καταστροφικό γεγονός της πυρκαγιάς του 1917, αναπαράγοντας στο μέτρο του εφικτού το ηχοτοπίο της.

Ο συνθέτης Δημήτρης Μπάκας συνέθεσε το ηχοτοπίο της πυρκαγιάς του 1917 Ο συνθέτης Δημήτρης Μπάκας συνέθεσε το ηχοτοπίο της πυρκαγιάς του 1917 |

Η εθνομουσικολόγος, επ. καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας, Ελένη Καλλιμοπούλου, μαζί με τον συνθέτη Δημήτρη Μπάκα, τον διευθυντή του ΛΕΜΜΘ Ζήση Σκαμπάλη και την Ελένη Μπίντση συνέθεσαν και παρουσιάζουν ένα φανταστικό ηχοτοπίο εμπνευσμένο από ιστορικά τεκμήρια της εποχής.

«Η έκθεση επιχειρεί να ιστορικοποιήσει την πυρκαγιά και να αναδείξει το ηχητικό κομμάτι της, δίνοντας έτσι μια αισθητηριακή διάσταση στην κατανόηση της ιστορίας της πυρκαγιάς. Επιδιώκει ακόμη να καταστήσει τον επισκέπτη "ενεργό" μέτοχο της εμπειρίας της. Επιστρέφει στην ίδια τη στιγμή και την καταγράφει μέσα από μαρτυρίες ανθρώπων που την έζησαν. Καλεί τον επισκέπτη να βιώσει πτυχές που σχετίζονται με την ακουστική πρόσληψη της καταστροφής, καθώς επίσης και να αναζητήσει τα νοήματά της στο τότε και στο σήμερα», εξηγεί η Ελένη Καλλιμοπούλου.

Κυνηγώντας ήχους στην αυλή του Λαογραφικού Μουσείου

Η έκθεση αποτελείται από τρία μέρη που αντιστοιχούν στα τρία δωμάτια στα οποία φιλοξενείται: Στο πρώτο δίνονται οι βασικές πληροφορίες για το σκεπτικό της έκθεσης, την έννοια «ηχοτοπίο» και τη σύνθεση του ηχοτοπίου του Δημήτρη Μπάκα.

Στο δεύτερο δωμάτιο ακούγεται η σύνθεση του ηχοτοπίου η οποία έχει αποτυπωθεί και σε cd μαζί με τον κατάλογο της έκθεσης.

Το εγχείρημα πλαισιώνεται από φωτογραφίες εποχής και ντοκουμέντα από την πυρκαγιά του 1917.

Στον τρίτο χώρο της έκθεσης, η δράση είναι βιωματική και εκπαιδευτική. Οι επισκέπτες κάθε ηλικίας ζωγραφίζουν τους ήχους και τις εικόνες της πυρκαγιάς, γράφουν σε ένα κομμάτι χαρτί τι θα έπαιρναν μαζί τους εάν έπρεπε να εγκαταλείψουν το σπίτι τους σε ενάμισι λεπτό.

«Ο ήχος της φωτιάς είναι δεμένος στο συλλογικό μας ασυνείδητο με πολλά βιώματα. Οι ήχοι της καταστροφής, της ανοικοδόμησης, του πολέμου συχνά μπερδεύονται μεταξύ τους. Εχουν ενδιαφέρον οι αντιδράσεις μας σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης. Είναι πολλές φορές αντιδράσεις… απρόσμενες. Για παράδειγμα στην ερώτηση “Τι θα έπαιρνες μαζί σου αν έπρεπε να εγκαταλείψεις το σπίτι σου μέσα σε ενάμισι λεπτό;”, μπορεί κάποιος να απαντήσει το πιο παράδοξο πράγμα», λέει ο Ζήσης Σκαμπάλης.

Ελένη Καλλιμοπούλου
«Η ομάδα μας* ενδιαφέρεται πολύ για την εκπαιδευτική διάσταση των ηχοτοπίων.
Στο πλαίσιο λοιπόν αυτής της έκθεσης οι μαθητές που την παρακολουθούν θα πάρουν μέρος και σε ένα… κυνήγι θησαυρού που θα εξελιχθεί την άνοιξη στον υπέροχο κήπο του μουσείου.
Θα κυνηγήσουν, ή μάλλον θα ανακαλύψουν ήχους, μπαίνοντας με τρόπο βιωματικό στις βασικές έννοιες που σχετίζονται με το ηχοτοπίο και την ακουστική οικολογία.
Στον σχεδιασμό του εκπαιδευτικού μέρους συνεργαστήκαμε με τους μουσειοπαιδαγωγούς Βάλια Αμοιρίδου και Γιώργο Αδαμίδη»
, λέει η Ελένη Καλλιμοπούλου.
 
 
*Η ομάδα SonorCities στην οποία συμμετέχουν η Ελένη Καλλιμοπούλου, ο Παναγιώτης Πούλος (λέκτορας στο Τμήμα Τουρκικών και Σύγχρονων Ασιατικών Σπουδών του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών) και ο ιστορικός (Universidad Carlos III de Madrid) Κωστής Κορνέτης, παίρνει μέρος στο ερευνητικό πρόγραμμα με τίτλο «Ιστορίες, χώροι και κληρονομιές στη μετάβαση από την Οθωμανική Αυτοκρατορία στο ελληνικό κράτος».Επίσης στο πλαίσιο του ερευνητικού προγράμματος «Μαθαίνοντας τον πολιτισμό μέσα από τα ηχοτοπία της πόλης-Ενα εργαλείο διδασκαλίας», μελετήθηκε η πολιτισμική και αισθητηριακή ιστορία της Θεσσαλονίκης κατά τη μετάβαση από την Οθωμανική Αυτοκρατορία στο ελληνικό κράτος.

● Περισσότερες πληροφορίες: sonor-cities.edu.gr | otheritages.efa.gr

● Πηγές: «Θεσσαλονίκη. Η μουσική ζωή πριν το 1912» Αριστομένης Καλυβιώτης, αυτοέκδοση

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας