Οι αυτοκτονίες πρώτη αιτία θανάτου στη φυλακή

Τη φράση «παραλάβαμε καμένη γη», με την οποία απαξιώνονταν οι προηγούμενοι κυβερνώντες από τους επόμενους, μας έφερε στον νου το γεγονός που αποκαλύφθηκε πέρσι σε συνέδριο της Ελληνικής Εταιρείας Μελέτης του Εγκλήματος και του Κοινωνικού Ελέγχου: ότι είχε χαθεί το «βιβλίο θανάτων κρατουμένων» που τηρούσε το υπουργείο Δικαιοσύνης από τη δεκαετία του '70.

Και μπορεί η νέα ηγεσία όταν ανακάλυψε την απώλεια να άρχισε να τηρεί εκ νέου τα στοιχεία, ωστόσο η απουσία του βιβλίου δεν παύει να στερεί από τους ερευνητές τη δυνατότητα να συλλέξουν δεδομένα και να αποτυπώσουν με μια συνέχεια την έκταση των θανάτων και της αυτοχειρίας κατά τη διάρκεια της στέρησης της ελευθερίας.

Ας μη μας διαφεύγει ότι θα μπορούσαν να εκληφθούν και ως θάνατοι στα χέρια του κράτους, αποδεικνύοντας ότι πρόκειται για έναν αναχρονιστικό θεσμό που εξοντώνει.

Αναπληρώτρια καθηγήτρια Εγκληματολογικής Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης Η Ολγα Θεμελή |

Η πρόεδρος του κεντρικού επιστημονικού συμβουλίου για τη θυματοποίηση και την εγκληματικότητα των ανηλίκων στο υπουργείο Δικαιοσύνης, Ολγα Θεμελή, έκανε την αποκάλυψη στη σχετική με τις αυτοκτονίες εγκλείστων εισήγησή της ως αναπληρώτρια καθηγήτρια Εγκληματολογικής Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης, δίνοντας στοιχεία από την παλαιότερη έρευνά της για το θέμα, εκθέτοντας ταυτόχρονα και τα διεθνή ερευνητικά δεδομένα.

Πιο ευάλωτοι οι υπόδικοι

Ιδιαίτερης βαρύτητας είναι η παρατήρησή της ότι, αν και στον γενικό πληθυσμό η αυτοκτονία κατέχει τη δέκατη θέση στις αιτίες θανάτου, ωστόσο μεταξύ των κρατουμένων κατέχει την πρώτη και αποτελεί την πιο κοινή αιτία θανάτου στις φυλακές, αφού ο δείκτης των αυτοκτονιών στη φυλακή είναι από τέσσερις έως και έντεκα φορές υψηλότερος από τον αντίστοιχο στον γενικό πληθυσμό.

• Τι μας λένε τα στοιχεία από τις φυλακές της χώρας μας;

«Σύμφωνα με τα αποτελέσματα της έρευνας για την Ελλάδα, σε 24 χρόνια, από το 1977 έως το 2000, πέθαναν κατά τη διάρκεια της έκτισης της ποινής τους στο σύνολο των φυλακών της χώρας 602 κρατούμενοι: ο δείκτης αυτοκτονιών ήταν 112 ανά 100.000 κρατουμένους, ενώ ο ανάλογος στον γενικό πληθυσμό ανήλθε την ίδια χρονική περίοδο στο 3,7 ανά 100.000.

Οι αυτοκτονίες αποτελούν ένα οξύ πρόβλημα του σωφρονιστικού μηχανισμού, καθώς ο δείκτης αυτοκτονιών στα καταστήματα κράτησης της επικράτειας είναι υπερπολλαπλάσιος του δείκτη αυτοκτονιών στον γενικό πληθυσμό κατά την ίδια περίοδο», παρατηρεί η εγκληματολόγος.

Με μεγαλύτερη συχνότητα οδηγούνταν στην αυτόβουλη αφαίρεση της ζωής τους οι υπόδικοι –επιβεβαιώνοντας την ευαλωτότητά τους– απ' ό,τι οι κατάδικοι, ενώ πάνω από το 50% του συνολικού αριθμού αυτοκτονιών έγινε το πρώτο 48ωρο της εισόδου των νέων κρατουμένων στον χώρο της φυλακής.

Το φαινόμενο παρουσιαζόταν με μεγαλύτερη συχνότητα στη Δικαστική Φυλακή Κορυδαλλού, το Νοσοκομείο και κυρίως το Ψυχιατρείο Κρατουμένων Κορυδαλλού.

• Πώς σκιαγραφείται η φυσιογνωμία του αυτόχειρα κρατουμένου;

«Οπως κατέδειξε η επιμέρους έρευνα στους φακέλους τους στη Δικαστική Φυλακή Κορυδαλλού, ο αυτόχειρας είναι συνήθως έγγαμος άντρας, ηλικίας από 25 έως 35 ετών, υπόδικος για αδικήματα υψηλής ηθικο-κοινωνικής απαξίας, που απαγχονίζεται στο κελί του τους πρώτους μήνες του εγκλεισμού».

Η ερευνήτρια ασχολήθηκε με την επίδραση που ασκεί ο μηχανισμός της ποινικής καταστολής, αναζητώντας τα αίτια της υψηλής θνησιμότητας και ασθένειας -φυσικής ή ψυχικής- μεταξύ του έγκλειστου πληθυσμού:

«Η φυλακή συνθλίβει την προσωπικότητα και εξοντώνει τόσο φυσικά όσο και ψυχικά τον έγκλειστο πληθυσμό. Η αυτοκαταστροφική συμπεριφορά σπάνια αποτελεί κορυφαία εκδήλωση ψυχικής ασθένειας ή μορφή εκβιασμού. Η αυτοκτονία είναι η ύστατη κραυγή απόγνωσης για όλα όσα συντελούνται κατά τη διάρκεια της φυλάκισης».

Ανέδειξε ακόμη την αγνοημένη παράμετρο, αυτήν της ψυχικής ασθένειας, όχι τόσο σε συνάρτηση με την αυτοχειρία όσο σε σχέση με το ίδιο το σύστημα καταστολής που στοχοποιεί πολύ πιο εύκολα τους ευάλωτους:

«Το πρόβλημα της ψυχικής ασθένειας επισημαίνεται μόνο όταν πρόκειται να συνδεθεί με την “επικινδυνότητα” ή την αυτοκαταστροφική συμπεριφορά. Από τη μια είναι το γεγονός ότι η επιλεκτική λειτουργία του συστήματος καταστολής εμπλέκει στα δίχτυα του συχνότερα άτομα ευπαθών κοινωνικών ομάδων, με αποτέλεσμα την εισαγωγή υψηλού ποσοστού ψυχικά ασθενών πολιτών στις φυλακές, ώστε να γίνεται λόγος για την “εγκληματοποίηση” της ψυχικής διαταραχής:

»Ερευνες έδειξαν πως τα άτομα που παρουσιάζουν προβλήματα ψυχικής υγείας έχουν 67 φορές περισσότερες πιθανότητες σύλληψης έναντι των ατόμων που η συμπεριφορά τους δεν υποδηλώνει την ύπαρξη σχετικού προβλήματος. Από την άλλη, αποδεικνύεται ότι η φυλακή συνδέεται αναπόφευκτα με σοβαρές διαταραχές τόσο στη φυσική όσο και στην ψυχική υγεία του έγκλειστου πληθυσμού».

Πολιτική πρόληψη

«Μήπως τελικά η αυτοκτονία αποτελεί μία εξελιγμένη και προσαρμοσμένη στις επιταγές της σύγχρονης κοινωνίας μορφή θανατικής ποινής; Κι ενώ το ερώτημα αναζητά απάντηση, δεν υπάρχει αμφισβήτηση για το ότι κάθε εκούσιος θάνατος στη φυλακή αποτελεί μία διαμαρτυρία για επανεκτίμηση των κοινωνικών αξιών. Η χώρα μας συγκαταλέγεται μεταξύ εκείνων που δεν έχουν προβεί στη λήψη μιας συγκεκριμένης πολιτικής πρόληψης του φαινομένου» τονίζει η κ. Θεμελή.

Αρκετά διαφωτιστικά για το πόσο άρρωστος είναι ο μηχανισμός της φυλακής και πόσο αναγκαία είναι η απαλλαγή από έναν αναχρονισμό που εξοντώνει είναι τα ερευνητικά στοιχεία από τη διεθνή και ελληνική εμπειρία.

Τα διεθνή δεδομένα φανερώνουν ότι έξι στους δέκα κρατουμένους εκδηλώνουν σοβαρά προβλήματα ψυχικής υγείας, ενώ στις φυλακές της Ευρώπης το 40% παρουσιάζει διαταραχές σχετιζόμενες με ουσίες, το 25% πάσχει από διαταραχές της διάθεσης ή αγχώδεις διαταραχές, ενώ περίπου το 5% εκδηλώνει ψυχωσικές διαταραχές.

Ερευνα που διεξήχθη στη χώρα μας, στη Δικαστική Φυλακή Κομοτηνής, διέγνωσε την ύπαρξη ψυχιατρικών διαταραχών στο 78% των κρατουμένων.

Πρακτικός οδηγός για την πρόληψη

Η αξία της ζωής και η προστασία της ως υπέρτατο αγαθό

«Η αξία της ζωής και η προστασία της ως υπέρτατο αγαθό» τιτλοφορείται ο τόμος για την αποφυγή αυτοκτονιών που εξέδωσε το υπουργείο Δικαιοσύνης με αποδέκτες τους σωφρονιστικούς υπαλλήλους

Μπορεί οι αυτοκτονίες να αποτελούν τη δέκατη αιτία θανάτου στον γενικό πληθυσμό, όμως για τους έγκλειστους στη φυλακή είναι η πρώτη και πιο κοινή αιτία.

Αλλωστε, η στέρηση της ελευθερίας είναι το τέταρτο πιο επώδυνο γεγονός, μετά τον θάνατο προσφιλούς ατόμου, το διαζύγιο και τον (απλό) χωρισμό.

Αυτές είναι μερικές μόνο από τις πληροφορίες που περιλαμβάνει ο πρακτικός οδηγός«Αυτοκτονία στη φυλακή: Πώς να την προλάβω;» που εξέδωσε το υπουργείο Δικαιοσύνης, Διαφάνειας και Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων και συγκεκριμένα η Γενική Γραμματεία Αντεγκληματικής Πολιτικής και πρόκειται να διανείμει σε όλο το προσωπικό των καταστημάτων κράτησης που έρχεται σε επαφή με τους κρατουμένους, με στόχο την πρόληψη των αυτοκτονιών και των αυτοκαταστροφικών πράξεων των κρατουμένων.

Στον οδηγό καταγράφονται οι μύθοι και οι αλήθειες γύρω από την αυτοκτονία, τα γενικά χαρακτηριστικά και τα πιθανά σημάδια της αυτοκαταστροφικής συμπεριφοράς, ενώ επισημαίνεται με πρακτικό τρόπο τι πρέπει να γίνει για την αποτροπή της.

Παράλληλα, έχουν προγραμματιστεί, σε συνεργασία με το Εθνικό Κέντρο Δημόσιας Διοίκησης, εκπαιδεύσεις του προσωπικού, όπου ο οδηγός αυτός θα αποτελέσει εκπαιδευτικό υλικό.

Με τον οδηγό που συνέταξε η αναπληρώτρια καθηγήτρια Εγκληματολογικής Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης, Ολγα Θεμελή, η χώρα μας ανταποκρίνεται στις ευρωπαϊκές και διεθνείς συστάσεις για τη λήψη μέτρων εντοπισμού των κρατουμένων που είναι πιθανόν να αυτοτραυματιστούν ή να αυτοκτονήσουν.

Αναγνωρίζοντας τις ευθύνες που απορρέουν από το αξίωμά του, ο γ.γ. Αντεγκληματικής Πολιτικής, Ευτύχης Φυτράκης, δήλωσε με αφορμή την έκδοση του οδηγού ότι δεν πρόκειται απλώς για την εκπλήρωση μιας διεθνούς σύστασης αλλά και μιας ανθρωπιστικής επιταγής καθώς:

«Αποτελεί πάγια θέση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου ότι το κράτος έχει ευθύνη για τη ζωή και την υγεία του ανθρώπου που κρατά φυλακισμένο.

»Η υποχρέωση αυτή όμως δεν είναι μόνο ή κυρίως νομική. Πάνω απ’ όλα είναι υποχρέωση μιας πολιτείας που έχει ως βάση τον άνθρωπο και εκτιμά τη ζωή του ως υπέρτατο αγαθό.

»Η οφειλή λοιπόν της πολιτείας προς τον άνθρωπο και τη ζωή εμπεριέχει αφενός την αποφυγή καταστάσεων που την προσβάλλουν, αφετέρου τη λήψη μέτρων που θα την προστατεύουν, με υπηρεσίες υγείας και συνθήκες ζωής που δεν θέτουν σε κίνδυνο την υγεία και τη ζωή».

Ο οδηγός είναι διαθέσιμος εδώ: http://www.ministryofjustice.gr/site/Portals/0/uploaded_files/uploaded_2...

Σχετικά χαμηλός ο δείκτης στην Ελλάδα

Από τον Μάρτιο του 2015 άρχισε να τηρείται μητρώο για τους τραυματισμούς, τις απόπειρες αυτοκτονίας και τις αυτοκτονίες στο υπουργείο Δικαιοσύνης.

Σύμφωνα με τα στοιχεία, το 2015 αυτοκτόνησε ένας κρατούμενος και το 2016 άλλος ένας και καθώς οι κρατούμενοι μειώθηκαν με τα μέτρα αποσυμφόρησης των φυλακών, η χώρα μας διατηρεί έναν σχετικά χαμηλό δείκτη (μία αυτοκτονία ανά 10.000 κρατούμενους) έναντι άλλων ευρωπαϊκών χωρών.

Για παράδειγμα, πέρσι σε Αγγλία και Ουαλία αυτοκτόνησαν 119 έγκλειστοι από τους 85.000 κρατούμενους (διαμορφώνοντας τον δείκτη αυτοκτονιών σε 14/10.000), ενώ στη Γερμανία το 2015 ο δείκτης ήταν 10 αυτοκτονίες ανά 10.000 κρατουμένους, καθώς αυτοκτόνησαν 67 κρατούμενοι.

Το efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες του έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας