Οι Γερμανοί κατακτητές υποχωρούν και καίνε χωριά

panas-imerologio1.jpg

Μιχάλης Πανάς 1939, δευτεροετής Εύελπις- Το εξώφυλλο του ημερολογίου Μιχάλης Πανάς 1939, δευτεροετής Εύελπις- Το εξώφυλλο του ημερολογίου

Σημειώσεις από το 2ο ημερολόγιο του Μιχάλη Πανά, διοικητή του ΕΛΑΣ (1943): Οι κακουχίες και οι κοινές προκλήσεις που αντιμετωπίζουν δένουν τους αντάρτες μεταξύ τους. Από την άλλη, κι ενώ ο πόλεμος βρίσκεται σε πλήρη εξέλιξη, τα περιστατικά απειθαρχίας τιμωρούνται παραδειγματικά. Η εκπαίδευση νέων μονάδων στο βουνό συνεχίζεται, οι μάχες με τους Γερμανούς μαίνονται σκληρές και ο Μιχάλης Πανάς αναλαμβάνει στρατιωτικός διοικητής τάγματος.

Μέρος Β΄

Σελίδα από το 2ο ημερολόγιο του Μιχάλη Πανά

[...] πήρα Διαταγή του Συν/τος (σ.σ. συντάγματος) ν’ αναλάβω Στρ. (σ.σ. στρατιωτικός) αρχηγός του ΙΙΙ τάγματος. Ο χωρισμός αυτός ύστερα από ζωήν 13 μηνών μού κόστισε πάρα πολύ. Εχω συνδεθεί τόσο με τα παιδιά της ΙΙας πυροβολαρχίας σε τόσες δύσκολες στιγμές._

Η πορεία μας είναι τόσο όμορφη μέσα στα πελώρια δάση. Στις 3 το απόγευμα έφυγα από την Βωβούσαν με τον καπετάνιο του Συν/τος Χείμμαρον και δυο άλλους αντάρτες για την Αβδέλλα. Περάσαμε από μια στρούγκα όπου φάγαμε και άβραστο γάλα._ Το βράδυ στις 8 φθάσαμε στην Αβδέλλα, όπου παρ’ όλο που το χωριό είναι καμμένο μάς περιποιήθηκαν πολύ καλά, το βράδυ ύπνο σ’ ένα χωράφι._

Το πρωί έγινε συγκέντρωσις του τάγματος όπου με παρουσίασε ο καπετάνιος στους αντάρτες. Τους μίλησα λίγα λόγια και έτσι ανέλαβα τα βαριά καθήκοντα του ταγματάρχου στο ΙΙΙ/27. Μετά μίλησε ο Χείμαρρος._ Το απόγευμα έγινε συγκέντρωσις στελεχών. Η κατάσταση στο τάγμα δεν είναι καθόλου ευχάριστη. Αταξία, απειθαρχία, γύμνια και πολλά άλλα κάμουν δύσκολη την δουλειά. Ας ελπίσω ότι θα τα βγάλω πέρα.

Σαν σήμερα έγινε πέρυσι η μάχη της Ομαλής. Το πρωί κάμαμε συγκέντρωση του τάγματος όπου τιμωρήθησαν δύο συναγωνισταί για απειθαρχία και εδέθηκαν._ Το απόγευμα στην ολομέλεια τιμωρήθη ο Ανθ/γός Χάρης για σωρεία σφαλμάτων και εστάλη εις Συν/γμα.

Το πρωί έγινε στρατοδικείο και κατεδικάσθη ο Κων/νος Ρώτσος εις ισόβια δεσμά και δέσμευση της μισής περιουσίας διότι εξύβρισε τον αγώνα […]

Ημέρα της Παναγίας. Το πρωί έφυγα για το τάγμα. Ανάμεσα από τρομερά ξεροβούνια έφθασα στην Μπάγια και από εκεί στα Ανω Πεδινά όπου βρήκα το ΙΙ/27 τάγμα και τα παιδιά της πολυβολαρχίας μου. Η αγάπη τους μου εκδηλώθηκε με τον καλύτερο τρόπο. Το τάγμα βρίσκεται κοντά στον δρόμο και περιμέναμε να φύγουν οι Γερμανοί για να περάσουμε.

Σήμερα κάναμε αναγνώριση για ενέδρα στο δρόμο Γιάννενα - Καλπάκι. Εγινε απόβασις στην Ν. Γαλλία.

Το βράδυ στις 21 πήγαμε στο δρόμο, πέρασαν Γερμανικές φάλαγγες αυτοκινήτων περί τα 40, επειδή όμως τα τμήματα δεν φθάσαν εγκαίρως και τ’ αυτοκίνητα πέρασαν νωρίς, δεν πετύχαμε τίποτα αν και περιμέναμε μέχρι τις 2 το πρωί.

Τσακισμένοι από κούραση και αϋπνία φθάσαμε στον καταυλισμό. Στις 10 πήραμε την πληροφορίαν ότι Γερμανοί κινούνται προς Κάτω Πεδινά και το τάγμα κατέλαβε τα υψώματα. Πληροφορίες φέρουν ότι οι Γερμανοί ετοιμάζουν επίθεση στα Ζαγόρια. Στον τομέα του 15ου Σ.Π. εξακολουθούν οι επιχειρήσεις με Γερμανούς και Εδεσίτες. Η απόβασις στην Ν. Γαλλία συνεχίζεται με επιτυχία. Στα άλλα μέτωπα σκληρές μάχες._»

Το τάγμα του Μιχάλη Πανά φτάνει στο χωριό Βλαχάτανο στις 19 Αυγούστου, όπου τους υποδέχονται με θέρμη:

Η οργάνωσις του χωριού είναι τρομερή. Ολες οι γυναίκες επί ποδός. Παρ’ όλο που βρισκόμαστε έξω από το χωριό σε μέρος που δεν έχει σταγόνα νερό, ο κόσμος δεν μας αφήνει διψασμένους. Το μεσημέρι ήλθαν δύο συναγωνίστριες από το διπλανό χωριό να μας ρωτήσουν εάν θέλουμε τίποτα. Πρωτοφανής προθυμία. Αραγε και η Θωμαΐτσα μου δουλεύει έτσι στην οργάνωση; Στις 19:30 αναχωρήσαμε και πέσαμε στον κάμπο του Καλαμά όπου έγιναν οι μάχες του 1940. Περνούμε το ποτάμι κάτω από στενά γεφύρια και φθάνουμε στο Μαζαράκι, από εκεί περνούμε τον κάμπο και φθάνουμε στο Ριάχοβο. Στις 1½ το βράδυ φθάνουμε στην Ιερομνήμη, χωριό πάνω σε τρομερά βράχια. Ολοι μας είμαστε κατακουρασμένοι. Βράχια, πέτρες και πάλι βράχια. Στις 5 το πρωί της 21 φθάνουμε στο Δεσποτικό.

Το χωριό είναι μια αετοφωλιά. Η κούραση μας κλείνει γρήγορα τα μάτια. Ολη την ημέρα την περάσαμε καθισμένοι στα δένδρα, διότι βρισκόμαστε σε βολή από τα Γερμανικά φυλάκια. Το βράδυ μάς έπιασε βροχή και το συνάχι που έχω με τάραξε. Οι διαδόσεις για την ενότητα παίρνουν και δίδουν.

[…] Οι Γάλλοι απελευθέρωσαν το Παρίσι και οι Σύμμαχοι προχωρούν παντού. Η ενότητα της Ελλάδας χαιρετίσθηκε από όλο τον κόσμο._»

Ο Μιχάλης Πανάς αρρωσταίνει βαριά. Ενώ ο ίδιος παραμένει στο κρεβάτι, η ομάδα του στήνει επιτυχημένη ενέδρα στον εχθρό που της αποφέρει πολεμικά λάφυρα. Την ίδια μέρα σχηματίζεται κυβέρνηση στην οποία μετέχει η ΠΕΕΑ. Ταυτοχρόνως, οι γερμανικές δυνάμεις ετοιμάζονται να εγκαταλείψουν τη χώρα.

Η κατάστασίς μου είναι χάλια. Οι Ρώσσοι προχωρούν στην Ρουμανία. Εγινε απόβασις στο Μπορντώ της Γαλλίας. Η Ρουμανία έκλεισε χωριστή Ειρήνη._

Στις 7 ξεκινήσαμε και μετά δυο ωρών πορείας φθάσαμε στην Λίστα μέσω Γκουρεμάδι. Βρισκόμαστε πλέον στα Αλβανικά σύνορα. Δίπλα μας είναι οι Τσάμηδες και μπροστά μας φαίνεται ο δρόμος Ιωαννίνων – Ηγουμενίτσης. Το χωριό είναι πάνω στα κατσάβραχα και νερό δεν υπάρχει. Το Γερμανικό μέτωπο της Ρουμανίας καταρρέει.

(…) Η Βουλγαρία άρχισε τον αφοπλισμό των Γερμανών των ευρισκόμενων εις Βουλγαρία. Σήμερα έγραψα στην Θωμαΐτσα._ Η υγεία μου δεν είναι καθόλου καλά. Τρομερό συνάχι με προμηνύματα ερεσίπελας. Ευτυχώς που ο Γιατρός μού έδωσε μερικές σουλφαμίδες._

 Και σήμερα είμαι άρρωστος ξαπλωμένος με μια κουβέρτα σ’ ένα πρόχειρο κρεββάτι που έστρωσα στο σχολείο το οποίο αποτελείται από δυο θρανία και μια πόρτα._ Κατελήφθη το Γαλάτσι (σ.σ. στη Ρουμανία) και οι Σύμμαχοι προχωρούν παντού._

Ολη την ημέρα είμαι ξαπλωμένος. Στις 6 το απόγευμα ήλθε Δ/γή να φύγη το τάγμα μας για άλλο τομέα. Μολονότι είμαι άρρωστος, σιγά σιγά περπάτησα μέχρι την Κάτω Λαβδάνη._ Από εκεί πήρα το άλογο του Πετρόμπεη και βαδίσαμε όλη την νύχτα περνώντας από το χωριό Ανω Λαβδάνη. Στις 5 το πρωί σταματήσαμε για ύπνο τσακισμένοι.

Ολη την ημέρα είμαι ξαπλωμένος με πυρετό. Το Ρουμανικό μέτωπο κατέρρευσε και οι Ρώσσοι κατέλαβαν το Πλοέστι και Κωνστάντζα. Οι Αμερικανοί με τους Αγγλους φθάσαν 55 χλμ. από τα Βελγικά σύνορα. […]

Ουδέν νεώτερον. Εξακολουθώ να είμαι άρρωστος._ Οι Ρώσσοι φθάσαν στην Βουλγαρία και οι Αγγλοαμερικανοί στο Βέλγιον._

Την 1η πρωινή πέτυχε η ενέδρα που είχαμε στήση στο δρόμο Αργυροκάστρου. Από τα 9 αυτοκίνητα τα 4 κάηκαν και τα 5 καταστράφηκαν. Δυο που ήλθαν εις ενίσχυση χτυπήθηκαν και αυτά. Στα πρώτα ήταν 5 αξιωματικοί και 80 στρατιώτας. Απώλειας του εχθρού εξακριβωμένας 30 νεκροί και 30 τραυματίας, ένας αιχμάλωτος. Δικοί μας ένας ελαφρά τραυματίας. Λάφυρα 1 μυδράλιο, 2 ατομικά αυτόματα, 6 όπλα, 3 τηλέφωνα, 7.000 σφαίρες, τρόφιμα, κονσέρβες, φωτοβολίδες, οπλοβολίδες, ρόδες, βενζίνη, κυάλια, μάσκες και πολλά άλλα. _

Σχηματίσθηκε κυβέρνηση με συμμετοχή των Σβώλου - Αγγελόπουλου - Πορφυρογένη - Ασκούτση - Ζέβγου- Τσιριμώκου οι οποίοι κι ορκίσθηκαν.

Νευρικές κινήσεις Γερμανών. Εκκενώνουν την Ελλάδα.

[...] Κατελήφθησαν αι Βρυξέλαι. 1.500.000 Ρωσσικός στρατός συγκεντρώθηκε στα σύνορα Βουλγαρίας. Ακόμη δεν έγινα καλά».

Το τάγμα του Μιχάλη Πανά διατάσσεται να διασχίσει τα βουνά της Πίνδου για να λάβει μέρος σε μια από τις τελευταίες μάχες εναντίον των Γερμανών στην περιοχή της Κοζάνης. Λίγες μέρες πριν, τον ίδιο περιμένει μια απρόσμενη συνάντηση:

Το μεσημέρι πήγα με τον Καραμπέρα στην έδρα του 15 Σ.Π. όπου συνεργασθήκαμε με τον Διοικητή και Καπετάνιο καθώς και με τον Ταξίαρχο. Ο Ταξίαρχος Ταμπάκης έμαθα στην συζήτηση ότι είναι φίλος του πατέρα μου και ήτο στην μάχη που σκοτώθηκε ως Δ/της Τάγματος (σ.σ. Ο Σταύρος Πανάς, υπολοχαγός του ελληνικού στρατού, έλαβε μέρος στις επιθετικές επιχειρήσεις του μικρασιατικού μετώπου ως Διοικητής Λόχου του 2/39 Ευζωνικού Συντάγματος της ΙΙΙ Μεραρχίας. Σκοτώθηκε στο χωριό Καρά Αγκάτς τον Δεκέμβριο του 1920). Η Βουλγαρία κήρυξε τον πόλεμο εναντίον της Γερμανίας και η Ρουμανία εναντίον της Ουγγαρίας.

Το τάγμα διετάχθη να φύγει αύριο για την Μακεδονία. Στο τάγμα μας έχουμε πολλούς αρρώστους».

Καθώς οι αντάρτες κάνουν αμέτρητα χιλιόμετρα με τα πόδια και διασχίζουν δεκάδες χωριά, η κούραση από την πολύμηνη παραμονή στο μέτωπο και τις ταλαιπωρίες συσσωρεύεται. Στις 14 Σεπτεμβρίου το τάγμα φτάνει από τη Στρατίνιστα Ιωαννίνων στην Ανω Λαβδάνη και στους Χοχλιούς (σημ. Κουκλιοί), στις 15 στη Λιγοψά και στους Ασπραγγέλους, με τον φόβο να τους ανακαλύψουν τα γερμανικά φυλάκια, στις 16 στην Μπάγια (ή Κήποι) και στο Σκαμνέλι, στις 17 στον Γυφτόκαμπο και τη Βωβούσα, στις 18 στο Περιβόλι, στις 19 στη Ζιάκα Γρεβενών. «Τα χωριά είναι όλα καμένα», γράφει ο Μιχάλης Πανάς.

20 Σεπτεμβρίου το τάγμα φτάνει στο Κοσμάτι, 22 σε Μελίσσι και Καρπερό, 24 σε Μαυρέλι και Δεσκάτη, 26 σε Τρανόβαλτο και Ελάτη. «Ο καιρός είναι ακατάστατος, κάνει τρομερό κρύο και βρέχει», σημειώνεται στο ημερολόγιο, ενώ κάποιοι στρατιώτες νοσούν από ελονοσία:

Το τάγμα ως εφεδρεία της ΟΜΜ (σ.σ. Ομάδα Μεραρχιών Μακεδονίας) διετάχθη αύριο να κινηθεί εις Δεσκάτη. Η τύχη δεν μας ευνοεί καθόλου. Αλλα τμήματα ελευθερώνουν τις πόλεις και μας μας φάγαν οι δρόμοι. Η ελονοσία όλο και ρίχνει και έναν στο κρεββάτι.

Στις 10 αναχώρηση για την Δεσκάτη. Αρχίσαμε να χρησιμοποιούμε και βοϊδάμαξες. Σήμερα έμαθα ότι οι Γερμανοί κάψαν την Εδεσσα, σκότωσαν, λεηλάτησαν. Ο Θεός ας φυλάξη την γυναικούλα μου, την κορούλα μου και όλους τους δικούς μου._ Το βράδυ στις 18:30 φθάσαμε στην κωμόπολη Δεσκάτη. Ο κόσμος μάς υποδέχθη πολύ καλά. […]

Το πρωί πήγα με τον 7ο Λόχο ν’ αντικαταστήσω τα τμήματα του ΙΙ/50 στο Τρανόβαλτο. Ολα τα χωριά και εδώ είναι καμένα._ Το βράδυ επέστρεψα στην Ελάτη._

Εγινε ολομέλεια των κομματικών μελών του τάγματος. Το απόγευμα ήλθε διαταγή να προετοιμασθούμε για επιχείρηση εναντίον των αντιδραστικών χωριών Βαθύλακκος, Μεσιανή, Ροδίτης._

Σήμερα προωθηθήκαμε και φθάσαμε το απόγευμα στο Ρύμνιο._ Πάει και αυτός ο μήνας και οι Γερμανοί βρίσκονται ακόμη στην πατρίδα μας [...]»

Αναμνήσεις από μια όμορφη ζωή

Εν μέσω πολεμικών επιχειρήσεων, μετακινήσεων από χωριό σε χωριό και ασθένειας, ο Μιχάλης Πανάς δεν αμελεί να εκδηλώσει στο ημερολόγιό του με τρυφερά λόγια την αγάπη του για τη Θωμαή Βαλαμίχου-Πανά. Λόγια που εκείνη δεν διάβασε ποτέ, καθώς τα ημερολόγια ανακαλύφθηκαν από τον γιο τους, Σταύρο Πανά, μετά τον θάνατο και των δύο:

[...] Πέρασαν 14 μήνες που είμαι αντάρτης και απορώ με τον εαυτό μου ότι η γυναίκα που τραβάει φυσιολογικά τον άντρα δεν μου κάνει καμμιά εντύπωση. Ο νους μου είναι πάντα στην γυναικούλα μου.

 […] Από το μεσημέρι άρχισε καταρρακτώδης βροχή. Ολα έγιναν μούσκεμα. Εχω ένα τρομερό συνάχι και γενικά για πρώτη φορά βρίσκομαι σε τέτοια κατάσταση. Ολη την νύχτα πυρετός και βροχή σε κάνουν άνω κάτω. Πού είσαι Θωμαΐτσα μου να μου πεις δυο λόγια, να με ξεκουράσεις με το γλυκό σου χαμόγελο και με τα όμορφά σου μάτια. 14 μήνες χωρίς να ακούσεις μια κουβέντα από τη γυναίκα σου. Οσο ωραία και να είναι η ζωή, χωρίς την συντροφιά της γυναίκας είναι μηδέν._

 […] Σήμερα είναι η 2η επέτειος του γάμου μου. Δυο χρόνια πέρασαν από την ημέρα που πήρα την Θωμαΐτσα και όμως 14 μήνες ζωή έχω στο βουνό. Πόσα και πόσα γεγονότα δεν έγιναν στο μεταξύ. Της είχα υποσχεθεί κάθε επέτειο να της κάμνω και ένα δώρο. Τι να στείλω όμως αφού βρίσκομαι τόσο μακριά; Μόνο η σκέψη μου είναι όλη κοντά της αναπολώντας το τι έγινε την 6/9/42._»

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας